De Kwestie · 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.7
Wie beslist er over jouw straat?
Gemeente, provincie en waterschap: de overheid die het dichtst bij je staat.
Het stadhuis van Maastricht: hier vergaderen de gemeenteraad en het college.
La durée de la leçon est: 40 minIntroduction
Éléments de cette leçon
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.7
Wie beslist er over jouw straat?
Gemeente, provincie en waterschap: de overheid die het dichtst bij je staat.
Het stadhuis van Maastricht: hier vergaderen de gemeenteraad en het college.
Paragraaf 3.7 van thema 3 (Parlementaire democratie). Na het landelijk niveau (3.5 en 3.6) nu het lokaal en regionaal bestuur. Kernconcepten: macht, representatie, democratie. Nederland heeft ruim 340 gemeenten en 12 provincies; controleer desgewenst het actuele aantal gemeenten, want door herindelingen wordt het elk jaar iets kleiner. Image credit: Phernambucq / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE KWESTIE
Waarom beslist niet Den Haag, maar je eigen gemeente over zoveel dingen in je leven?
NA DEZE LES KUN JE
de taken van gemeenteraad, college van B&W en burgemeester beschrijven
uitleggen wat de gemeente, de provincie en het waterschap regelen
uitleggen wat decentralisatie is, met voor- en nadelen
§ 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Met welke dingen die de gemeente regelt, had jij deze week te maken?
Activatie, hooguit 3 minuten. Verwacht: afval, fietspaden, straatverlichting, sportvelden, bibliotheek, ID-kaart of paspoort, speeltuinen. Minder bekend: de gemeente zorgt ook voor de schoolgebouwen, de jeugdzorg en de bijstand. De bus en de streektrein zijn meestal zaak van de provincie: bewaar dat voor later in de les.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE GEMEENTE
Wie doet wat in het gemeentehuis?
Gemeenteraad
Eens in de vier jaar gekozen door de inwoners. Hoogste orgaan: beslist over de hoofdlijnen en de begroting en controleert het college.
College van B&W
Burgemeester en wethouders: het dagelijks bestuur. Het college voert de besluiten van de raad uit. De raad benoemt de wethouders.
Burgemeester
Niet gekozen maar benoemd door de regering, voor zes jaar. Voorzitter van raad en college, en verantwoordelijk voor openbare orde.
§ 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
De raad stelt een vertrouwenscommissie in die een kandidaat-burgemeester aanbeveelt; de regering neemt die aanbeveling vrijwel altijd over. Sinds 2002 is het gemeentebestuur dualistisch: een wethouder mag niet tegelijk raadslid zijn. Vergelijk met kabinet en Tweede Kamer uit 3.6. Bij gemeenteraadsverkiezingen mogen ook inwoners zonder Nederlandse nationaliteit stemmen: EU-burgers meteen, anderen na vijf jaar legaal verblijf.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
CASUS
Daan wil een skatepark
Daan (16) skatet elke dag, maar in zijn wijk is geen plek. Met vrienden verzamelt hij handtekeningen en hij mag vijf minuten inspreken bij een commissie van de gemeenteraad.
Een raadslid stelt voor om geld vrij te maken, en een meerderheid van de raad stemt voor. Nu moet het college het uitvoeren: de wethouder van sport zoekt een plek. Omwonenden zijn bang voor lawaai. De wethouder praat met hen en kiest een plek naast het sportpark.
§ 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
De casus laat de rolverdeling zien: de raad beslist en geeft geld, het college voert uit. Inspreken bij de raad of een raadscommissie kan in vrijwel elke gemeente; hoe het precies gaat, verschilt per gemeente. Doorvraag: wat kan de raad doen als de wethouder het skatepark jarenlang laat liggen? (Vragen stellen, een motie indienen, in het uiterste geval het vertrouwen opzeggen.)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TAKEN
Wat regelt de gemeente?
Veel van wat je elke dag ziet: afval ophalen, straten, fietspaden, parken en sportvelden, en je paspoort of ID-kaart.
De gemeente beslist ook waar gebouwd mag worden (ruimtelijke ordening). En ze helpt mensen die het zwaar hebben: jeugdzorg, hulp thuis via de Wmo en bijstand voor wie geen inkomen heeft.
Een vuilniswagen in Rotterdam, 2015. Het afval ophalen is een taak van de gemeente.
§ 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
Wmo: Wet maatschappelijke ondersteuning, bijvoorbeeld huishoudelijke hulp of een traplift voor iemand die slecht ter been is. De bijstand valt onder de Participatiewet. De gemeente krijgt het meeste geld van het Rijk (het gemeentefonds); daarnaast heft ze eigen belastingen, zoals de onroerendezaakbelasting (ozb) en de afvalstoffenheffing. Image credit: Targje / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Na een voetbalwedstrijd dreigen rellen in de stad. Wie is verantwoordelijk voor de openbare orde?
De burgemeester
De wethouder van sport
De gemeenteraad
De commissaris van de Koning
De burgemeester gaat over openbare orde en veiligheid en overlegt daarover met politie en justitie. Hij kan bijvoorbeeld een noodverordening afkondigen. De wethouder van sport gaat over het beleid voor sport, niet over de politie. De gemeenteraad controleert de burgemeester achteraf. De commissaris van de Koning werkt op het niveau van de provincie.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PROVINCIE EN WATERSCHAP
Twee besturen tussen gemeente en Rijk
Provincie (12)
Provinciale Staten worden gekozen door de inwoners en controleren het dagelijks bestuur, Gedeputeerde Staten. De commissaris van de Koning is benoemd en is voorzitter van beide.
De provincie gaat over de natuur, provinciale wegen, streekbussen en de ruimte in de regio. Ze houdt ook toezicht op de gemeenten.
Waterschap (21)
Het waterschap zorgt voor droge voeten en schoon water: dijken, het waterpeil in sloten en het zuiveren van afvalwater.
Het bestuur wordt gekozen bij de waterschapsverkiezingen, op dezelfde dag als die voor Provinciale Staten. Voorzitter is de dijkgraaf. Het waterschap is een van de oudste vormen van bestuur in Nederland.
§ 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
Provinciale Staten kiezen ook de leden van de Eerste Kamer (zie 3.6). De laatste Provinciale Statenverkiezingen en waterschapsverkiezingen waren in maart 2023, de volgende zijn in 2027. Het aantal waterschappen (21) is het aantal sinds de laatste fusies; controleer het actuele aantal. Waterschappen heffen een eigen belasting.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DECENTRALISATIE
Taken van Den Haag naar de gemeente
In 2015 kregen de gemeenten er grote taken bij: de jeugdzorg, meer zorg en hulp voor ouderen en mensen met een beperking, en het helpen van mensen naar werk. Dat overdragen van taken van het Rijk naar een lagere overheid heet decentralisatie.
Het idee: de gemeente staat dicht bij de mensen en kan beter hulp op maat geven. Voorstanders zien zorg die beter past en inwoners die meer te zeggen hebben.
Maar de gemeenten kregen minder geld dan het Rijk eerst uitgaf. Veel gemeenten kampen met tekorten en wachtlijsten in de jeugdzorg. En wat je krijgt, verschilt per gemeente: critici spreken van een postcodeloterij.
§ 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
De drie decentralisaties van 2015: de Jeugdwet, de nieuwe Wmo en de Participatiewet. De overdracht ging samen met een bezuiniging. Laat leerlingen de standpunten verklaren uit waarden: maatwerk en lokale democratie tegenover gelijke behandeling. Het omgekeerde, taken van een lagere overheid naar het Rijk halen, heet centralisatie.
Maak de zinnen af
De gemeenteraad wordt door de inwoners gekozen en is het hoogste orgaan van de gemeente. De burgemeester wordt niet gekozen, maar benoemd. In de provincie zijn Gedeputeerde Staten het dagelijks bestuur. Omdat de jeugdzorg van het Rijk naar de gemeenten ging, spreken we van decentralisatie in het bestuur.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Verwachte fout: Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten omdraaien. Ezelsbruggetje: Gedeputeerde Staten zijn, net als het college van B&W, de uitvoerders; Provinciale Staten zijn, net als de gemeenteraad, de gekozen volksvertegenwoordiging.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Stelling: Het is prima dat je in de ene gemeente andere jeugdzorg krijgt dan in de andere.
Het discussiemoment van de les, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: wie beslist er democratisch als de gemeenteraad de keuze maakt, en wie als het Rijk het doet? (Lokale democratie en maatwerk.) Doorvraag 2: is het eerlijk dat een kind in de ene gemeente langer op hulp wacht dan in de andere? (Gelijke behandeling, artikel 1 van de Grondwet.) Laat zien dat beide kanten uit een waarde komen.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TERUG NAAR DE KWESTIE
Waarom beslist niet Den Haag, maar je eigen gemeente over zoveel dingen in je leven?
WAT JE NU WEET
De gemeenteraad is gekozen en beslist; het college van B&W voert uit; de benoemde burgemeester zorgt voor de openbare orde.
Veel zorg, afval, bouwen en bijstand zijn taken van de gemeente; provincie en waterschap zorgen voor de regio en het water.
Door decentralisatie kreeg de gemeente meer taken: dichter bij de mensen, maar met minder geld en verschillen per gemeente.
§ 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Je wilt een veiliger fietsroute naar school. Bij welk bestuur klop je aan, en wie beslist er dan?
Exit ticket. Een goed antwoord kiest de gemeente (bij een fietspad in de gemeente) of de provincie (bij een fietspad langs een provinciale weg), en noemt dat de gemeenteraad of Provinciale Staten beslist over het geld en het college of Gedeputeerde Staten het uitvoeren. Verwachte fout: naar de burgemeester of de minister gaan.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Gemeenteraad: gekozen, hoogste orgaan van de gemeente; beslist en controleert het college
College van B&W: burgemeester en wethouders: het dagelijks bestuur van de gemeente
Burgemeester: benoemd; voorzitter van raad en college, zorgt voor de openbare orde
Provinciale Staten: gekozen volksvertegenwoordiging van de provincie
Gedeputeerde Staten: het dagelijks bestuur van de provincie
Commissaris van de Koning: benoemde voorzitter van Provinciale en Gedeputeerde Staten
Waterschap: bestuur dat zorgt voor dijken, waterpeil en schoon water
Decentralisatie: taken van het Rijk overdragen aan een lagere overheid
§ 3.7 Wie beslist er over jouw straat?
Cet élément n'a pas d'instructions
