De Kwestie · 3.1 Wat is democratie?
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.1
Wat is democratie?
Het volk heeft de macht. Maar hoe, en waar houdt die macht op?
De plenaire zaal van de Tweede Kamer in Den Haag: hier zitten de 150 gekozen volksvertegenwoordigers.
La durée de la leçon est: 40 minIntroduction
Éléments de cette leçon
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.1
Wat is democratie?
Het volk heeft de macht. Maar hoe, en waar houdt die macht op?
De plenaire zaal van de Tweede Kamer in Den Haag: hier zitten de 150 gekozen volksvertegenwoordigers.
Eerste les van thema 3, Parlementaire democratie. Kernconcepten: democratie, macht, gezag, representatie. De kwestie komt aan het eind terug: het antwoord is "nee, niet alleen", want een democratie heeft ook grenzen aan de macht van de meerderheid. Image credit: Jeroen van der Meyde/Tweede Kamer / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE KWESTIE
Is democratie gewoon: wie de meeste stemmen heeft, krijgt gelijk?
NA DEZE LES KUN JE
het verschil uitleggen tussen directe en indirecte democratie
de kenmerken van een democratie noemen en herkennen in een voorbeeld
uitleggen waarom Nederland een parlementaire democratie met een koning is
§ 3.1 Wat is democratie?
Cet élément n'a pas d'instructions
Iedereen stemt, de meerderheid beslist
De klassenvertegenwoordigers kiezen
De mentor beslist
Praten tot iedereen het eens is
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Je klas moet kiezen waar het schoolreisje heen gaat. Wat is de eerlijkste manier?
Activatie, hooguit 3 minuten. De vier opties zijn in het klein vier vormen van besluiten: directe democratie, indirecte democratie, één persoon met gezag, en consensus. Vraag kort door: wat als twee leerlingen niet mee kunnen omdat het te duur is? Dan komt de vraag op of de meerderheid alles mag. Kom daar in de les op terug.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DIRECTE DEMOCRATIE
Een heel kanton stemt met de hand
In het Zwitserse kanton Glarus komen de kiezers één keer per jaar samen op een plein. Ze stemmen over wetten door hun stemkaart op te steken.
Dat is directe democratie: de burgers beslissen zelf. Maar in een land met miljoenen inwoners kan niet iedereen over elke wet meepraten.
Landsgemeinde in Glarus, Zwitserland, 2009: de kiezers stemmen met hun hand.
§ 3.1 Wat is democratie?
De Landsgemeinde bestaat nog in twee kantons: Glarus en Appenzell Innerrhoden. Zwitserland houdt daarnaast meerdere keren per jaar landelijke referenda. Laat leerlingen bedenken waarom dit in Glarus werkt (klein, ongeveer 40.000 inwoners) en in Nederland lastig is. Image credit: Marc Schlumpf, www.icarus-design.ch / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TWEE VORMEN
Zelf beslissen of laten beslissen
Directe democratie
Burgers beslissen zelf over wetten en plannen, bijvoorbeeld in een referendum.
Voor: de wil van het volk telt rechtstreeks. Tegen: een ingewikkelde vraag wordt een simpel ja of nee, en niet iedereen heeft tijd om alles te volgen.
Indirecte democratie
Burgers kiezen volksvertegenwoordigers die namens hen beslissen. Dat heet ook representatieve democratie.
Voor: vertegenwoordigers kunnen zich verdiepen en compromissen sluiten. Tegen: je hebt maar eens in de paar jaar rechtstreeks invloed.
§ 3.1 Wat is democratie?
Nederland is een indirecte democratie. Landelijk bestaat geen bindend referendum. Er was van 2015 tot 2018 een raadgevend referendum (onder meer over het verdrag met Oekraïne in 2016); dat is in 2018 afgeschaft. Gemeenten mogen wel lokale referenda houden. Een correctief referendum staat regelmatig op de politieke agenda; controleer de actuele stand.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Een gemeente laat de inwoners zelf beslissen of er een windmolenpark komt. De uitslag is bindend. Wat is dit?
Indirecte democratie: gekozen raadsleden beslissen
Representatie: de inwoners worden vertegenwoordigd
Directe democratie: de burgers beslissen zelf
Consensus: iedereen moet het ermee eens zijn
Een bindend referendum is directe democratie: de inwoners beslissen zelf, niet hun vertegenwoordigers. Wie "representatie" kiest, verwart het met de gemeenteraad die het referendum uitschrijft. Consensus is het niet: bij een referendum wint de meerderheid.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
KENMERKEN
Wanneer is een land een democratie?
Vrije verkiezingen
Regelmatig, geheim en eerlijk. Elke volwassene mag stemmen en er is echt iets te kiezen.
Grondrechten
Vrijheid van meningsuiting, van vereniging en van pers. Zonder die vrijheden is kiezen niet vrij.
Machtsverdeling
Wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht zijn gescheiden en controleren elkaar.
Minderheden beschermd
De meerderheid beslist, maar mag minderheden hun grondrechten niet afpakken.
§ 3.1 Wat is democratie?
Machtsverdeling (trias politica) kwam in thema 2, Rechtsstaat, al aan bod: leg de link. Het vierde kenmerk is het antwoord op de kwestie. De Grondwet beschermt minderheden ook doordat ze moeilijk te veranderen is: in de tweede lezing is in beide Kamers een tweederdemeerderheid nodig.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TEGENOVER ELKAAR
Democratie en dictatuur
Democratie
De macht komt van het volk en is verdeeld. Burgers kunnen de regering wegstemmen.
Kritiek op de regering mag, in de krant, op straat en op sociale media. Rechters zijn onafhankelijk en ook de regering moet zich aan de wet houden.
Dictatuur
De macht ligt bij één persoon of één partij en is niet verdeeld. Verkiezingen zijn er niet, of ze zijn niet eerlijk.
Wie kritiek heeft, kan worden opgepakt. De machthebber controleert de media en de rechters.
§ 3.1 Wat is democratie?
Veel landen zitten ertussenin: er zijn verkiezingen, maar oppositie en pers worden gehinderd. Onderzoekers spreken dan van een hybride regime of een onvolwaardige democratie. Laat leerlingen de vier kenmerken van de vorige dia gebruiken om een land te beoordelen dat in het nieuws is; vermijd eigen oordelen, laat ze de kenmerken toetsen.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
NEDERLAND
Parlementaire democratie en constitutionele monarchie
Parlementaire democratie
Het volk kiest het parlement. Het parlement controleert de regering en maakt samen met haar de wetten.
Verliest een minister of het kabinet het vertrouwen van de Tweede Kamer, dan moet die opstappen.
Constitutionele monarchie
Het staatshoofd is een koning. Zijn taken staan in de Grondwet, de constitutie, en zijn macht is daardoor beperkt.
De koning heeft geen politieke macht: de ministers zijn verantwoordelijk voor wat hij doet en zegt.
§ 3.1 Wat is democratie?
Het parlement heet in Nederland de Staten-Generaal: Tweede en Eerste Kamer. In les 3.5 komt de ministeriële verantwoordelijkheid terug, in les 3.6 de taken van het parlement. De vertrouwensregel (een minister die het vertrouwen van de Kamer verliest, treedt af) is ongeschreven staatsrecht, geen grondwetsartikel.
Maak de zinnen af
In Nederland kiezen de burgers het parlement en dat controleert de regering: Nederland is een parlementaire democratie. Het staatshoofd is een koning met een macht die de Grondwet beperkt. Dat heet een constitutionele monarchie. In een dictatuur ligt alle macht bij één persoon of partij en is kritiek gevaarlijk.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Een absolute monarchie is een koning met onbeperkte macht, het tegendeel van een constitutionele. De rechtsstaat is een verwant begrip uit thema 2: de overheid is aan het recht gebonden. Dat is een voorwaarde voor democratie, maar niet hetzelfde.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Stelling: Als een meerderheid van de Nederlanders iets wil, moet de politiek dat ook doen.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen, dan twee leerlingen met een verschillende keuze uitleggen waarom. Doorvraag 1: en als die meerderheid wil dat een kleine groep minder rechten krijgt? Doorvraag 2: moeten we dan vaker referenda houden, of juist niet, omdat Kamerleden zich beter kunnen verdiepen? Laat zien dat beide kanten een democratische waarde verdedigen: de stem van het volk tegenover de bescherming van minderheden.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TERUG NAAR DE KWESTIE
Is democratie gewoon: wie de meeste stemmen heeft, krijgt gelijk?
WAT JE NU WEET
In een democratie komt de macht van het volk: direct, zoals in een referendum, of indirect via gekozen volksvertegenwoordigers, zoals in Nederland.
De meerderheid beslist, maar binnen grenzen: grondrechten, machtsverdeling en bescherming van minderheden horen er ook bij.
Zonder vrije verkiezingen, vrije pers en onafhankelijke rechters is het geen democratie, ook al wordt er gestemd.
§ 3.1 Wat is democratie?
Cet élément n'a pas d'instructions
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Een land houdt elk jaar verkiezingen, maar kranten met kritiek worden verboden. Is dat een democratie? Leg uit.
Exit ticket. Een goed antwoord zegt: nee, of hooguit een onvolwaardige democratie, en noemt minstens één kenmerk dat ontbreekt (vrijheid van meningsuiting en pers), met de uitleg dat kiezers zonder vrije informatie niet echt vrij kunnen kiezen. Verwachte fout: "ja, want er zijn verkiezingen", alsof stemmen genoeg is.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Democratie: staatsvorm waarin de macht bij het volk ligt
Directe democratie: de burgers beslissen zelf, bijvoorbeeld in een referendum
Indirecte democratie: de burgers kiezen volksvertegenwoordigers die namens hen beslissen; ook representatieve democratie
Referendum: stemming waarin burgers zelf over een wet of besluit beslissen of advies geven
Parlementaire democratie: het gekozen parlement controleert de regering en maakt samen met haar de wetten
Constitutionele monarchie: staat met een koning als staatshoofd, wiens macht in de Grondwet is beperkt
Dictatuur: alle macht ligt bij één persoon of partij, zonder vrije verkiezingen
§ 3.1 Wat is democratie?
Cet élément n'a pas d'instructions
