AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Platentektoniek en vulkanen
Examenstof aardrijkskunde vwo
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Platentektoniek en vulkanen
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: C1 5a.1 (het interne systeem van de aarde en endogene processen). Image credit: Donald A. Swanson (USGS) / Wikimedia Commons, publiek domein
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan endogene processen zoals plaatbewegingen, gebergtevorming, vulkanisme en aardbevingen beschrijven, verklaren en aan elkaar relateren.
Cet élément n'a pas d'instructions
Waar denk je aan bij vulkanen en aardbevingen?
Verwachte woorden: lava, magma, as, IJsland, Japan, tsunami, breuk, platen, schaal van Richter. Deel ze in drie groepen: plaatbewegingen, vulkanisme en aardbevingen. Wordt de schaal van Richter genoemd: die is vervangen door de momentmagnitudeschaal, en convectiestromen als motor van de platen staan ook niet meer in de syllabus.
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Aardwetenschappen en tijd
Aardwetenschappen bestuderen de samenstelling van aarde en atmosfeer en de processen daarin
Actualiteitsprincipe: processen in het verleden werkten op dezelfde tijd- en ruimteschalen als nu
De geologische tijdschaal deelt de geschiedenis van de aarde in tijdperken in
Geomorfologie bestudeert vormen van het aardoppervlak, paleogeografie hoe land en zee vroeger lagen
Endogene processen komen uit het binnenste van de aarde: plaatbewegingen, vulkanisme, aardbevingen
Het actualiteitsprincipe betekent: wat je nu ziet gebeuren, gebruik je om gesteenten en landschappen uit het verleden te verklaren. Een oud pakket gestolde lava verklaar je met een uitbarsting zoals je die nu kunt waarnemen. Veelgemaakte fout: endogeen en exogeen verwarren. Endogeen komt van binnen (tektoniek, vulkanisme), exogeen van buiten (verwering, erosie, sedimentatie).
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Lithosfeer op de asthenosfeer
De lithosfeer is de stijve buitenlaag: de aardkorst plus het bovenste deel van de mantel
Daaronder ligt de asthenosfeer: heet, taai-plastisch gesteente waarover de platen bewegen
Platentektoniek is het systeem van interacties tussen de lithosfeerplaten
Slab pull: een koude, zware oceanische plaat duikt weg bij subductie en trekt de rest mee
Ridge push: vanaf de hoge oceanische rug glijdt de plaat weg; dit is de kleinere kracht
De syllabus legt de nadruk op slab pull als belangrijkste kracht en ridge push als kleinere kracht. Bewegingen in de mantel door hitte spelen een beperkte rol; het oude begrip convectiestromen staat niet meer in de syllabus. Veelgemaakte fout: denken dat de asthenosfeer vloeibaar is. Het is vast gesteente dat heel langzaam kan vervormen, er zit geen zee van magma onder de platen.
Doorsnede: oceanische rug en subductie onder een continent (uitsnede)
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Drie soorten plaatgrenzen
Divergent: platen bewegen uit elkaar, bij een oceanische rug of een rift op land
Convergent: platen bewegen naar elkaar toe; een oceanische plaat duikt onder bij een trog
Transform: platen schuiven langs elkaar, zoals bij de San Andreasbreuk
Botsen twee continenten, dan duikt er weinig onder en ontstaat een gebergte
De tekening toont links een oceanische rug (divergent, pijlen uit elkaar) en rechts een oceanische plaat die onder een continent duikt (convergent), met een vulkaan boven de wegduikende plaat. Laat leerlingen de trog aanwijzen: de diepe geul waar de plaat naar beneden buigt. Veelgemaakte fout: denken dat de continentale plaat onderduikt. Oceanische lithosfeer is zwaarder en duikt onder. Image credit: USGS, bewerkt door Eurico Zimbres / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat is de belangrijkste kracht achter plaatbewegingen?
Ridge push vanaf de oceanische rug
Hitte van hotspots onder de platen
Slab pull bij subductiezones
Stroming van magma onder de platen
Goed: slab pull, de trekkracht van de wegduikende oceanische plaat. Ridge push speelt een kleinere rol, hitte in de mantel een beperkte rol. Verwachte fout: ridge push, omdat leerlingen denken dat platen vanaf de rug worden weggeduwd.
Vul in
Bij een convergente plaatgrens duikt oceanische lithosfeer weg in de asthenosfeer, waarbij een diepe trog in de zeebodem ontstaat.
Convergent: platen naar elkaar toe, een oceanische plaat duikt onder (subductie) en er ontstaat een trog. Verwachte fout: divergente invullen, of rug in plaats van trog.
De Himalaya gezien vanuit het ISS, 2004
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Compressie: plooiingsgebergte
Bij compressie worden gesteentelagen samengedrukt, geplooid en over elkaar geschoven
Zo ontstaat een plooiingsgebergte, zoals de Himalaya door de botsing van India en Azië
Bij subductie onder een continent ontstaat een gebergte met vulkanen, zoals de Andes
Gebergtevorming gaat samen met aardbevingen: beide komen door plaatbeweging
De Himalaya ontstaat door de botsing van de Indiase plaat met de Euraziatische plaat. De Andes liggen boven de plek waar de Nazcaplaat onder de Zuid-Amerikaanse plaat duikt, met de trog voor de kust van Peru en Chili. Dat komt terug bij het regiodomein Zuid-Amerika. Veelgemaakte fout: het verouderde woord breukgebergte gebruiken; de syllabus spreekt van plooiingsgebergte (compressie) en riftschouders, horsten en slenken (rek). Image credit: NASA / Wikimedia Commons, publiek domein
Almannagjá-breuk in Þingvellir, IJsland, 2022
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Rek: rift, horst en slenk
Bij rek trekt de lithosfeer uit elkaar en breekt langs breuken
Een slenk zakt tussen breuken omlaag, een horst blijft hoog liggen
Een riftvallei is een lange slenk met hoog opgeheven randen: de riftschouders
In een slenk of bekken hoopt zich sediment op, zoals in de Roerdalslenk in Limburg
Þingvellir ligt in IJsland op de grens van de Noord-Amerikaanse en de Euraziatische plaat, waar de Midden-Atlantische Rug boven zee uitkomt. Andere voorbeelden: de Oost-Afrikaanse riftvallei en in Nederland de Peelhorst en de Roerdalslenk, gescheiden door de Peelrandbreuk (aardbeving bij Roermond in 1992). Veelgemaakte fout: horst en slenk omdraaien. Geheugensteun: de slenk zakt. Image credit: Olga Ernst / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
San Andreasbreuk in de Carrizo Plain (Californië), 2007
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Aardbevingen en tsunami's
Platen haken vast, spanning bouwt op en komt plots vrij: een aardbeving
Seismologie meet de trillingen; de kracht staat op de momentmagnitudeschaal
De schaal is logaritmisch: één stap hoger is ongeveer 32 keer zoveel energie
Schiet de zeebodem bij subductie omhoog, dan wordt water opgetild: een tsunami
De San Andreasbreuk is een transforme plaatgrens tussen de Pacifische en de Noord-Amerikaanse plaat; op de foto zie je dat geulen langs de breuk verschoven zijn. Ook vulkanisme gaat gepaard met seismische activiteit, doordat magma omhoog beweegt. De momentmagnitudeschaal vervangt de schaal van Richter. Veelgemaakte fout: denken dat magnitude 8 twee keer zo sterk is als magnitude 4. Image credit: Ikluft / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Zet op volgorde: zo ontstaat een tsunami
Vastzitten, spanning, plotselinge verschuiving van de zeebodem, optillen van de waterkolom, golven. Verwachte fout: de golven laten ontstaan door wind of door de trilling zelf, in plaats van door het optillen van het water.
Welke vorm ontstaat bij rek van de lithosfeer?
Een plooiingsgebergte langs een trog
Een stratovulkaan boven een trog
Een riftvallei met riftschouders
Een eilandboog langs een subductiezone
Rek geeft riftschouders, riftvalleien, horsten en slenken. Compressie geeft plooiingsgebergten. Verwachte fout: plooiingsgebergte, omdat leerlingen elke vorm van gebergte aan rek koppelen.
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Waarom gesteente smelt
Magma ontstaat op drie manieren, afhankelijk van de plek
Subductiezone: water uit de onderduikende plaat verlaagt het smeltpunt van de mantel
Divergente plaatgrens: opstijgend mantelgesteente smelt doordat de druk afneemt
Mantelpluim en hotspot: extra heet gesteente stijgt op en smelt onder een plaat
Schuift een plaat over een hotspot, dan ontstaat een rij vulkanen, zoals op Hawaï
Drie oorzaken om te onthouden: water (subductie), drukdaling (divergent) en hitte (hotspot). Hawaï ligt midden op de Pacifische plaat, boven een hotspot. IJsland ligt op de Midden-Atlantische Rug én boven een mantelpluim. Veelgemaakte fout: denken dat de plaat bij subductie smelt door wrijvingshitte; het is het water dat het smeltpunt verlaagt.
Gloedwolken langs de helling van de Mayon (Filipijnen), 1984
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Explosief: stratovulkaan
Taai magma met veel silica heeft een hoge viscositeit: gas kan er moeilijk uit
De druk loopt op tot een explosieve eruptie met as, bommen en gloedwolken: pyroklastica
Lagen as en lava vormen een steile stratovulkaan, typisch bij subductiezones
Loopt de magmakamer leeg, dan stort de top in: een caldera
De Mayon op de Filipijnen is een klassieke stratovulkaan boven een subductiezone. Op de foto rollen gloedwolken (pyroclastische stromen) langs de helling. Mount St. Helens (1980, omslagfoto) is ook een explosieve stratovulkaan. Veelgemaakte fout: caldera en krater verwarren. Een krater is de opening waaruit de uitbarsting komt, een caldera is een veel grotere inzakking. Image credit: C.G. Newhall (USGS) / Wikimedia Commons, publiek domein
Mauna Loa op Hawaï, 1985
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Effusief: schildvulkaan
Basaltisch magma is dun vloeibaar (lage viscositeit): gas ontsnapt makkelijk
Bij een effusieve eruptie stroomt lava rustig uit in basaltstromen
Dunne lagen lava vormen een brede, flauwe schildvulkaan, zoals Mauna Loa
Vorm en eruptie hangen ook af van lokale factoren en de duur van de uitbarsting
Effusief vulkanisme met basalt hoort vooral bij divergente plaatgrenzen en hotspots. Lokale factoren kunnen een uitbarsting explosiever maken, bijvoorbeeld wanneer magma in contact komt met ijs of water, zoals bij vulkanen onder een gletsjer in IJsland. Veelgemaakte fout: denken dat een schildvulkaan klein is. Mauna Loa is juist een van de grootste vulkanen op aarde, maar hij is flauw en breed. Image credit: J.D. Griggs (USGS) / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Nederland heeft een vulkaan, dit is waar! (Universiteit van Nederland, geoloog Bernd Andeweg). Het fragment loopt tot 3:25 en gaat over de vulkaan op Saba en de vraag waarom de ene vulkaan explodeert en je bij de andere veilig kunt kijken. Kijkvraag: welke eigenschap van het magma verklaart het verschil, en welk vulkaantype hoort bij elk voorbeeld?
Waarom smelt gesteente boven een subductiezone?
Water verlaagt het smeltpunt van de mantel
Wrijving tussen de platen maakt het heet
De druk neemt af als gesteente opstijgt
Een mantelpluim voert extra hitte aan
Bij subductie komt water vrij uit de onderduikende plaat, dat verlaagt het smeltpunt van de mantel erboven. Drukdaling hoort bij divergente grenzen, hitte bij hotspots. Verwachte fout: wrijving.
Leg uit waarom een schildvulkaan flauwe hellingen heeft.
Goed antwoord: basaltisch magma heeft een lage viscositeit, de lava stroomt ver weg voordat hij stolt en vormt dunne, uitgestrekte lagen. Verwachte fout: alleen 'er is weinig lava' of 'de uitbarsting is rustig' zonder de viscositeit te noemen.
Wat vond je het lastigst?
Platen, slab pull en ridge push
Gebergten, horsten en slenken
Aardbevingen en tsunami's
Magma, eruptietype en vulkaanvorm
Gebruik de uitslag om in de examentraining extra tijd te geven aan het lastigste onderdeel.
Koppel twee endogene processen aan elkaar met een voorbeeld.
Een goed antwoord legt een verband, bijvoorbeeld: subductie van de Nazcaplaat veroorzaakt aardbevingen én, via water dat het smeltpunt verlaagt, vulkanisme in de Andes. Verwachte fout: twee processen noemen zonder verband.
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Begrippen (1/2)
actualiteitsprincipe: processen van vroeger werkten op dezelfde tijd- en ruimteschalen als nu
lithosfeer: stijve buitenlaag van korst en bovenste mantel, verdeeld in platen
asthenosfeer: taai-plastische laag in de mantel waarover de platen bewegen
slab pull: trekkracht van een wegduikende oceanische plaat, de belangrijkste motor
ridge push: duwkracht vanaf de hoge oceanische rug
Cet élément n'a pas d'instructions
AARDE · ENDOGENE PROCESSEN
Begrippen (2/2)
subductie: het wegduiken van oceanische lithosfeer onder een andere plaat, bij een trog
plooiingsgebergte: gebergte door compressie van gesteentelagen
horst en slenk: hoog blijvend blok en gezakt blok tussen breuken, door rek
viscositeit: stroperigheid van magma; hoog geeft explosieve, laag effusieve erupties
momentmagnitudeschaal: logaritmische maat voor de kracht van een aardbeving
Cet élément n'a pas d'instructions