Zuid-Amerika: beeld en natuur (Aardrijkskunde vwo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Uitleg over beeldvorming en de natuur van Zuid-Amerika voor het vwo-examen aardrijkskunde: stereotiepe en geografische beelden, platen en vlakke subductie, geomorfologische regio's, klimaat, zones, El Niño en rivierregimes.

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Zuid-Amerika: beeld en natuur

Examenstof aardrijkskunde vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: D1 7a.1, 7a.2 (fysisch-geografisch). Image credit: lubasi / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Wat ga je kunnen?

Ik kan stereotiepe en geografische beelden van Zuid-Amerika beoordelen en de platen, reliëfregio's, klimaten, El Niño en rivierregimes aan elkaar relateren.

Wat zie je voor je bij Zuid-Amerika?

Verwachte woorden: carnaval, voetbal, regenwoud, Amazone, Andes, Machu Picchu, armoede, corruptie. Sorteer ze samen in cultureel, natuur en politiek. Dat zijn de stereotiepe beelden uit blok 1. Vraag daarna: waar komt jouw beeld vandaan? Blok 2 en 3 gaan over de natuur zelf: platen en reliëf, klimaat en zones, El Niño en rivieren.

Carnaval in Rio de Janeiro, 2014

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Perceptie, mental map en beeld

• Perceptie: hoe jij een gebied waarneemt en waardeert, door je ervaring, media en mening.

• Je mental map is het beeld in je hoofd van een gebied, opgebouwd uit stereotiepe en geografische beelden.

• Een stereotiep beeld is vereenvoudigd en eenzijdig, bijvoorbeeld alleen carnaval en voetbal.

• Een geografisch beeld is gebaseerd op gegevens en onderzoek en laat ook verschillen zien.

Syllabus 7a.1: de perceptie en de mental map van gebieden zijn gebaseerd op een stereotiep beeld en een geografisch beeld. Een stereotiep beeld is niet per se onwaar, het is eenzijdig. Veelgemaakte fout: stereotiep en geografisch beeld als goed en fout zien. Een geografisch beeld is genuanceerder en onderbouwd met gegevens. Image credit: Nicolas de Camaret / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Stereotiepe beelden per dimensie

• Cultureel: muziek, dans, sport, kleding en religie bepalen het beeld; media en reizen bevestigen het vaak.

• Natuur: een grote biodiversiteit die onder druk staat, bijvoorbeeld door ontbossing.

• Politiek: democratieën met corruptie, ongelijkheid en instabiliteit.

• Tegenstellingen: gated communities naast zelfbouwwijken, dictaturen naast democratieën, ongelijkheid naast herverdeling.

• Evalueer kritisch: wie maakte de bron, met welk doel, voor wie, en welke dimensie ontbreekt?

Syllabus 7a.1 aandachtspunten: culturele, natuur- en politieke dimensie plus de grote tegenstellingen. Werkwijze: stereotiepe beelden vanuit verschillende dimensies beschrijven en kritisch evalueren, ook in geografische bronnen (let op zender, doel en doelgroep). Veelgemaakte fout: een beeld alleen navertellen zonder te zeggen wat het weglaat.

Cuernos del Paine in Torres del Paine, Patagonië (Chili)

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Beeld stuurt gedrag, en uitzonderingen

• Beelden sturen het ruimtelijk gedrag van bedrijven, consumenten, politici en burgers.

• Voorbeelden: investeringsbeslissingen van bedrijven en de keuze voor toeristische bestemmingen.

• Uitzondering natuur: Patagonië en de hoge Andes zijn koud, geen tropisch regenwoud.

• Uitzondering politiek: Chili en Uruguay gelden als relatief stabiele democratieën met minder corruptie.

Syllabus 7a.1: zowel stereotiepe als geografische beelden beïnvloeden ruimtelijk gedrag, onder meer bij investeringsbeslissingen en de keuze van toeristische bestemmingen. Werkwijze: uitzonderingen op het stereotiepe beeld beschrijven en verklaren. De natuuruitzonderingen verklaar je met breedteligging en hoogte (blok 3). Veelgemaakte fout: denken dat een positief beeld niet ook stereotiep kan zijn. Image credit: Pedro Szekely / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Een reisgids toont voor heel Zuid-Amerika alleen strand en regenwoud. Wat voor beeld is dit?

A

Een stereotiep beeld: eenzijdig en vereenvoudigd

B

Een geografisch beeld, gebaseerd op onderzoek

C

Een mental map, een getekende plattegrond

D

Een geografisch beeld, want het gaat over de hele regio

Een beeld dat alleen strand en regenwoud toont laat Andes, Patagonië en steden weg. Dat is eenzijdig, dus stereotiep. Verwachte fout: geografisch beeld kiezen omdat het over de hele regio gaat.

De vulkaan Cotopaxi in de Andes van Ecuador

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Platen en de opbouw van de Andes

• De westrand van de Zuid-Amerikaanse plaat is actief, de Atlantische oostrand is passief.

• Bij de actieve rand duikt de Nazcaplaat onder de Zuid-Amerikaanse plaat: subductie.

• Op diepte smelt gesteente; het magma stijgt op en stolt tot vulkanen met andesiet, zoals de Cotopaxi.

• Zo groeit een gebergteketen (cordillera): de Andes, met vulkanisme en aardbevingen.

Syllabus 7a.2: meerdere tektonische platen met actieve en passieve continentranden, invloed op cordillera's, vulkanisme en hulpbronnen. Andesiet is een vulkanisch gesteente dat bij subductievulkanisme hoort en is naar de Andes genoemd. Cotopaxi ligt in Ecuador. Veelgemaakte fout: denken dat de oostkust ook een plaatgrens is. Daar ligt een passieve rand. Image credit: Bernard Gagnon / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Vlakke subductie en hulpbronnen

• Op sommige plekken duikt de Nazcaplaat onder een kleine hoek onder het continent: vlakke subductie.

• Er is dan geen magmavorming boven de plaat en dus geen actief vulkanisme, bijvoorbeeld in delen van Peru.

• Ertsvorming (koper, tin) hoort bij magma in de Andes; de spreiding van ertsen bepaalt waar mijnbouw ligt.

• Een schild is een zeer oude, stabiele gesteentekern, zoals onder Guyana en Brazilië, rijk aan ertsen.

• Een voorlandbekken is de laagte langs de Andes met dikke sedimenten, met fossiele energiebronnen zoals olie en gas.

Syllabus 7a.2: in delen van de Andes met vlakke subductie komt geen actief vulkanisme voor. Hulpbronnen: ertsen (koper in Chili en Peru, tin in Bolivia) hangen samen met magma bij subductie; schilden bevatten oude ertsen; in voorlandbekkens zitten fossiele energiebronnen. Veelgemaakte fout: denken dat vlakke subductie betekent dat er geen platen meer botsen. De plaat duikt wel onder, maar komt niet op de diepte waar magma ontstaat.

Tafelberg Roraima in het Hoogland van Guyana

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Geomorfologische regio's

• Het Hoogland van Guyana en het Hoogland van Brazilië zijn oude schilden met tafelbergen en plateaus.

• Het Plateau van Patagonië is droog tafelland ten oosten van de Andes, in het zuiden.

• De Andes bestaan uit ketens met daartussen de Altiplano: een hoogvlakte op grote hoogte.

• De laaglanden van Orinoco, Amazone en Paraná liggen tussen de Andes en de oude hoogvlakten.

Syllabus 7a.2: belangrijke geomorfologische regio's zijn het Hoogland van Guyana, het Hoogland van Brazilië, het Plateau van Patagonië, de Andes, de Altiplano en de laaglanden van Orinoco, Amazone en Paraná. Laat ze aanwijzen op de kaart (topografie). De laaglanden liggen deels in het voorlandbekken. Veelgemaakte fout: Altiplano en Plateau van Patagonië door elkaar halen. De Altiplano ligt hoog tussen Andesketens, het Plateau van Patagonië ligt ten oosten van de Andes in het zuiden. Image credit: Ney Teixeira de Freitas Guimarães Filho / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Zet op volgorde: vulkanen langs de Andes

1

De Nazcaplaat duikt onder de Zuid-Amerikaanse plaat

2

Op diepte smelt gesteente en ontstaat magma

3

Het magma stijgt op naar het oppervlak

4

Het magma stolt tot gesteente zoals andesiet

Eerst subductie, dan smelten, dan opstijgen, dan stollen. Verwachte fout: stollen vóór opstijgen zetten.

Waarom ontbreekt actief vulkanisme in delen van de Andes met vlakke subductie?

A

De Nazcaplaat duikt er juist heel steil omlaag

B

Daar ligt een passieve continentrand

C

Er ontstaat geen magma boven de vlak liggende plaat

D

Daar is het gesteente te oud voor vulkanen

Bij vlakke subductie komt de plaat niet op de diepte waar magma ontstaat. Verwachte fout: denken dat steile subductie de oorzaak is, het omgekeerde van het goede antwoord.

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Klimaat en hoogtezones

• Breedteligging: het noorden ligt rond de evenaar en is warm en nat, het zuiden ligt op gematigde breedte en is koeler.

• De zuidoostpassaat brengt vocht van de Atlantische Oceaan naar het Amazonegebied; de Andes houden het tegen.

• In het zuiden brengen westenwinden regen naar Chili; Patagonië ligt in de regenschaduw van de Andes.

• Langs de kust van Chili en Peru maakt de koude Humboldtstroom de lucht droog: de Atacama is zeer droog.

• Met de hoogte daalt de temperatuur, ongeveer 0,6 graden per 100 meter: hoogtezones in de Andes.

Syllabus 7a.2: de ligging van klimaat-, vegetatie- en landschapszones wordt bepaald door breedteligging, de noord-zuidoriëntatie van de Andes en zee- en windstromen. Hoogtezones: warm en vochtig onderaan, koeler en uiteindelijk sneeuw en ijs bovenaan. De afname van ongeveer 0,6 graden per 100 meter is een gangbare vuistregel. Veelgemaakte fout: de droogte van Patagonië en de Atacama beide met regenschaduw verklaren. Patagonië is regenschaduw, de Atacama vooral koude zeestroom plus de ligging.

Tropisch regenwoud (selva) in het Amazonegebied

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Vegetatie- en landschapszones

• Selva: tropisch regenwoud in het Amazonegebied, waar het het hele jaar warm en nat is.

• Llanos, cerrado en caatinga: savanne's met een droge tijd; de caatinga in het noordoosten is het droogst.

• Pampa: steppe met gras in het gematigde zuiden (Argentinië en Uruguay), met vruchtbare grond.

• Mangrove groeit in zout en brak water langs tropische kusten, zoals bij de monding van de Amazone.

Syllabus 7a.2 en begrippen: tropisch regenwoud (selva), savanne (llanos, cerrado en caatinga), steppe (pampa), mangrove. De llanos liggen in het stroomgebied van de Orinoco. De zones volgen klimaat: neerslag en temperatuur, bepaald door breedte, Andes en zeestromen. Veelgemaakte fout: cerrado en caatinga verwisselen, en de pampa tropisch noemen. Image credit: lubasi / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Afwijkingen van de zeewatertemperatuur in de Stille Oceaan, maart tot augustus 1997

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

El Niño

• Normaal waait de passaat warm water westwaarts; voor de kust van Peru komt koud water omhoog.

• Bij El Niño zwakt de passaat af en stroomt warm water naar de kust van Zuid-Amerika.

• Gevolg: zware regen en overstromingen aan de kust van Ecuador en Peru; ook in Chili verandert het weer.

• De visserij daalt doordat het koude, voedselrijke water minder omhoog komt.

Syllabus 7a.2: periodiek wordt het normale weerpatroon verstoord door El Niño; vooral aan de kust van Ecuador, Peru en Chili zijn de gevolgen duidelijk. De kaartjes tonen de afwijking van de zeewatertemperatuur in 1997, met in rood het warme water voor de kust van Zuid-Amerika. Veelgemaakte fout: denken dat El Niño elk jaar terugkomt. Het gebeurt periodiek en onregelmatig. Image credit: NOAA / Wikimedia Commons, publiek domein

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Het regiem van de rivieren

• Het regiem van een rivier volgt het neerslagregiem: de afvoer wisselt mee met de regen in het stroomgebied.

• Amazone: regen valt in noord en zuid op andere tijden, dus de afvoer blijft het hele jaar groot.

• Orinoco: duidelijke natte en droge tijd in de llanos, dus grote verschillen in afvoer door het jaar.

• Paraná: de afvoer volgt het regenseizoen in het stroomgebied in Zuid-Brazilië en is gereguleerd door stuwdammen.

• Verhang en ontbossing bepalen stroomsnelheid en sedimentafvoer: ontbossing geeft snellere afvoer en meer sediment.

Syllabus 7a.2 en kern: het regiem van Orinoco, Amazone en Paraná volgt het neerslagregiem; verhang en ontbossing bepalen stroomsnelheid en sedimentafvoer. Het verhang is het hoogteverschil per afstand. De Andes leveren veel sediment, dat in de Amazone eindigt in de bruine pluim voor de monding. Veelgemaakte fout: denken dat een grote rivier ook een gelijkmatige afvoer heeft. De Orinoco wisselt sterk.

Wat gebeurt er bij El Niño aan de kust van Ecuador en Peru?

A

Koud water komt extra omhoog en het blijft droog

B

Warm water bereikt de kust en er valt veel regen

C

De passaat waait harder en de visvangst stijgt

D

De Humboldtstroom wordt sterker en de kust droger

De passaat zwakt af, warm water stroomt naar de kust, zware regen volgt. Verwachte fout: denken dat El Niño droogte brengt aan de kust van Ecuador en Peru.

Vul in

De koude Humboldtstroom maakt de lucht droog langs de Atacama, een zeer droog gebied aan de kust.

Humboldtstroom

Atacama

passaat

Patagonië

Humboldtstroom langs de kust van Chili en Peru, Atacama aan die kust. Verwachte fout: passaat kiezen, maar die is een wind en geen zeestroom.

Wat vond je vandaag het lastigst?

1

Beeldvorming en mental map

2

Platen en vlakke subductie

3

Klimaat, zones en El Niño

4

Rivierregiems en hoogtezones

Gebruik de uitslag om les 2 te beginnen: de training oefent beelden evalueren, een dwarsdoorsnede lezen, fysische patronen relateren en verklaren.

Welk beeld had je vooraf, en wat verandert er nu?

Goed antwoord: noemt een stereotiep beeld (bijvoorbeeld tropisch regenwoud) en een nuancering uit de les (Andes, Patagonië, Atacama). Verwachte fout: alleen herhalen wat er in de les stond zonder het eigen beeld te noemen.

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Begrippen (1/2)

• perceptie: hoe jij een gebied waarneemt en waardeert

• mental map: het beeld in je hoofd van de ligging en kenmerken van een gebied

• stereotiep beeld: vereenvoudigd en eenzijdig beeld van een gebied

• geografisch beeld: beeld op basis van gegevens en onderzoek, met verschillen

• gebergteketen (cordillera): lange bergketen, zoals de Andes, door subductie

ZUID-AMERIKA · BEELD EN NATUUR

Begrippen (2/2)

• andesiet: vulkanisch gesteente dat bij subductievulkanisme ontstaat

• schild: zeer oude, stabiele gesteentekern van een continent

• voorlandbekken: laagte langs een gebergte met dikke sedimenten en fossiele energiebronnen

• hoogtezones: zones met verschillend klimaat en vegetatie door de hoogte

• El Niño: periodieke verstoring van het weerpatroon door warm water voor de kust