8
Licht en geluid
Paragraaf 8.3
Geluid maken en horen
Bij onweer zie je eerst de flits en hoor je pas later de knal. Hoe ver weg sloeg de bliksem in?
Gemaakt bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, mavo/havo
mavo/havo
8
Licht en geluid
Paragraaf 8.3
Geluid maken en horen
Bij onweer zie je eerst de flits en hoor je pas later de knal. Hoe ver weg sloeg de bliksem in?
Gemaakt bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, mavo/havo
mavo/havo
Les bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, hoofdstuk 8 Licht en geluid, paragraaf 8.3 Geluid maken en horen. Ongeveer 40 minuten, leerjaar 2 mavo/havo. Image credit: LessonUp Image credit: Omslag Nova NaSk 1|2 deel B mavo/havo, Malmberg
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
8.3 Geluid maken en horen
Leerdoelen
8.3.1
Je kunt uitleggen hoe een geluidsbron geluid maakt en hoe de trilling zich verplaatst.
8.3.2
Je kunt uitleggen waarom geluid een tussenstof nodig heeft.
8.3.3
Je kunt rekenen met de geluidssnelheid, ook bij een echo.
8.3.4
Je kunt beschrijven hoe je oor geluid omzet in een signaal naar je hersenen.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Rekenen met s = v x t
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Startvraag
Eerst flits, dan knal
Bij onweer zie je eerst de bliksem en hoor je pas later de donder.
Hoe komt dat?
De donder ontstaat later.
Licht gaat veel sneller dan geluid.
Regen houdt het geluid even tegen.
Je ogen werken sneller dan je oren.
Let op: dit is een keuzeparagraaf. Geluid staat niet in de nieuwe kerndoelen, maar het boek biedt het aan als keuze. Kies zelf of je deze les met de klas doet. Bliksem en donder ontstaan op hetzelfde moment. Het licht is er vrijwel meteen, het geluid doet er veel langer over. Dat tijdsverschil gebruiken we verderop om de afstand uit te rekenen. Image credit: Mark Coldren, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Trillingen doorgeven
Foto: Nenad Stojkovic (CC BY 2.0)
Een geluidsbron trilt. Een gitaarsnaar beweegt heel snel heen en weer en duwt daarbij tegen de luchtdeeltjes. Die duwen weer tegen hun buren. Zo gaat de trilling door de lucht naar je oor. De deeltjes zelf reizen niet mee: alleen de trilling gaat verder.
Koppel aan het deeltjesmodel uit hoofdstuk 6. Een rij leerlingen die elkaar een duwtje geven, laat goed zien dat de duw verder gaat terwijl iedereen op zijn plek blijft. Image credit: Nenad Stojkovic, Wikimedia Commons (CC BY 2.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Geluid en tussenstoffen
Geluid heeft een tussenstof nodig: een gas, een vloeistof of een vaste stof.
Lucht
Door lucht gaat geluid met ongeveer 340 m/s.
Water
Door water gaat geluid met ongeveer 1500 m/s, meer dan vier keer zo snel als door lucht.
Vacuüm
In een vacuüm, zoals in de ruimte, zijn geen deeltjes. Niets geeft de trilling door: geen geluid.
De geluidssnelheid in lucht hangt een beetje af van de temperatuur. Bij 20 °C is hij ongeveer 343 m/s; in opgaven gebruiken we 340 m/s. In vaste stoffen zoals staal gaat geluid nog sneller dan in water. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Opdrachten Kennis
1
Een wekker rinkelt onder een glazen stolp. Je pompt de lucht uit de stolp. Wat hoor je?
het geluid wordt steeds zachter
het geluid wordt harder
het geluid wordt hoger
het geluid blijft hetzelfde
Hoe minder lucht, hoe minder deeltjes de trilling doorgeven. Het geluid wordt steeds zachter. Helemaal stil wordt het meestal niet, omdat een deel van de trilling via het glas en de bodemplaat gaat.
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Rekenen met de geluidssnelheid
afstand = snelheid x tijd
s = v x t
grootheid
symbool
eenheid
afstand
s
m
geluidssnelheid
v
m/s
tijd
t
s
In lucht is v ongeveer 340 m/s. Het licht van een bliksemflits zie je vrijwel meteen. De tijd tussen flits en donder is dus de tijd die het geluid onderweg is.
Dit is dezelfde formule als v = s : t uit paragraaf 5.2, maar dan omgeschreven. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Voorbeeldopdracht 1
Lisa roept tegen een rotswand. Na 1,2 s hoort ze de echo. Geluid gaat 340 m/s. Hoe ver staat ze van de rotswand?
gegeven
v = 340 m/s
t = 1,2 s (heen en terug)
gevraagd
afstand tot de rotswand
uitwerking
s = v x t = 340 x 1,2 = 408 m (heen en terug)
afstand tot de wand = 408 : 2 = 204 m
antwoord
Lisa staat 204 m van de rotswand.
Het geluid gaat heen en terug. Deel de berekende afstand dus door 2. Dat vergeten leerlingen het vaakst. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Opdrachten Toepassing
2
Je ziet de bliksem en telt 4,5 s tot de donder. Hoe ver weg sloeg de bliksem in, in km? Rond af op één decimaal.
s = v x t = 340 x 4,5 = 1530 m = 1,53 km, afgerond 1,5 km. Hier niet delen door 2: het geluid gaat maar één kant op.
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Zo werkt het oor
Je oor zet trillingen om in signalen voor je hersenen.
Buitenoor: de oorschelp vangt geluid op en leidt het door de gehoorgang naar het trommelvlies. Dat gaat meetrillen.
Middenoor: drie gehoorbeentjes (hamer, aambeeld en stijgbeugel) geven de trilling versterkt door.
Binnenoor: in het slakkenhuis zetten zintuigcellen met haartjes de trilling om in signalen. De gehoorzenuw brengt die naar je hersenen.
Laat de tekening van het oor uit het boek zien. Doorvraag: waarom hoor je slechter als je trommelvlies beschadigd is? Dan komt de trilling minder goed bij de gehoorbeentjes. Image credit: LessonUp
Welk deel van het oor is het? Vul in.
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Opdrachten Kennis
3
Vlies dat door het geluid gaat trillen: trommelvlies
Drie kleine botjes die de trilling doorgeven: gehoorbeentjes
Hier wordt de trilling omgezet in een signaal: slakkenhuis
Trommelvlies, gehoorbeentjes, slakkenhuis. De gehoorzenuw zet niets om, die brengt het signaal alleen naar de hersenen.
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Opdrachten Toepassing
★ 4
Een schip stuurt geluid naar de bodem. Na 0,4 s komt de echo terug. Geluid gaat in water 1500 m/s. Hoe diep is het water?
300 m
600 m
150 m
3750 m
Steropdracht. s = v x t = 1500 x 0,4 = 600 m. Dat is heen en terug, dus de diepte is 600 : 2 = 300 m. Wie 600 kiest, vergeet te delen door 2. Wie 3750 kiest, deelt 1500 door 0,4.
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
V E R D E R K I J K E R
Hoor je je eigen stem?
Klinkt je stem op een opname vreemd? Als je praat, hoor je jezelf op twee manieren: via de lucht en via de botten van je schedel. Die trillingen gaan rechtstreeks naar je binnenoor. Een opname laat alleen het geluid via de lucht horen. Zo klinkt je stem voor anderen.
Leuk om te laten ervaren: houd je oren dicht en neurie. Je hoort jezelf dan nog steeds, via je schedel. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 8
Paragraaf 8.3
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
8.3.1 Geluidsbron en trillingen
8.3.2 Geluid heeft een tussenstof nodig
8.3.3 Rekenen met de geluidssnelheid
8.3.4 Zo werkt het oor
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
Image credit: LessonUp