10
Grafieken en vergelijkingen
Paragraaf 10.1
Bijzondere formules en grafieken
Niet elke formule geeft een rechte lijn. Welke vormen kunnen grafieken nog meer hebben?
Gemaakt bij Getal & Ruimte, leerjaar 3, vmbo-kgt (mavo)
10
Grafieken en vergelijkingen
Paragraaf 10.1
Bijzondere formules en grafieken
Niet elke formule geeft een rechte lijn. Welke vormen kunnen grafieken nog meer hebben?
Gemaakt bij Getal & Ruimte, leerjaar 3, vmbo-kgt (mavo)
Les bij Getal & Ruimte, leerjaar 3, hoofdstuk 10 Grafieken en vergelijkingen, paragraaf 10.1 Bijzondere formules en grafieken. Ongeveer 40 minuten, mavo. Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
10.1 Bijzondere formules en grafieken
Leerdoelen
10.1.1
Je kunt bij een formule met een deelstreep, haakjes, kwadraat of wortel een tabel maken.
10.1.2
Je kunt de grafiek van een kwadraat, een wortel en een deelstreep herkennen en tekenen.
10.1.3
Je kunt bij een periodieke grafiek de periode en de hoogste en laagste waarde aflezen.
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Startvraag
Koekjes eerlijk delen
Je verdeelt 12 koekjes eerlijk over x vrienden. Met de formule y = 12 : x reken je uit hoeveel iedereen krijgt. Hoeveel is dat bij 4 vrienden?
3 koekjes
8 koekjes
48 koekjes
16 koekjes
12 : 4 = 3. Wie 8 kiest, trekt af (12 − 4), wie 16 telt op, wie 48 vermenigvuldigt. Laat leerlingen vertellen wat er gebeurt als er meer vrienden zijn: ieder krijgt minder. Dat is precies wat deze grafiek straks laat zien: een dalende kromme die geen rechte lijn is.
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Een formule met een deelstreep
Bij y = 12 : x maak je een tabel: x = 1 geeft 12, x = 2 geeft 6, x = 3 geeft 4. De punten liggen niet op een lijn maar op een kromme. Hoe groter x, hoe kleiner y. De kromme raakt de x-as nooit. Bij x = 0 bestaat er geen punt: delen door 0 mag niet.
Laat de leerlingen de tabel zelf maken en eerst voorspellen wat er bij x = 12 gebeurt (y = 1). Benadruk dat de grafiek een kromme is, geen lijn: je kunt hem niet met een liniaal tekenen. Doorvraag: waarom kan er geen punt bij x = 0 zijn? Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Drie soorten grafieken
Aan de formule zie je meestal al welke vorm de grafiek heeft.
Kwadraat
Bij y = x² geeft ook een negatieve x een positieve y. De grafiek is symmetrisch en heeft een laagste punt.
Wortel
Bij y = √x mag x niet negatief zijn. De grafiek begint bij x = 0 en stijgt steeds langzamer.
Periodiek
Zo'n grafiek herhaalt zich steeds. De tijd van één herhaling heet de periode.
Laat bij het kwadraat (−3)² = 9 voorrekenen en vraag waarom dat geen −9 is (het minteken staat binnen de haakjes). Bij de wortel: √9 = 3. Periodiek komt straks terug bij een reuzenrad. Laat leerlingen zelf voorbeelden bedenken van iets dat zich herhaalt: getij, dag en nacht, een slinger. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Voorbeeldopdracht 1
Teken de grafiek van y = x² − 4. Maak eerst een tabel met een paar waarden voor x.
gegeven
y = x² − 4
uitwerking
Bij x = −2 is y = (−2)² − 4 = 0
Bij x = 0 is y = 0 − 4 = −4
Bij x = 3 is y = 9 − 4 = 5
De punten liggen symmetrisch
antwoord
Een kromme met laagste punt (0, −4)
Eerst kwadrateren, dan pas 4 aftrekken. Wie bij x = −2 uitkomt op −8, heeft −2² gelezen als −(2²) of als 2 · (−2) gerekend. Laat zien dat de punten bij x = −1 en x = 1 allebei −3 geven: de grafiek is symmetrisch in de y-as. Teken met minstens 5 punten en verbind ze met een vloeiende kromme. Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Opdrachten Kennis
1
Welke formule hoort bij de grafiek?
y = x²
y = 12 : x
y = √x
y = 2x
De grafiek begint in (0, 0) en gaat door (4, 2) en (9, 3): dat zijn de wortels van 4 en 9, dus y = √x. y = x² zou bij x = 4 al op 16 zitten. y = 12 : x daalt. y = 2x is een rechte lijn. Image credit: Eigen figuur, LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Opdrachten Toepassing
2
Een gondel start onderaan. Na hoeveel minuten is hij weer onderaan?
De grafiek herhaalt zich na 10 minuten: dat is de periode. Wie 5 antwoordt, leest het eerste hoogste punt af (de gondel is dan bovenaan). Wie 16 antwoordt, neemt het hoogteverschil tussen onderste en bovenste punt (18 − 2). Doorvraag: wat is de hoogte na 25 minuten? Dezelfde als na 5 minuten: 18 m. Image credit: Eigen figuur, LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Opdrachten Toepassing
3
De tabel hoort bij y = 24 : x. Welk getal moet bij het vraagteken?
18
4
30
144
24 : 6 = 4. Wie 18 kiest, trekt af (24 − 6), wie 30 telt op (24 + 6), wie 144 vermenigvuldigt (24 · 6). In de tabel zie je ook dat y kleiner wordt als x groter wordt. Image credit: Eigen figuur, LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Opdrachten Toepassing
4
Bereken y bij x = 4 voor de formule y = 2(x − 1)² + 3.
Haakjes eerst: 4 − 1 = 3. Dan kwadrateren: 3² = 9. Dan maal 2: 18. Dan + 3: 21. Wie 39 antwoordt, doet eerst maal 2 en kwadrateert dan (2 · 3)² + 3. Wie 18 antwoordt, vergeet de 3 aan het eind. Wie 6 antwoordt, vergeet te kwadrateren. Laat leerlingen de volgorde hardop noemen.
Vul de ontbrekende woorden en getallen in.
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Opdrachten Toepassing
5
Bij y = x² is y nooit negatief.
Bij y = 12 : x kan x nooit 0 zijn.
Een grafiek die zich steeds herhaalt, heet periodiek.
Een kwadraat is nul of positief, dus nooit negatief (wie 'positief' kiest vergeet dat y = 0 kan voorkomen). Delen door 0 kan niet. Lineair is een rechte lijn, dat past dus niet bij herhalen. Doorvraag: noem het laagste punt van y = x²: dat is (0, 0).
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Opdrachten Toepassing
★ 6
Bij y = 20 : (x + 1) hoort y = 4. Welke x hoort daarbij?
20 : (x + 1) = 4 betekent dat x + 1 gelijk is aan 20 : 4 = 5, dus x = 4. Controle: 20 : (4 + 1) = 20 : 5 = 4. Wie 5 antwoordt, laat het haakje weg: 20 : x = 4 geeft x = 5. Een goede aanpak is proberen en terugrekenen: wat moet er onder de deelstreep staan?
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
V E R D E R K I J K E R
Dubbel zo snel, vier keer zo ver
De remweg van een auto hangt af van de snelheid in het kwadraat. Een formule als remweg = 0,006 · v² past daar bij (v in km/u). Bij 50 km/u is dat 15 meter, bij 100 km/u is het 60 meter. Rijd je twee keer zo snel, dan wordt de remweg vier keer zo lang. Wat zegt dat over het verkeer?
Een kwadratisch verband verrast: dubbele snelheid is viervoudige remweg. Dit is een mooi aanknopingspunt voor een gesprek over snelheid in de bebouwde kom. De formule is een vereenvoudigd model (normale remming op droog wegdek), geen exacte waarheid. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 10
Paragraaf 10.1
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
10.1.1 Tabel bij een bijzondere formule
10.1.2 Grafieken herkennen en tekenen
10.1.3 Periodieke grafiek aflezen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
Image credit: LessonUp