Nog LUIDER 58 · El derecho de vivir en paz (Víctor Jara)
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
58
EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ
VÍCTOR JARA · 1971
Een Chileense zanger vraagt vrede voor Vietnam. Vijftig jaar later klinkt zijn lied weer op straat.
La durée de la leçon est: 40 minIntroduction
Instructions
Éléments de cette leçon
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
58
EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ
VÍCTOR JARA · 1971
Een Chileense zanger vraagt vrede voor Vietnam. Vijftig jaar later klinkt zijn lied weer op straat.
Les over El derecho de vivir en paz (Het recht om in vrede te leven) van de Chileense zanger Víctor Jara, uit 1971: een lied tegen de oorlog in Vietnam. Twee jaar later, na de militaire staatsgreep in Chili, werd Jara opgepakt en vermoord. De les noemt dat zonder details; bereid je voor op vragen en houd het rustig. De video is alleen audio, zonder beelden van geweld, en er zit geen grof taalgebruik in het nummer. Image credit: Hannu Lindroos / Lehtikuva / Wikimedia Commons (Public domain)
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
DE VRAAG VAN DEZE LES
Waarom zingt een Chileen over een oorlog aan de andere kant van de wereld?
NA DEZE LES KUN JE
vertellen tegen welke oorlog El derecho de vivir en paz protesteert
uitleggen wat de Nueva Canción wilde en welke rol Víctor Jara daarin had
beschrijven hoe folk en rock samen de boodschap dragen
Begin met een vraag: over welke oorlog of welk conflict ver weg maak jij je weleens druk? Waarom eigenlijk, als het jou niet direct raakt? Laat een paar leerlingen antwoorden. Víctor Jara zong in 1971 in Chili over Vietnam. De vraag van de les komt aan het eind terug.
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
EERSTE KEER LUISTEREN
Víctor Jara, El derecho de vivir en paz (1971)
Luister hoe het nummer begint en hoe het eindigt. Welke instrumenten komen erbij? Wat doet dat met de sfeer?
De officiële audio van het kanaal van Víctor Jara, van de plaat El derecho de vivir en paz (1971). Het Spaans hoeven leerlingen niet te verstaan. Laat ze letten op de opbouw: het begint met een akoestische gitaar, later komen elektrische gitaar, orgel, bas en drums erbij. Laat na afloop benoemen: klinkt het boos, hoopvol, verdrietig? Verder luisteren: in 2019 namen meer dan twintig Chileense muzikanten samen een nieuwe versie op (https://www.youtube.com/watch?v=wlfAf2AibA8).
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
DE TIJD
Chili kiest voor Allende
In 1970 wint Salvador Allende de presidentsverkiezingen in Chili. Hij is socialist en wil de rijkdom eerlijker verdelen, bijvoorbeeld door de kopermijnen van het land zelf te laten bezitten.
Het land is verdeeld: arbeiders en boeren zijn blij, maar veel anderen zijn fel tegen. Ook de Verenigde Staten willen Allende weg hebben.
Aanhangers van Salvador Allende marcheren door Santiago.
Allende was de eerste marxist die via vrije verkiezingen president werd. Zijn coalitie heette Unidad Popular. In 1971 nationaliseerde Chili de kopermijnen, die tot dan toe grotendeels in Amerikaanse handen waren. De Amerikaanse regering steunde in het geheim tegenstanders van Allende. Tegelijk groeide de economische crisis, met tekorten en hoge prijzen, en liepen de spanningen in het land hoog op. Veel muzikanten van de Nueva Canción, onder wie Víctor Jara, voerden campagne voor Allende. Het jaar van deze foto is onbekend. Image credit: James N. Wallace / Wikimedia Commons (Public domain)
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
DE MAKER
Een theatermaker zingt voor Vietnam
Víctor Jara (1932 tot 1973) groeit op in een arm boerengezin. Hij wordt theaterregisseur en zanger van de Nueva Canción, het nieuwe lied: Chileense volksmuziek met teksten over gewone mensen.
In 1969 werkt hij aan een toneelstuk over de oorlog in Vietnam. Daar begint dit lied. Het is een eerbetoon aan Ho Chi Minh, de leider van Noord-Vietnam.
1969
JARA SCHRIJFT HET LIED VOOR EEN TONEELSTUK OVER VIETNAM
In de oorlog in Vietnam vochten Noord-Vietnam en communistische strijders in het zuiden tegen de regering van Zuid-Vietnam en de Verenigde Staten. Vanaf 1965 stuurden de VS honderdduizenden soldaten en bombardeerden ze het land op grote schaal. Over de hele wereld werd ertegen gedemonstreerd, ook in Chili. Het toneelstuk was Vietrock van de Amerikaanse schrijfster Megan Terry. Jara's moeder was een zangeres die zichzelf muziek had geleerd, met Mapuche-voorouders. Andere bekende namen van de Nueva Canción zijn Violeta Parra, Quilapayún en Inti-Illimani.
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
DE DICHTER
Het lied spreekt Ho Chi Minh aan, de leider van Noord-Vietnam. Jara ziet hem niet als generaal, maar als een dichter die opkomt voor zijn volk.
DE OORLOG
Vietnam wordt vanuit de lucht gebombardeerd. Het lied zet de kracht van een klein volk tegenover het geweld van een grote wereldmacht.
HET RECHT
Steeds komt de kern terug: elk volk heeft het recht om in vrede te leven. Dat recht geldt niet alleen in Vietnam, maar voor iedereen.
Lees de tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia); op Genius staat een vertaling. Wijs op het perspectief: Jara spreekt een echte, levende politieke leider rechtstreeks aan, als een vriend. Dat maakt het lied persoonlijk, maar ook partijdig: Ho Chi Minh was voor zijn aanhangers een bevrijder en voor zijn tegenstanders een communistische dictator. Bespreek dat gerust. Doorvraag: waarom kiest Jara voor een recht dat voor iedereen geldt als kern van het lied, en niet voor een aanklacht tegen één land?
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
VRAAG
Waarom zingt een Chileense zanger over Vietnam, een land aan de andere kant van de wereld?
Hij heeft zelf als soldaat in Vietnam gevochten
Chili vecht in die jaren mee in de oorlog in Vietnam
Hij vindt dat elk volk overal het recht heeft op vrede
Zijn platenmaatschappij wil een grote hit in Azië
Het goede antwoord: Jara vindt dat vrede een recht is van elk volk, waar ook ter wereld. Dat staat al in de titel. Jara was nooit in Vietnam en Chili vocht niet mee. De verwachte misvatting: dat je alleen over een oorlog zingt als je er zelf bij betrokken bent. Doorvraag: Jara zag in Vietnam een klein land dat zich verzette tegen een grote macht. Waarom sprak dat een Chileen in 1971 misschien aan?
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
DE MUZIEK
Volksmuziek wordt luid
Opbouw
Het begint met één akoestische gitaar, als een zanger alleen. Daarna komen er steeds meer instrumenten bij: het lied groeit van één stem naar een groep.
Folk en rock
Anders dan meestal gebruikt Jara hier elektrische gitaar, orgel, bas en drums. Chileense volksmuziek klinkt ineens als rock uit die tijd.
Samen
Op de plaat spelen de folkgroep Inti-Illimani en de rockband Los Blops mee. Twee werelden samen, precies wat de Nueva Canción wilde.
Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Het nummer werd opgenomen in de RCA-studio in Santiago, met onder anderen Patricio Castillo, Celso Garrido-Lecca, Inti-Illimani en Los Blops. Het geldt als een van de meest experimentele nummers van Jara. Luister samen naar het moment waarop de band invalt: wat verandert er aan de boodschap als het lied van één zanger ineens van een hele groep wordt? Vergelijk met Blowin' in the Wind, een protestsong met alleen gitaar en stem. Doorvraag: waarom zou een zanger die voor gewone mensen zingt de sound van de jeugd, de rock, opzoeken?
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
11 SEPTEMBER 1973
De staatsgreep
Twee jaar later grijpt het leger onder generaal Pinochet de macht. Allende sterft in het presidentieel paleis. Duizenden aanhangers worden opgepakt, ook Víctor Jara. Hij wordt vastgehouden in een sportstadion en een paar dagen later vermoord.
Het stadion heet nu Estadio Víctor Jara.
Het Estadio Víctor Jara in Santiago, 2023.
Een staatsgreep is een gewelddadige machtsovername, meestal door het leger. Pinochet regeerde als dictator tot 1990. Officiële Chileense commissies telden later meer dan 3000 doden en vermisten en tienduizenden mensen die gevangen zaten en gemarteld werden. Jara werd op 12 september opgepakt op de Technische Staatsuniversiteit, waar hij werkte, en in het Estadio Chile vastgehouden; hij stierf op 16 september. Ga niet in op details. In 2003 kreeg het stadion zijn naam. In 2023 werden zeven oud-militairen definitief veroordeeld voor de moord. Zijn weduwe, de Britse danseres Joan Jara, zette zich tot haar dood in 2023 in voor gerechtigheid. Image credit: Carlos Figueroa Rojas / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
DE NAWERKING
Weer op straat in 2019
In oktober 2019 gaan in Chili honderdduizenden mensen de straat op. Het begint met een duurder metrokaartje en groeit uit tot protest tegen ongelijkheid.
Demonstranten zingen El derecho de vivir en paz. Meer dan twintig Chileense muzikanten nemen samen een nieuwe versie op, met een aangepaste tekst over de eisen van nu.
De grootste demonstratie in de geschiedenis van Chili, Santiago, 25 oktober 2019.
De protesten van 2019 heten in Chili het estallido social, de sociale uitbarsting. Op 25 oktober 2019 liepen in Santiago meer dan een miljoen mensen mee, de grootste demonstratie in de geschiedenis van het land. De protesten leidden tot een referendum over een nieuwe grondwet. De nieuwe versie is van Músicxs de Chile. De song werd een volkslied van de protestbeweging. Ook tijdens de dictatuur was het lied een symbool van verzet. Image credit: Valecorteselastra / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Eens
Oneens
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
STELLING
Een artiest moet partij kiezen in de politiek.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: Jara koos openlijk partij, voor Allende en tegen de oorlog in Vietnam. Maakte dat zijn muziek sterker, of sloot hij daarmee een deel van zijn publiek uit? Doorvraag 2: denk aan artiesten van nu die zich uitspreken, of juist bewust niet. Wat verwacht jij van een artiest? Let op: praat over artiesten en hun keuzes, niet over welke partij gelijk heeft.
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
TERUG NAAR DE VRAAG
Waarom zingt een Chileen over een oorlog aan de andere kant van de wereld?
WAT BLIJFT
Jara zingt over Vietnam omdat hij vindt dat vrede een recht is van elk volk, overal: een klein land tegenover een grote macht.
Als zanger van de Nueva Canción wilde hij muziek maken voor en over gewone mensen, en hij koos daarbij openlijk partij.
Het lied groeit van één gitaar naar een volle band met rock: van één stem naar een beweging, en zo klinkt het in 2019 weer op straat.
Cet élément n'a pas d'instructions
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
Over welk conflict ver weg zou jij een lied schrijven? Wat zou de kern van je lied zijn?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet conflict of onrecht ver weg en één kernidee dat voor iedereen geldt, zoals Jara met het recht op vrede. De verwachte fout: alleen het conflict noemen, zonder uit te leggen waarom het jou raakt of wat de boodschap is.
LUIDER
58 · EL DERECHO DE VIVIR EN PAZ · VÍCTOR JARA
LUISTER VERDER
ALLE SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van This Land Is Your Land tot Europapa, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op Nog LUIDER.
Slotdia: de playlist Nog LUIDER op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/1MKkOy8x2kUy2eBNNylHfG), met de songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren. Un violador en tu camino van Las Tesis staat niet op Spotify.
