Orkesten en ensembles (Muziek havo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Uitleg over orkesten en ensembles in het CE muziek havo: symfonieorkest, strijkorkest, harmonie, fanfare, brassband, bigband, koren, kleine ensembles en klankprocessen, met drie luisterfragmenten.

KLANKKLEUR · ENSEMBLES

ORKESTEN EN ENSEMBLES

Examenstof muziek havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A1/A2 i, m. Image credit: Nationaal Historisch Museum / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan aan de bezetting horen en zien welk orkest, koor of ensemble speelt, van symfonieorkest tot popgroep, en een klankproces benoemen.

Welke orkesten, koren en bands ken je?

Verwachte woorden: symfonieorkest, koor, popgroep, fanfare, harmonie, bigband, strijkers, dirigent, gitaar, drums. Zet de woorden op het bord en vraag per woord wie er speelt of zingt en welke instrumenten erbij horen. Dat is de rode draad van de les: de bezetting bepaalt de klankkleur. Bij het examen luister je naar korte fragmenten en kies je het ensemble.

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

EEN ENSEMBLE HERKEN JE AAN DE BEZETTING

• Een ensemble is een groep musici die samen speelt of zingt.

• De bezetting zegt welke instrumenten of stemmen meedoen.

• Elke bezetting heeft een eigen klankkleur: daaraan herken je het ensemble.

• Een koor zingt, een orkest speelt.

Syllabus A1/A2 i: herkennen en benoemen van orkesten en ensembles, en het verschil horen tussen de genoemde ensembles. Losse instrumenten en zangstemmen komen in een ander onderwerp aan bod; hier gaat het om de bezetting van het geheel. Veelgemaakte fout: elk groot ensemble een orkest noemen. Een koor bestaat uit zangers, een orkest uit instrumenten.

Het Koninklijk Concertgebouworkest, Nationaal Concert 2011

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

SYMFONIEORKEST

• Een symfonieorkest is het grootste klassieke orkest, met tientallen musici en een dirigent.

• Het heeft vier groepen: strijkers, houtblazers, koperblazers en slagwerk.

• Door de vele klankkleuren kan het zacht en heel luid klinken.

Laat leerlingen op de foto de groepen aanwijzen: strijkers voorin, blazers erachter, slagwerk achterin. Veelgemaakte fout: symfonieorkest en strijkorkest door elkaar halen. In een symfonieorkest spelen ook blazers en slagwerk. Image credit: Nationaal Historisch Museum / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Video: Beethoven: Symfonie nr. 5, Berliner Philharmoniker o.l.v. Herbert von Karajan (kanaal: Berliner Philharmoniker). Wat hoor je? Strijkers en houtblazers spelen samen het bekende motief, later klinken ook hoorns (koper) en neemt het hele orkest het over. Vraag leerlingen welke groepen ze horen. Antwoord: symfonieorkest.

Een strijkorkest met violen en cello's onder leiding van een dirigent

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

STRIJKORKEST

• Een strijkorkest speelt alleen met strijkers: violen, altviolen, cello's en contrabassen.

• Strijkers heten ook strings.

• Zonder blazers en slagwerk klinkt een strijkorkest gelijkmatig en warm.

• Een concerto grosso is een barokke vorm met een groepje solisten en een klein orkest.

Syllabus: strijkorkest, strijkers, strings en concerto grosso. De concerterende structuren (solo en tutti) komen in een ander onderwerp. Tip voor het examen: klinkt er ook een trompet, fluit of pauk, dan is het geen strijkorkest. Veelgemaakte fout: elk klassiek stuk een symfonieorkest noemen. Image credit: Rycy / Wikimedia Commons, CC0

Video: Grieg: Praeludium uit de Holbergsuite, Norwegian Chamber Orchestra (kanaal: Norwegian Chamber Orchestra). Wat hoor je? Alleen strijkers die een snel, levendig ritme spelen. Er klinken geen blazers en geen slagwerk. Antwoord: strijkorkest.

Welke groepen spelen wel in een symfonieorkest, maar niet in een strijkorkest?

A

Violen en altviolen

B

Cello's en contrabassen

C

Alleen de contrabassen

D

Houtblazers, koperblazers en slagwerk

Het strijkorkest heeft alleen strijkers. Alles wat je erbij hoort aan blazers en slagwerk is van het symfonieorkest. Wie een strijkersgroep kiest, vergeet dat die in beide orkesten spelen.

Vul in

Een symfonieorkest heeft strijkers, houtblazers, koperblazers en slagwerk.

symfonieorkest

houtblazers

strijkkwartet

harmonie

Veelgemaakte fout: strijkkwartet invullen bij het eerste gat. Een strijkkwartet heeft maar vier strijkers.

Klarinettisten in een symfonisch blaasorkest, Montevideo

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

HARMONIE EN FANFARE

• Een harmonie is een blaasorkest met houtblazers, koperblazers en slagwerk.

• In een harmonie spelen onder andere fluiten, klarinetten en saxofoons.

• Een fanfare heeft koperblazers en saxofoons met slagwerk, maar geen fluiten en klarinetten.

• Je hoort ze bij concerten, optochten en taptoes.

Syllabus: harmonie en fanfare. Het onderscheid hoor je aan de houtblazers: klarinetten en fluiten klinken alleen in de harmonie. Veelgemaakte fout: harmonie en fanfare als synoniem gebruiken. Image credit: Intendencia de Montevideo / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Een brassband marcheert door de straat tijdens een wedstrijd, Delph (Engeland)

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

BRASSBAND

• Een brassband speelt alleen op koperblazers en slagwerk.

• Bij de melodie horen cornets, tenorhoorns, baritons en euphoniums.

• Er zijn geen houtblazers en geen saxofoons.

• De brassband is een Britse traditie met veel wedstrijden.

Syllabus: brassband. Luisteraanwijzing: een zachte, ronde koperklank zonder rietinstrumenten. Veelgemaakte fout: brassband en fanfare door elkaar halen. De fanfare heeft ook saxofoons, de brassband niet. Image credit: Paul Anderson (geograph.org.uk) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Een bigband met rijen trompetten en trombones tijdens een concert

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

BIGBAND

• Een bigband is een groot jazzorkest.

• Rijen saxofoons, trompetten en trombones spelen samen.

• Piano, bas en drums houden de maat en de akkoorden vast.

• Solisten improviseren voor de rest van het orkest.

Syllabus: bigband. Luisteraanwijzing: veel blazers in groepen die elkaar antwoorden, met een ritmegroep eronder. Veelgemaakte fout: bigband en harmonie door elkaar halen. Een bigband speelt jazz en heeft een ritmegroep met piano, bas en drums. Image credit: Lance Cpl. Maxwell Cook (US Marine Corps) / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Count Basie: Li'l Darlin', Count Basie Orchestra (kanaal: Count Basie). Wat hoor je? Groepen saxofoons en koperblazers spelen samen de melodie, met piano, bas en drums eronder. Er spelen veel blazers tegelijk. Antwoord: bigband.

Welke instrumenten klinken wel in een harmonie, maar niet in een fanfare?

A

Trompetten en trombones

B

Fluiten en klarinetten

C

Tuba's en slagwerk

D

Saxofoons en hoorns

Alleen de harmonie heeft fluiten en klarinetten. Trompetten, trombones, tuba's, slagwerk en saxofoons spelen ook in een fanfare. Wie saxofoons kiest, vergeet dat die in de fanfare zitten.

Het Tensta Gospel Choir zingt meerstemmig, Zweden

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

KOREN

• Een koor is een groep zangers die samen zingt.

• Een gemengd koor heeft vrouwen- en mannenstemmen, hoog en laag.

• Een mannenkoor heeft alleen mannen, een vrouwenkoor alleen vrouwen.

• Een kinderkoor heeft kinderstemmen en klinkt licht en hoog.

Syllabus: koor, gemengd koor, kinderkoor, mannenkoor en vrouwenkoor. Zangstemmen zoals sopraan en tenor horen bij een ander onderwerp. Hier hoor je welke stemmen samen zingen. Veelgemaakte fout: een gemengd koor mannenkoor noemen omdat de lage stemmen opvallen. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

BANDS EN KLEINE ENSEMBLES

• Een jazzcombo is een klein jazzensemble, bijvoorbeeld met trompet, saxofoon, piano, bas en drums.

• Een popgroep (ook rockgroep) speelt met zang, elektrische gitaar, basgitaar en drums.

• Een duet of duo heeft twee musici, een trio drie en een kwartet vier.

• Een strijkkwartet is een kwartet van twee violen, een altviool en een cello.

• Backing vocals, ook achtergrondkoor, zingen zachter mee op de achtergrond.

Syllabus: jazzcombo, rockgroep/popgroep, duet, duo, trio, kwartet, strijkkwartet en achtergrondkoor/backing vocals. Veelgemaakte fout: een combo altijd vier muzikanten noemen. Het aantal blijft klein, maar kan wisselen. Backing vocals ondersteunen een solist, een koor staat zelf centraal.

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

KLANKPROCESSEN

• Een klankproces is een verandering van klankkleur in de muziek.

• Bij contrast wisselt de klankkleur plotseling, bijvoorbeeld van strijkers naar koper.

• Bij menging klinken instrumenten samen en smelten hun klanken tot één klank.

• Bij verschuiving verandert de klankkleur langzaam, stap voor stap.

• Let op de woorden plotseling, samen en langzaam.

Syllabus A1/A2 i: interpreteren van klankprocessen zoals contrast, menging en verschuiving. Laat leerlingen bij een bekend nummer aanwijzen waar de klank plotseling wisselt, waar instrumenten samensmelten en waar de klank langzaam verandert. Veelgemaakte fout: contrast en verschuiving verwisselen. Let op plotseling of geleidelijk.

Vul in

Een trio heeft drie musici en een kwartet heeft er vier, bijvoorbeeld in een strijkkwartet.

trio

kwartet

koor

combo

Een duo of duet heeft twee musici. Veelgemaakte fout: combo invullen. Een combo is een klein ensemble, maar zegt niets over het aantal.

Een synthesizerklank verandert langzaam van zacht naar scherp. Welk klankproces?

A

Verschuiving

B

Contrast

C

Menging

D

Imitatie

Langzaam veranderen is verschuiving. Wie contrast kiest, let niet op het woord langzaam: contrast is een plotselinge wisseling.

Wat vond je het lastigst?

1

Orkesten uit elkaar houden

2

Blaasorkesten onderscheiden

3

Koren herkennen

4

Klankprocessen benoemen

Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.

Noem een orkest of band die jij kent.

Goed: elke groep, elk orkest of koor. Vraag door: welke instrumenten of stemmen horen erbij en hoe heet dat ensemble?

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

BEGRIPPEN (1/2)

• koor: groep zangers die samen zingt, bijvoorbeeld gemengd, mannen, vrouwen of kinderen

• strijkorkest: orkest met alleen strijkers (strings)

• symfonieorkest: groot orkest met strijkers, houtblazers, koperblazers en slagwerk

• brassband: orkest van alleen koperblazers en slagwerk

• fanfare: blaasorkest met koper, saxofoons en slagwerk, zonder klarinetten

♪ KLANKKLEUR · ENSEMBLES

BEGRIPPEN (2/2)

• harmonie: blaasorkest met hout, koper en slagwerk

• strijkkwartet: vier strijkers: twee violen, altviool en cello

• bigband: groot jazzorkest met rijen blazers en een ritmegroep

• jazzcombo: klein jazzensemble, bijvoorbeeld met trompet, saxofoon, piano, bas en drums

• popgroep: band met zang, gitaren, basgitaar en drums