Orkesten en ensembles (Muziek vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vmbo g, t
• Leerjaar 3,4

Introduction

Uitleg over orkesten en ensembles: symfonieorkest, strijkorkest, bigband, jazzcombo, popgroep, blaasorkest, gemengd koor, mannenkoor, vrouwenkoor en backing vocals, met vier luisterfragmenten waarin leerlingen de bezetting horen.

LUISTEREN · ORKESTEN

ORKESTEN EN ENSEMBLES

Examenstof muziek vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: MU/K/3 2.1.i. Image credit: Nationaal Historisch Museum / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan aan de bezetting horen en zien welk orkest, koor of ensemble het is: symfonieorkest, strijkorkest, bigband, jazzcombo, popgroep, blaasorkest, gemengd koor, mannenkoor, vrouwenkoor of backing vocals.

Welke orkesten of groepen ken je?

Verwachte woorden: orkest, band, koor, popgroep, schoolorkest, fanfare, dirigent, violen, drums. Zet de woorden op het bord en vraag: wie speelt of zingt er in zo'n groep, en welke instrumenten horen daarbij? Dat is de rode draad: de bezetting bepaalt hoe een ensemble klinkt. Bij het examen luister je naar korte fragmenten, dus luister mee bij elk fragment.

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

WAT IS EEN ENSEMBLE?

• Een ensemble is een groep muzikanten die samen speelt of zingt.

• Een orkest is een grote groep instrumenten die samen speelt.

• De bezetting is welke instrumenten of stemmen meedoen.

• Elke bezetting klinkt anders: aan die klankkleur herken je het ensemble.

Syllabus MU/K/3 2.1.i: orkesten en ensembles auditief en visueel herkennen en benoemen, en het auditieve verschil horen tussen de genoemde ensembles. Losse instrumenten en zangstemmen komen in een ander onderwerp aan bod; hier gaat het om de bezetting van het geheel. Veelgemaakte fout: denken dat elk groot ensemble een orkest is. Een koor zingt, een orkest speelt.

Het Koninklijk Concertgebouworkest, Nationaal Concert 2011

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

SYMFONIEORKEST

• Een symfonieorkest is een groot orkest met veel muzikanten.

• Er spelen vier groepen mee: strijkers, houtblazers, koperblazers en slagwerk.

• Een dirigent leidt het orkest.

Het symfonieorkest is het grootste klassieke orkest. Laat leerlingen op de foto de groepen aanwijzen: strijkers voorin, blazers erachter, slagwerk achterin. Veelgemaakte fout: symfonieorkest en strijkorkest door elkaar halen. Bij een symfonieorkest spelen ook blazers en slagwerk. Image credit: Nationaal Historisch Museum / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Video: Grieg: In de hal van de bergkoning uit Peer Gynt, Deens Nationaal Symfonieorkest (kanaal: DR Koncerthuset). Wat hoor je? Een symfonieorkest: strijkers, houtblazers en koperblazers spelen samen en het orkest wordt steeds luider en sneller. Laat leerlingen zeggen welke groepen instrumenten ze horen. Antwoord: symfonieorkest.

Een strijkorkest met violen en cello's onder leiding van een dirigent

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

STRIJKORKEST

• Een strijkorkest speelt alleen met strijkers, zoals violen, cello's en contrabassen.

• Strijkers heten ook strings.

• Er zijn geen blazers en geen slagwerk.

Syllabus: strijkorkest, strijkers, strings. Op het examen komt een strijkorkest voor als fragment zonder blazers. Tip: luister of er ook een trompet of fluit klinkt. Is dat zo, dan is het geen strijkorkest. Veelgemaakte fout: elk klassiek stuk een symfonieorkest noemen. Image credit: Rycy / Wikimedia Commons, CC0

Video: Barber: Adagio for Strings, Wiener Philharmoniker o.l.v. Gustavo Dudamel (kanaal: Sony Classical). Wat hoor je? Alleen strijkers: violen, cello's en contrabassen die lange, zachte tonen spelen. Er zijn geen blazers en geen slagwerk te horen. Antwoord: strijkorkest.

Je hoort alleen violen, cello's en contrabassen. Welk orkest is dit?

A

Symfonieorkest

B

Blaasorkest

C

Bigband

D

Strijkorkest

Alleen strijkers: strijkorkest. Wie symfonieorkest kiest, vergeet dat daar ook blazers en slagwerk bij horen.

Een bigband met rijen trompetten en trombones tijdens een concert

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

BIGBAND

• Een bigband is een groot jazzorkest.

• Rijen trompetten, trombones en saxofoons spelen samen.

• Piano, bas en drums houden het ritme vast.

• Bekend voorbeeld: het orkest van Duke Ellington.

Syllabus: bigband is een groot jazzorkest. Luisteraanwijzing: veel blazers tegelijk, vaak in groepen die elkaar antwoord geven. Veelgemaakte fout: bigband en blaasorkest door elkaar halen. Een bigband speelt jazz en heeft een ritmegroep met piano, bas en drums. Image credit: Lance Cpl. Maxwell Cook (US Marine Corps) / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Duke Ellington and His Famous Orchestra: Take the A Train (kanaal: DukeEllingtonVEVO). Wat hoor je? Een groot jazzorkest: saxofoons en trompetten spelen samen de melodie, met piano, bas en drums eronder. Laat leerlingen opletten dat er veel blazers tegelijk spelen. Antwoord: bigband.

Een jazzcombo met twee saxofonisten, bassist, pianist en drummer

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

JAZZCOMBO

• Een combo is een klein ensemble van drie tot acht muzikanten.

• Een jazzcombo speelt jazz, bijvoorbeeld met saxofoon, piano, bas en drums.

• Elke muzikant is goed te horen, ook als solist.

Syllabus: combo is een klein ensemble van drie tot acht muzikanten. Het fragment is een kwartet, dus een combo van vier. Veelgemaakte fout: denken dat een combo altijd uit precies vier mensen bestaat. Elk aantal van drie tot acht is een combo. Image credit: Onbekende maker / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: The Dave Brubeck Quartet: Take Five (kanaal: DaveBrubeckVEVO). Wat hoor je? Een klein jazzensemble: drums en piano houden het ritme vol, daarna speelt een saxofoon de melodie, met een contrabas erbij. Vier muzikanten die elk goed te horen zijn. Antwoord: jazzcombo.

De popgroep Band of Gold op Piknik i Parken, Oslo 2017

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

POPGROEP

• Een popgroep (ook rockgroep) speelt met zang, gitaren, basgitaar en drums.

• Vaak speelt ook een keyboard mee.

• Elektrische gitaar en drums geven de muziek kracht.

Syllabus: rockgroep/popgroep. Op het examen herken je de groep aan de bezetting: zang, elektrische gitaar, basgitaar, drums en soms keyboard. Veelgemaakte fout: denken dat elke band een popgroep is. Een jazzcombo of bigband heeft een andere bezetting. Image credit: Tore Sætre / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Vul in

Een bigband is een groot jazzorkest met rijen trompetten, trombones en saxofoons.

bigband

trompetten

violen

gitaren

Veelgemaakte fout: blaasorkest invullen. Een bigband speelt jazz.

Trompettisten in een blaasorkest, Montevideo

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

BLAASORKEST

• Een blaasorkest speelt met blaasinstrumenten en slagwerk, zonder strijkers.

• Een harmonie, een fanfare en een brassband zijn soorten blaasorkest.

• Je hoort ze bij optochten, taptoes en concerten.

Syllabus: blaasorkest (harmonie, fanfare en brassband worden herkend, maar niet gevraagd als antwoord). Dat betekent dat je op het examen blaasorkest moet kunnen noemen. De drie soorten mag je herkennen in een vraag. Veelgemaakte fout: blaasorkest en bigband door elkaar halen. Een blaasorkest speelt geen jazz met een ritmegroep. Image credit: Intendencia de Montevideo / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Het Tensta Gospel Choir zingt meerstemmig, Zweden

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

KOREN

• Een gemengd koor bestaat uit mannen en vrouwen samen.

• Een mannenkoor heeft alleen mannenstemmen.

• Een vrouwenkoor heeft alleen vrouwenstemmen.

• Een koor zingt vaak in meer stemmen tegelijk.

Syllabus: vocale ensembles gemengd koor, mannenkoor en vrouwenkoor. Zangstemmen zoals sopraan en tenor komen in een ander onderwerp. Hier hoor je alleen welke stemmen samen zingen. Veelgemaakte fout: een koor met mannen en vrouwen een mannenkoor noemen omdat de lage stemmen opvallen. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

BACKING VOCALS

• Backing vocals zijn zangers die op de achtergrond meezingen met de hoofdzanger.

• Je hoort ze vooral in pop en soul, vaak in het refrein.

• Ze zingen zachter en vullen de klank aan.

Syllabus: achtergrondkoor/backing vocals. Veelgemaakte fout: backing vocals aanzien voor een koor. Backing vocals ondersteunen een solist, een koor staat zelf centraal.

In een koor zingen alleen vrouwen. Hoe heet dit koor?

A

Mannenkoor

B

Vrouwenkoor

C

Gemengd koor

D

Backing vocals

Alleen vrouwen: vrouwenkoor. Wie gemengd koor kiest, vergeet dat er ook mannen bij moeten zijn.

Wat vond je het lastigst?

1

Orkesten uit elkaar houden

2

Jazzcombo of bigband horen

3

Koren herkennen

4

Popgroep of backing vocals

Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.

Noem een groep of orkest die jij kent.

Goed: elke groep, orkest of koor. Vraag door: welke instrumenten of stemmen horen daarbij en hoe heet dat ensemble?

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

BEGRIPPEN (1/2)

• symfonieorkest: groot orkest met strijkers, houtblazers, koperblazers en slagwerk

• strijkorkest: orkest met alleen strijkers, zoals violen en cello's

• bigband: groot jazzorkest met rijen trompetten, trombones en saxofoons

• jazzcombo: klein jazzensemble van drie tot acht muzikanten

• popgroep: groep met zang, gitaren, basgitaar en drums

♪ LUISTEREN · ORKESTEN

BEGRIPPEN (2/2)

• blaasorkest: orkest met blazers en slagwerk, zonder strijkers

• gemengd koor: koor met mannen en vrouwen

• mannenkoor: koor met alleen mannen

• vrouwenkoor: koor met alleen vrouwen

• backing vocals: zangers die op de achtergrond meezingen