Nederland 1948-1978: welvaart (Geschiedenis havo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Uitleg over Nederland 1948-1978: verzuiling, wederopbouw en Marshallhulp, verzorgingsstaat, consumptiemaatschappij, ontzuiling en oliecrisis. Eerste deel van de context Nederland; jongeren, vrouwen en migratie komen in een apart onderwerp.

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Nederland 1948-1978: welvaart

Examenstof geschiedenis havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Historische context Nederland 1948-2008, leidende vraag 1 (eerste deel); KA 45, 47, 48. Image credit: Herbert Behrens / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe wederopbouw, welvaart en de verzorgingsstaat Nederland tussen 1948 en 1978 veranderden, van verzuiling naar ontzuiling en oliecrisis.

Welke woorden en beelden horen bij Nederland tussen 1948 en 1978?

Verwacht: wederopbouw, televisie, welvaart, aardgas, Drees, auto, vakantie. Gebruik ze als ophaak: eerst herstel, dan welvaart, dan ontzuiling en crisis.

Wederopbouw van de haven van Rotterdam, 11 november 1948

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Herstel van de verzuiling

• Na de oorlog werden de verzuilde verhoudingen van voor 1940 eerst hersteld

• Katholieken, protestanten, socialisten en liberalen hadden eigen organisaties

• Nederland begon aan een snelle wederopbouw

KA 45-48. Verzuiling: de samenleving was verdeeld in zuilen met eigen partijen, kranten, omroepen en scholen. Veelgemaakte fout: denken dat de verzuiling na 1945 meteen verdween. Ze werd juist eerst hersteld; de ontzuiling volgt pas na de jaren 1950. Image credit: Averink / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Affiche van de Amerikaanse ECA voor het Marshallplan, omstreeks 1950

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Marshallhulp en Koude Oorlog

• De Amerikaanse Marshallhulp steunde de wederopbouw van West-Europa

• De Koude Oorlog en de Europese samenwerking lieten zien dat Nederland geen neutraliteitspolitiek meer voerde

• Nederland koos voor samenwerking met het Westen

KA 45 en 47. Neutraliteitspolitiek: buiten conflicten blijven, zoals Nederland vóór 1940 deed. Na de Tweede Wereldoorlog koos Nederland voor Europese samenwerking en westerse bondgenoten. Veelgemaakte fout: Marshallhulp zien als hulp aan Nederland alleen; het ging om West-Europa. Image credit: Economic Cooperation Administration / Wikimedia Commons, publiek domein

Aardgaswinning bij Slochteren in Groningen, 1982

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Babyboom en economische groei

• Direct na de oorlog was er een babyboom

• In de jaren 1950 en 1960 groeiden de economie en de industrie sterk

• Rooms-rode regeringen (katholiek en sociaaldemocratisch) stimuleerden export en werkgelegenheid met geleide loonpolitiek

• Nederland profiteerde van het Duitse herstel en van aardgas uit Groningen

Rooms-rood: coalities van katholieken (rooms) en sociaaldemocraten (rood). Bij geleide loonpolitiek bepaalde de overheid mede hoe sterk lonen stegen, zodat producten goedkoop bleven voor de export. De foto toont de gaswinning bij Slochteren in 1982, dus later dan de vondst zelf. Image credit: Joost Evers / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Wat is een kenmerk van neutraliteitspolitiek?

A

Samenwerken met Europese buurlanden

B

Een bondgenootschap sluiten met de VS

C

Buiten conflicten en bondgenootschappen blijven

D

Hulp ontvangen voor de wederopbouw

Neutraliteit is buiten blokken blijven. Verwachte fout: Europese samenwerking kiezen, dat is het tegenovergestelde.

Vul in

Door de geleide loonpolitiek van de rooms-rode regeringen groeiden export en werkgelegenheid; direct na de oorlog was er een babyboom.

geleide loonpolitiek

werkgelegenheid

babyboom

verzuiling

oliecrisis

Verwachte fout: oliecrisis, dat is 1973.

Willem Drees, minister-president van 1948 tot 1958

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Maakbare samenleving en verzorgingsstaat

• Leidend was het idee van een maakbare samenleving met meer economische gelijkheid

• Door de groeiende welvaart bouwden politici en sociale partners aan een verzorgingsstaat

• Met de AOW in 1957 begon verdere sociale wetgeving

KA 48. Maakbare samenleving: het geloof dat politiek en overheid de maatschappij kunnen sturen. Verzorgingsstaat: de overheid zorgt voor sociale zekerheid. De AOW is de algemene ouderdomsvoorziening. Het kabinet-Drees voerde haar in. Veelgemaakte fout: denken dat de AOW pas na 1970 kwam. Image credit: Spaarnestad Photo / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 nl

Het gezin Bouterse bij de twee miljoenste tv-kijker van Nederland, 1965

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Stijgende lonen en consumptie

• Vanaf begin jaren 1960 stegen de lonen sterk

• Zo ontstond een consumptiemaatschappij met apparaten in veel huishoudens

• Steeds meer mensen konden op vakantie, ook naar het buitenland

KA 48. Een televisie was een nieuw statussymbool. De foto uit 1965 laat zien dat het toestel in veel huiskamers kwam. Veelgemaakte fout: denken dat de welvaart al in 1950 even groot was; de sterke loonstijging begint pas begin jaren 1960. Image credit: Joost Evers / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Opening van de nieuwe Bijenkorf aan de Coolsingel in Rotterdam, 19 maart 1957

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Verstedelijking en mobiliteit

• De welvaart ging samen met verstedelijking

• Warenhuizen en winkelcentra pasten bij de nieuwe koopkracht

• Door de mobiliteit konden mensen verder wonen van hun werk en op reis

KA 48. De nieuwe Bijenkorf in Rotterdam (1957) staat voor de wederopbouw van de stad en voor consumeren. Mobiliteit: meer auto's, brommers en treinreizen. Sluit aan op de volgende dia's over het einde van de groei. Image credit: Herbert Behrens / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Wat was het ideaal van de maakbare samenleving?

A

Een kleinere overheid en meer eigen verantwoordelijkheid

B

Meer economische gelijkheid door sturing van politiek en overheid

C

Terugkeer naar de verzuilde verhoudingen van voor de oorlog

D

Neutraliteit in de Koude Oorlog

Maakbaarheid betekent sturen. Verwachte fout: een kleinere overheid, dat past bij de jaren 1980.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Ontzuiling na de jaren 1950

2

Economische crisis rond 1980

3

Herstel van de verzuilde verhoudingen

4

Oliecrisis van 1973

Direct na de oorlog, na de jaren 1950, 1973, rond 1980.

Het zendschip van Radio Veronica, 31 augustus 1974

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Ontzuiling

• Na de jaren 1950 volgde ontzuiling van het sociale en politieke leven

• Nieuwe partijen kwamen op, zoals D'66

• Ook nieuwe omroepen ontstonden, zoals Veronica

• Mensen voelden zich minder gebonden aan hun eigen zuil

KA 48. Ontzuiling: de zuilen verloren hun greep. D'66 was een nieuwe partij zonder zuilbinding. Veronica was een commerciële omroep die vanaf een zendschip uitzond. Jongerencultuur en feminisme horen bij een ander onderwerp. Image credit: Hans Peters / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

Autoloze zondag tijdens de oliecrisis, lege snelweg, 4 november 1973

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Einde van de groei: oliecrisis

• De oliecrisis van 1973 maakte een einde aan jarenlange economische groei

• Autoloze zondagen lieten zien hoe afhankelijk Nederland was van olie

• Nederland kon de gevolgen nog enkele jaren opvangen

KA 48. De foto toont de autoloze zondag van 4 november 1973 tijdens de oliecrisis. De oorzaak lag buiten Nederland. Veelgemaakte fout: de crisis van rond 1980 is dezelfde als die van 1973; het is een gevolg ervan. Image credit: Rob Mieremet / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Crisis rond 1980

• Rond 1980 was er een economische crisis

• De samenleving en de verzorgingsstaat kwamen onder druk

• Het geloof in de maakbare samenleving verzwakte

KA 48. Dit is de overgang naar het volgende onderwerp (1978-2008). Continuïteit: de verzorgingsstaat bleef bestaan. Verandering: de groei van de jaren 1950 en 1960 was voorbij. Veelgemaakte fout: denken dat de verzorgingsstaat toen werd afgeschaft.

Wat betekent ontzuiling?

A

De zuilen werden na de oorlog hersteld

B

De overheid nam alle zuilen over

C

Er kwamen meer zuilen bij

D

De zuilen verloren hun greep op het sociale en politieke leven

Ontzuiling is het wegvallen van de zuilbinding. Verwachte fout: hersteld worden, dat gebeurde na 1945.

Wat maakte in 1973 een einde aan de jarenlange groei?

Goed: de oliecrisis. Verwachte fout: de aardgasvondst, die juist bijdroeg aan de groei.

Welk deel vond je het lastigst?

1

Wederopbouw en Marshallhulp

2

Maakbare samenleving en verzorgingsstaat

3

Consumptiemaatschappij

4

Ontzuiling en oliecrisis

Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.

Waarom werd Nederland in de jaren 1960 welvarender?

Goed: economische groei en industrialisatie, sterk stijgende lonen, export, aardgas, Duits herstel. Verwachte fout: alleen 'door de Marshallhulp'.

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Begrippen (1/2)

• verzuiling: Verdeling van de samenleving in zuilen met eigen partijen, omroepen en scholen

• Marshallhulp: Amerikaanse steun voor de wederopbouw van West-Europa

• neutraliteitspolitiek: Buiten conflicten en bondgenootschappen blijven

• babyboom: Sterke geboortegroei direct na de Tweede Wereldoorlog

• geleide loonpolitiek: Overheid stuurt mede de loonstijging om export en werk te stimuleren

NEDERLAND 1948-2008 · 1948-1978

Begrippen (2/2)

• maakbare samenleving: Geloof dat politiek de samenleving kan sturen naar meer gelijkheid

• verzorgingsstaat: Staat die zorgt voor sociale zekerheid, zoals de AOW

• consumptiemaatschappij: Samenleving met hoge lonen waarin veel wordt gekocht en gebruikt

• ontzuiling: Het verdwijnen van de zuilbinding in sociaal en politiek leven

• oliecrisis: Crisis van 1973 die een einde maakte aan jarenlange groei