Toonsoort en toonladders (Muziek havo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Examentraining met vier luistervragen en vragen over voortekens en parallelle toonsoorten: majeur of mineur horen, toonladders, tonaal of atonaal en een toonladder herkennen, met stappenplan en tips.

VAKTHEORIE · TOONSOORT

EXAMENTRAINING

Toonsoort en toonladders: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Eugène Delacroix / Wikimedia Commons, publiek domein

♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan bij een luisterfragment de tonaliteit en toonladder herkennen, voortekens en parallelle toonsoorten benoemen en tonaal van atonaal onderscheiden.

♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT

ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN

• 1. Lees: wat wordt er gevraagd: tonaliteit, toonladder of een begrip? Let op de opties.

• 2. Luister eerst globaal: is er een thuistoon? Klinkt het helder (majeur) of donker (mineur)?

• 3. Luister gericht: let op halve tonen, het aantal verschillende tonen en wat er aan het slot gebeurt.

• 4. Kies en controleer: past je antwoord bij wat je hoorde en bij de begrippen uit de les?

♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT

VRAAGTYPE 1: MAJEUR OF MINEUR HOREN

• Je hoort een fragment en bepaalt de tonaliteit.

• Let op de sfeer en op de terts boven de grondtoon.

• Een kleine terts hoort bij mineur, een grote terts bij majeur.

Video: Händel: Water Music, Alla Hornpipe, Academy of Ancient Music (kanaal: Academy of Ancient Music). Wat leerlingen horen: een stralende, feestelijke dans door een barokorkest, in D majeur. Goede antwoord: majeur.

Beluister het fragment. Welke tonaliteit hoor je?

A

Mineur

B

Atonaal

C

Majeur

D

Dodecafoon

Het fragment is de Hornpipe uit de Water Music van Händel in D majeur: fanfareachtig en helder. Wie mineur kiest, laat zich leiden door het snelle tempo in plaats van de toonladder.

Video: Grieg: Åses dood uit Peer Gynt, London Symphony Orchestra (kanaal: London Symphony Orchestra). Wat leerlingen horen: langzame, zware strijkersklanken in b mineur, een rouwmuziek. Goede antwoord: een kleine terts boven de grondtoon, dus mineur.

Beluister het fragment. Welke eigenschap van de toonladder past hierbij?

A

Een kleine terts boven de grondtoon

B

Een grote terts boven de grondtoon

C

Vijf tonen per octaaf

D

Alleen halve tonen

Het fragment is Åses dood uit de Peer Gynt-suite van Grieg, in b mineur: langzaam, zwaar en droevig. De kleine terts maakt de toonladder mineur.

♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT

VRAAGTYPE 2: VOORTEKENS

• Je krijgt een toonsoort of de tonen van een toonladder.

• Tel de kruisen of mollen. De parallelle toonsoort ligt een kleine terts lager.

• Bij mineur: kijk welke tonen verhoogd zijn, omhoog of omlaag.

Vul in: Bes majeur en zijn parallelle toonsoort

Bes majeur heeft twee mollen, en de parallelle toonsoort is g mineur met dezelfde voortekens.

twee

g

drie

d

Bes majeur heeft twee mollen, g mineur ook. Veelgemaakte fout: d mineur invullen. Die heeft één mol.

In a mineur klinkt omhoog fis en gis, omlaag f en g. Welke toonladder?

A

Harmonisch mineur

B

Oorspronkelijk mineur

C

Chromatische toonladder

D

Melodisch mineur

Omhoog zijn de zesde en zevende toon verhoogd, omlaag niet: dat is melodisch mineur. Wie harmonisch kiest, vergeet dat daar alleen de zevende toon verhoogd is.

Arnold Schönberg, geschilderd door Richard Gerstl

♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT

VRAAGTYPE 3: TONAAL OF ATONAAL

• Je beluistert een fragment en beslist of er een grondtoon is.

• Atonale muziek heeft geen thuistoon: er is geen toonsoort om naar terug te keren.

• Dodecafonie is een methode: een reeks van twaalf tonen.

Image credit: Richard Gerstl / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Webern: Vijf stukken voor orkest, opus 10, London Symphony Orchestra (kanaal: London Symphony Orchestra - Topic). Wat leerlingen horen: ijle, zachte klanken van verschillende instrumenten zonder melodie met een grondtoon. Goede antwoord: atonaliteit.

Beluister het fragment. Welk begrip past bij deze muziek?

A

Majeur

B

Atonaliteit

C

Mineur

D

Pentatoniek

Het fragment is het begin van de Vijf stukken voor orkest van Webern: zachte, losse klanken zonder grondtoon. Wie mineur kiest, hoort de donkere sfeer maar geen thuistoon.

Twaalf tonen staan in een reeks, elk één keer. Hoe heet deze methode?

A

Dodecafonie

B

Modulatie

C

Pentatoniek

D

Parallelle toonsoort

Goed: dodecafonie. Wie modulatie kiest, verwart een reeks tonen met een overgang naar een andere toonsoort.

Nikolaj Rimski-Korsakov, geschilderd door Valentin Serov, 1908

♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT

VRAAGTYPE 4: EEN TOONLADDER HERKENNEN

• Je hoort een melodie en benoemt de toonladder die eronder ligt.

• Geen halve tonen en vijf verschillende tonen: pentatoniek.

• Aaneengesloten halve tonen: chromatiek.

Image credit: Valentin Serov / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Chopin: Etude opus 10 nr. 5, zwarte toetsen, Bruce Liu (kanaal: Deutsche Grammophon - DG). Wat leerlingen horen: een snelle, speelse melodie in de rechterhand boven een bewegende linkerhand. De rechterhand gebruikt alleen zwarte toetsen: pentatoniek.

Beluister het fragment. Welke eigenschap past bij de melodie in de rechterhand?

A

Twaalf tonen per octaaf, alleen halve tonen

B

Een grondtoon die steeds door modulatie verandert

C

Vijf tonen per octaaf, zonder halve tonen

D

Een reeks van twaalf tonen zonder grondtoon

Het fragment is Chopins Etude opus 10 nr. 5, de zwarte-toetsenetude: de rechterhand speelt alleen zwarte toetsen en dat is een pentatonische toonladder (bron: Wikipedia). Alleen in maat 66 klinkt één witte toets, ver na dit fragment.

Verschil tussen pentatoniek en chromatiek?

Goed: pentatoniek heeft vijf tonen per octaaf zonder halve tonen, chromatiek bestaat uit alle twaalf halve tonen. Verwachte fout: alleen zeggen dat het twee toonladders zijn.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Majeur of mineur horen

2

Toonladders en voortekens

3

Tonaal of atonaal

4

Een toonladder herkennen

Bespreek de uitslag en laat leerlingen met een lastig vraagtype nog een fragment beluisteren.

♪ VAKTHEORIE · TOONSOORT

TIPS VOOR OP HET EXAMEN

• Beluister een fragment altijd twee keer: de eerste keer globaal, de tweede keer gericht.

• Zoek bij majeur of mineur naar de terts boven de grondtoon in plaats van alleen naar de sfeer.

• Parallelle toonsoorten hebben dezelfde voortekens, gelijknamige toonsoorten niet.

• Gebruik de begrippen uit de les: grondtoon, modulatie, pentatoniek, chromatiek, atonaliteit, dodecafonie.