Toonhoogte en toonsoort (Muziek vmbo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vmbo g, t
• Leerjaar 3,4

Introduction

Examentraining met luistervragen: noten en sleutels lezen, voortekens, majeur of mineur horen en een melodie volgen, met stappenplan en tips.

VAKTHEORIE · TOONHOOGTE

EXAMENTRAINING

Toonhoogte en toonsoort: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Roman Boldyrev / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

♪ VAKTHEORIE · TOONHOOGTE

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan noten en sleutels lezen, voortekens begrijpen, majeur en mineur horen en een melodie volgen.

♪ VAKTHEORIE · TOONHOOGTE

ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN

• 1. Lees: wat wordt er gevraagd? Noten lezen, een voorteken, of de toonsoort horen?

• 2. Luister: speel het fragment minstens twee keer en let op sfeer en toonhoogte.

• 3. Kijk: zie je een sleutel of voorteken? Gebruik wat je geleerd hebt.

• 4. Kies: schrijf je antwoord op en controleer het nog een keer met het fragment.

Een notenbalk met g-sleutel en de noten C D E F G A B C

♪ VAKTHEORIE · TOONHOOGTE

VRAAGTYPE 1: NOTEN EN SLEUTELS LEZEN

• Je ziet een stukje notenschrift en benoemt een sleutel of een noot.

• De lijnen tel je van onderen af.

• De g-sleutel krult om de tweede lijn van onderen: daar staat de G.

Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

In een stuk met g-sleutel staat een noot op de eerste lijn van onderen. Welke noot is dat?

A

C

B

D

C

G

D

E

Op de eerste lijn van onderen staat de E, op de tweede lijn de G. Wie G kiest, begint bij de tweede lijn.

Vul in: de g-sleutel

Aan het begin van de balk staat de g-sleutel. Die krult om de lijn waar de noot G staat.

g-sleutel

G

f-sleutel

C

De g-sleutel krult om de tweede lijn van onderen, waar de G staat. Veelgemaakte fout: de f-sleutel invullen, want die hoort bij lage noten.

Een stukje pianotoetsenbord met de notennamen

♪ VAKTHEORIE · TOONHOOGTE

VRAAGTYPE 2: VOORTEKENS

• Je ziet een noot met een voorteken en zegt hoe de toon verandert.

• Kruis is een halve toon hoger, mol een halve toon lager.

• Het herstellingsteken zet de noot terug naar de gewone toon.

Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Voor een A staat een mol. Hoe klinkt die A?

A

Een halve toon hoger dan de gewone A

B

Precies even hoog als de gewone A

C

Een hele toon lager dan de gewone A

D

Een halve toon lager dan de gewone A

Een mol maakt de toon een halve toon lager. Wie hoger kiest, verwart de mol met het kruis.

Zet de noten van laag naar hoog

1

D

2

C

3

D met kruis

4

C met kruis

C klinkt het laagst. C met kruis is een halve toon hoger, daarna D en dan D met kruis. Veelgemaakte fout: C met kruis na D zetten.

♪ VAKTHEORIE · TOONHOOGTE

VRAAGTYPE 3: MAJEUR OF MINEUR HOREN

• Je hoort een fragment en kiest de toonsoort.

• Majeur klinkt meestal vrolijk, helder en open.

• Mineur klinkt meestal ernstig, droevig of spannend.

• Luister twee keer en vergelijk met de fragmenten uit de uitleg.

Video: Vivaldi: De Vier Jaargetijden, Lente (Netherlands Bach Society). Wat leerlingen horen: het vrolijke openingsthema van Vivaldi's Lente, een stuk in E majeur. Goede antwoord: majeur, helder en vrolijk.

Je hoort het begin van Vivaldi's Lente. Welke toonsoort en sfeer hoor je?

A

Mineur: ernstig en droevig

B

Majeur: helder en vrolijk

C

Mineur: helder en vrolijk

D

Majeur: ernstig en droevig

Het fragment is in majeur en klinkt helder en vrolijk. Veelgemaakte fout: bij snelle muziek automatisch mineur kiezen.

Video: Vivaldi: De Vier Jaargetijden, Winter, I. Allegro non molto (Ray Chen). Wat leerlingen horen: het koude, gespannen begin van Vivaldi's Winter, een stuk in F mineur. Goede antwoord: mineur, onrustig en gespannen.

Je hoort het begin van Vivaldi's Winter. Welke toonsoort en sfeer hoor je?

A

Majeur: helder en vrolijk

B

Majeur: rustig en warm

C

Mineur: onrustig en gespannen

D

Mineur: helder en vrolijk

Het fragment is in mineur en klinkt koud en gespannen. Veelgemaakte fout: denken dat snelle muziek altijd vrolijk is.

♪ VAKTHEORIE · TOONHOOGTE

VRAAGTYPE 4: EEN MELODIE VOLGEN

• Je volgt de melodie met je vinger: omhoog, omlaag of gelijk.

• Let op de toonhoogte aan het begin en op veranderingen.

• Soms zie je de melodie als lijn op papier: een grafische voorstelling.

Video: Grieg: In the Hall of the Mountain King (London Symphony Orchestra). Wat leerlingen horen: het stuk begint zacht en laag, met lage strijkers en fagotten. Goede antwoord: de melodie begint laag. Het stuk staat in B mineur.

Je hoort het begin van In the Hall of the Mountain King. Hoe is de toonhoogte?

A

De melodie begint laag

B

De melodie begint hoog

C

De melodie begint hoog en gaat omlaag

D

De melodie begint met een lange hoge toon

Het stuk begint zacht en laag, met lage strijkers en fagotten. Wie hoog kiest, let op de latere herhalingen en niet op het begin.

Video: Beethoven: Maanlichtsonate, deel 1 (Marnie Laird, Brooklyn Classical). Wat leerlingen horen: een rustig, somber pianostuk in C# mineur. Goede antwoorden: rustig, somber, droevig, mineur.

Hoe klinkt dit stuk? Noem twee woorden.

Goede antwoorden: rustig, somber, droevig, mineur. Het fragment is de Maanlichtsonate van Beethoven. Verwachte fout: alleen 'mooi', zonder sfeer of toonsoort te noemen.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Noten en sleutels lezen

2

Voortekens

3

Majeur of mineur horen

4

Een melodie volgen

Bespreek de uitslag en laat leerlingen die het lastig vinden de fragmenten uit de uitleg nog een keer beluisteren.

♪ VAKTHEORIE · TOONHOOGTE

TIPS VOOR OP HET EXAMEN

• Luister een fragment altijd twee keer: de eerste keer voor de sfeer, de tweede keer voor de details.

• Tel de lijnen van onderen af en kijk eerst naar de sleutel.

• Een kruis maakt de toon hoger, een mol maakt hem lager.

• Majeur klinkt meestal vrolijk en helder, mineur meestal ernstig of spannend.