LUIDER 01 · Strange Fruit (Billie Holiday)

• newEditor
• Muziek
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo g, t, havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introduction

LUIDER, protestsongs in de schijnwerpers. Les 01: Strange Fruit van Billie Holiday (1939). Het lied over lynchmoord dat geen platenmaatschappij durfde op te nemen. Vraag van de les: Hoe kan een lied van drie minuten harder aankomen dan een krantenbericht? Les van 30 tot 40 minuten met video, de tekst in eigen woorden, hoe de muziek protesteert en een stelling. Map 1: De eerste stemmen (1939-1970).

LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS

01

STRANGE FRUIT

BILLIE HOLIDAY · 1939

Het lied over lynchmoord dat geen platenmaatschappij durfde op te nemen.

Eerste les van de reeks LUIDER: protestsongs in de schijnwerpers. Elke les zet één song centraal: de tijd, de maker, de tekst, de muziek en wat het lied deed. Strange Fruit gaat over lynchmoord op zwarte Amerikanen. Het onderwerp is zwaar: de les laat bewust geen foto's van lynchpartijen zien. Kondig vooraf aan waar het lied over gaat. Image credit: William P. Gottlieb / Wikimedia Commons (Public domain)

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

DE VRAAG VAN DEZE LES

Hoe kan een lied van drie minuten harder aankomen dan een krantenbericht?

NA DEZE LES KUN JE

• vertellen tegen welk onrecht Strange Fruit protesteert

• uitleggen hoe de tekst met beeldspraak en contrast werkt

• beschrijven hoe muziek en voordracht de boodschap versterken

Eerste les van de reeks. Vraag kort: wat maakt een lied tot een protestsong? Een werkdefinitie: een lied dat onrecht aanwijst en luisteraars wil laten nadenken of in actie laten komen. De vraag van de les komt aan het eind terug.

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

EERSTE KEER LUISTEREN

Billie Holiday and Her Orchestra, Strange Fruit (1939)

Luister eerst zonder tekst. Welke stemming hoor je? Welke instrumenten hoor je, en wat doen ze?

De originele opname van 20 april 1939 voor Commodore Records (officiële audio). Laat leerlingen na afloop drie woorden noemen voor de stemming: traag, somber, dreigend, klaaglijk. Veel leerlingen verwachten bij een protestsong iets luids; dat contrast is precies het gesprek van deze les. Verder luisteren: Holiday zingt het in 1959 live op de Britse televisie, een paar maanden voor haar dood (YouTube: https://www.youtube.com/watch?v=-DGY9HvChXk). Haar stem is dan lager, rauwer en breekbaarder: een mooie vergelijking voor muziekleerlingen.

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

DE TIJD

Het Zuiden van de VS in de jaren dertig

In het Zuiden van de VS golden de Jim Crow-wetten: zwarte en witte Amerikanen werden gescheiden op school, in de bus en in het restaurant.

Wie zich verzette, liep gevaar. Zwarte mannen en vrouwen werden zonder proces vermoord door een woedende menigte: lynchen. Daders werden bijna nooit gestraft.

Replica van de vlag die de NAACP van 1920 tot 1938 in New York uithing.

Het Tuskegee Institute telde tussen 1882 en 1968 meer dan 4700 lynchmoorden in de VS, ruim 3400 van de slachtoffers waren zwart. Lynchpartijen waren vaak openbaar, soms met publiek en foto's die als ansichtkaart werden verkocht. De burgerrechtenorganisatie NAACP hing van 1920 tot 1938 na elke lynchmoord deze vlag uit het raam van haar kantoor in New York. Pas in 2022 werd lynchen in de VS een federaal misdrijf (Emmett Till Antilynching Act). Image credit: Smash the Iron Cage / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

DE MAKER

Een leraar uit New York schrijft een gedicht

Strange Fruit is niet geschreven door Billie Holiday. De tekst en de melodie zijn van Abel Meeropol, een joodse leraar Engels uit de Bronx in New York.

Meeropol zag een foto van een lynchpartij en kon het beeld niet meer vergeten. In 1937 schreef hij er een gedicht over, onder de schuilnaam Lewis Allan. Later zette hij het zelf op muziek.

1937

HET GEDICHT BITTER FRUIT VERSCHIJNT IN EEN VAKBLAD VOOR LERAREN

Meeropol gaf les op de DeWitt Clinton High School en was lid van de communistische partij, wat in die tijd veel wantrouwen opriep. Het gedicht verscheen eerst als Bitter Fruit in een vakblad voor leraren. De foto die hem raakte was die van Lawrence Beitler van de lynchmoord op Thomas Shipp en Abram Smith in Marion, Indiana (1930); laat die foto niet zien in de klas. Meeropol en zijn vrouw adopteerden in 1953 de twee zoontjes van Julius en Ethel Rosenberg, die als spionnen waren geëxecuteerd.

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

DE TEKST

Waar gaat het over?

Volledige tekst: genius.com

STROFE 1

De bomen in het Zuiden dragen een vreemde vrucht. Er zit bloed op de bladeren en aan de wortels. Aan de takken hangen zwarte lichamen, bewegend in de wind.

STROFE 2

Een lieflijk plaatje van het Zuiden: het landschap, de geur van magnolia. Dan ineens de geur van verbrand vlees. Het mooie en het gruwelijke staan vlak naast elkaar.

STROFE 3

De vrucht is er voor de kraaien, voor regen, wind en zon. Hij rot en valt. Het lied eindigt met het woord voor oogst: een wrange, bittere oogst.

Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Het lied heeft drie strofen van vier regels met paarrijm en geen refrein. Wijs op de metafoor: de vrucht is het lichaam van een vermoord mens. Het woord lynchen valt nergens in het lied. Het contrast in strofe 2 speelt met het romantische beeld van het Zuiden uit liedjes en films uit die tijd.

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

VRAAG

Het woord lynchen valt nergens in het lied. Hoe maakt de tekst toch duidelijk waar het over gaat?

A

Met een metafoor: de vrucht aan de boom staat voor een lichaam

B

Met een refrein dat steeds herhaalt wat er gebeurd is

C

Met namen en data van echte slachtoffers

D

Met een verteller die de daders rechtstreeks aanspreekt

Het lied werkt met beeldspraak: de vreemde vrucht is een vermoord mens. Er is geen refrein, er worden geen namen genoemd en er is geen aanspreekvorm. Doorvraag: waarom is dat misschien sterker dan het rechtstreeks zeggen? De luisteraar moet het beeld zelf afmaken, en kan het daarna niet meer ongezien maken.

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

DE UITVOERING

Café Society, New York, 1939

Holiday zong het lied voor het eerst in Café Society, de eerste nachtclub in New York waar zwart en wit publiek samen mocht zitten.

Haar platenmaatschappij Columbia durfde het niet op te nemen. Het kleine label Commodore deed het wel. Het werd een van haar best verkochte platen.

Het etiket van de 78-toerenplaat van Commodore, 1939.

Clubeigenaar Barney Josephson bedacht een vast ritueel: Strange Fruit was altijd het laatste nummer, de obers stopten met serveren, alle lichten gingen uit op één spot op Holidays gezicht na, en na afloop liep ze weg zonder toegift. Zo werd het nummer een moment waarop niemand kon wegkijken. Commodore was van Milt Gabler, eigenaar van een platenwinkel. Op het etiket staat Lewis Allan, de schuilnaam van Meeropol. Image credit: Commodore Records / Wikimedia Commons (Public domain)

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

DE MUZIEK

Zo klinkt protest zonder te schreeuwen

Vorm

Doorgecomponeerd strofisch lied: drie strofen, geen refrein en geen brug. Er is niets om mee te zingen, alleen om naar te luisteren.

Klank

Traag, somber en slepend, als een rouwstoet. Een lange intro met gedempte trompet en piano: de spanning bouwt op voordat er één woord klinkt.

Voordracht

Holiday zingt achter de tel, rekt woorden en laat stiltes vallen. Aan het eind gaat haar zang bijna over in spreken.

Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. De band is die van trompettist Frankie Newton uit Café Society; de intro is van Newton, het pianotussenspel van Sonny White (dat staat ook op het etiket). Luister samen naar het slot: Holiday eindigt met een lange, stijgende uithaal die ongemakkelijk open blijft, zonder geruststellend einde. Vergelijk haar voordracht met een blueszangeres als Bessie Smith: Holiday rekt en vertraagt woorden en speelt met de tel als een blazer. Doorvraag: Strange Fruit heeft geen refrein. Waarom past een meezingrefrein niet bij dit onderwerp?

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

TIJDLIJN

Een lied dat niet verdween

1930

Een foto van een lynchpartij gaat het hele land rond.

1937

Abel Meeropol publiceert zijn gedicht.

1939

Billie Holiday neemt Strange Fruit op.

1965

Nina Simone zingt het in de strijd voor gelijke rechten.

1999

Tijdschrift Time noemt het het lied van de eeuw.

2022

Lynchen wordt in de VS een federaal misdrijf.

Nina Simone nam haar versie op voor het album Pastel Blues (1965). Andere bekende covers: Jeff Buckley, Siouxsie and the Banshees, Annie Lennox. Kanye West gebruikte een sample van de versie van Nina Simone in Blood on the Leaves (2013). De wet van 2022 is vernoemd naar Emmett Till, een zwarte jongen van 14 die in 1955 in Mississippi werd vermoord.

1

Eens

2

Oneens

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

STELLING

Een lied kan de wereld niet veranderen.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: Strange Fruit heeft lynchmoord niet gestopt, maar wat heeft het lied wel gedaan? (Aandacht, woede, een blanke middenklasse die het niet langer kon negeren, inspiratie voor de burgerrechtenbeweging.) Doorvraag 2: moet een protestsong iets oplossen om geslaagd te zijn? Deze stelling komt aan het eind van de reeks terug.

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

TERUG NAAR DE VRAAG

Hoe kan een lied van drie minuten harder aankomen dan een krantenbericht?

WAT BLIJFT

• Strange Fruit laat met één gruwelijk beeld zien wat cijfers en krantenberichten niet laten voelen: de vrucht aan de boom is een vermoord mens.

• Het contrast tussen het lieflijke Zuiden en het geweld maakt de schok groter.

• De trage muziek, de stiltes en Holidays voordracht dwingen je om te luisteren in plaats van mee te zingen.

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

Kies een onrecht van nu. Met welk beeld zou jij het in een lied vangen, zoals Meeropol met de vrucht?

Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet onrecht en één concreet, zintuiglijk beeld dat dat onrecht laat zien zonder het te benoemen. Veelgemaakte fout: een algemene uitspraak ("racisme is slecht") in plaats van een beeld.

LUIDER

01 · STRANGE FRUIT · BILLIE HOLIDAY

LUISTER VERDER

ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST

Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.

Open de playlist

Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.