LUIDER 38 · Earth Song (Michael Jackson)

• newEditor
• Muziek
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo g, t, havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introduction

LUIDER, protestsongs in de schijnwerpers. Les 38: Earth Song van Michael Jackson (1995). De grootste popster ter wereld zingt een klaagzang over een kapotte planeet. Vraag van de les: Kan één zanger de hele aarde een stem geven? Les van 30 tot 40 minuten met video, de tekst in eigen woorden, hoe de muziek protesteert en een stelling. Map 4: Van straat tot MTV (1987-2003).

LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS

38

EARTH SONG

MICHAEL JACKSON · 1995

De grootste popster ter wereld zingt een klaagzang over een kapotte planeet.

Les over Earth Song van Michael Jackson: een protestlied over milieu, dieren en oorlog, met een beroemde clip en een beroemde verstoring bij de BRIT Awards van 1996. Let op: de clip toont gekapt bos, oorlogsschade en een gedode olifant (beelden uit een documentaire over stroperij), zonder bloed maar wel aangrijpend. Tegen Michael Jackson zijn beschuldigingen van seksueel misbruik van kinderen geuit: een zaak uit 1993 werd in 1994 buiten de rechter om geschikt, in 2005 sprak een jury hem op alle punten vrij, en in 2019 kwamen in de documentaire Leaving Neverland twee mannen met beschuldigingen, die zijn nalatenschap ontkent. Jackson overleed in 2009. De dia's gaan over het nummer; de docent kiest zelf of en hoe hij dit bespreekt, bijvoorbeeld als leerlingen ernaar vragen. Image credit: Zoran Veselinovic / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

DE VRAAG VAN DEZE LES

Kan één zanger de hele aarde een stem geven?

NA DEZE LES KUN JE

• uitleggen tegen welke schade aan de aarde Earth Song protesteert

• beschrijven hoe de clip en de muziek steeds groter en heftiger worden

• een mening geven over protest door een wereldster

Vraag eerst wat leerlingen van Michael Jackson kennen: vaak Thriller, Billie Jean of de moonwalk. Weinigen kennen hem als maker van protestliederen. De vraag van de les heeft twee kanten: kan een lied over zo veel problemen tegelijk nog iets zeggen, en is een superster daar de juiste persoon voor? Beide komen terug in de stelling.

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

KIJK EN LUISTER

Michael Jackson, Earth Song (officiële clip, 1995)

Op welke vier soorten plekken speelt de clip? Wat gebeurt er met de beelden vlak voor het einde?

De officiële clip (kanaal michaeljacksonVEVO), 6 minuten 45. Regie: Nick Brandt, die later bekend werd als natuurfotograaf in Oost-Afrika. Laat leerlingen noemen: regenwoud, oorlogsgebied, savanne met stropers, een bosbrand. Vlak voor het einde draait de tijd terug: bomen staan weer op, de olifant leeft weer, de oorlog stopt. Waarschuw vooraf voor de beelden van de gedode olifant. De clip is lang; wie tijd wil winnen, kan na de eerste twee minuten doorspoelen naar het slot.

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

DE TIJD

Een planeet onder druk

In de jaren tachtig en negentig gaat het nieuws steeds vaker over het milieu. Het regenwoud in de Amazone wordt snel gekapt, er zit een gat in de ozonlaag en stropers jagen op olifanten om hun ivoor.

In Europa is er oorlog in het voormalige Joegoslavië. Op tv zie je elke avond kapotgeschoten dorpen.

Kaalslag in het Amazonegebied, Rondônia (Brazilië), satellietfoto uit 2000.

In 1989 kwam er een wereldwijd verbod op de handel in ivoor (CITES). In 1992 hield de VN in Rio de Janeiro de eerste grote milieutop, de Earth Summit. De oorlogen in het voormalige Joegoslavië duurden van 1991 tot 1995 (Kroatië, Bosnië); in juli 1995 vond de genocide in Srebrenica plaats, waar Nederlandse VN-militairen bij betrokken waren. De foto is een satellietfoto van NASA uit 2000: de bruine stroken zijn gekapt bos langs wegen in de Braziliaanse deelstaat Rondônia. Image credit: NASA / Wikimedia Commons (Public domain)

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

DE MAKER

Een lied uit een hotel in Wenen

Michael Jackson is in 1988 de grootste popster ter wereld. Tijdens zijn wereldtournee Bad schrijft hij in een hotel in Wenen een lied over de aarde.

Hij wil een simpele melodie die iedereen kan meezingen, ook wie geen Engels spreekt. Het lied is pas zeven jaar later af. In 1995 verschijnt het op het album HIStory.

7 jaar

VAN DE EERSTE VERSIE IN WENEN (1988) TOT DE SINGLE (1995)

Jackson schreef het nummer op 1 juni 1988 in het Marriott-hotel in Wenen; de foto op de omslag is een dag later gemaakt, bij zijn concert in het stadion van Wenen. Het werd opgenomen in drie periodes (1988, 1989 tot 1990, 1994 tot 1995) en geproduceerd door Jackson met David Foster en Bill Bottrell. HIStory (juni 1995) is een dubbelalbum: een cd met oude hits en een cd met nieuw werk. Earth Song kwam in november 1995 uit als single. In Groot-Brittannië stond het zes weken op 1, ook met Kerst. In Nederland kwam het tot nummer 2 in de Top 40. In de VS verscheen het niet als gewone single.

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

DE CLIP

Vier plekken, één gewonde aarde

Regenwoud

Gekapt bos in het Amazonegebied, met de inheemse bewoners van het gebied.

Oorlog

Een verwoest dorp bij Karlovac in Kroatië, waar in die jaren oorlog was.

Dieren

Stropers en een gedode olifant in Tanzania. Die beelden komen uit een documentaire over stroperij.

Vuur

Een afgebrand bos, nagespeeld op maisvelden in de staat New York.

De clip was erg duur om te maken. Aan het eind draait de tijd terug en staat de natuur weer op: een wens, geen werkelijkheid. De clip sluit af met een oproep om geld te geven aan Jacksons Heal the World Foundation. De clip kreeg in 1995 de Doris Day Music Award van de Genesis Awards (een prijs voor aandacht voor dieren) en in 1997 een Grammy-nominatie. Doorvraag: waarom filmt Jackson op echte plekken en niet in een studio?

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

DE TEKST

Waar gaat het over?

Volledige tekst: genius.com

COUPLET

Jackson somt op wat er mooi was aan de aarde en vraagt waar het gebleven is. Hij vraagt of mensen nog zien wat ze kapot hebben gemaakt, en of iemand zich daar verantwoordelijk voor voelt.

REFREIN

Het refrein heeft geen woorden. Jackson zingt lange, klagende klanken, als een jammerklacht. Iedereen kan meedoen, in welke taal dan ook.

SLOT

De muziek wordt steeds groter. Jackson roept de ene aanklacht na de andere: over dieren, over kinderen in oorlog, over de natuur. Het koor antwoordt steeds met dezelfde korte vraag.

Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Wie spreekt? Jackson spreekt de mensheid aan, maar ook een hogere macht: er zitten religieuze beelden in het lied, met verwijzingen naar Abraham en naar Jezus. Wijs op de opbouw: het lied begint met vragen en eindigt met een stapel beschuldigingen. Het slot werkt met vraag en antwoord tussen zanger en koor, zoals in een kerkdienst.

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

VRAAG

Het refrein van Earth Song heeft geen woorden. Waarom past dat goed bij dit lied?

A

Iedereen kan meedoen, welke taal je ook spreekt

B

Jackson had nog geen tijd gehad om de refreintekst af te maken

C

Zonder woorden kon de radio het lied niet te politiek vinden

D

Het koor kon de Engelse woorden niet goed genoeg uitspreken

Goed: iedereen kan meedoen. Jackson wilde een lied dat de hele wereld kon meezingen, ook wie geen Engels spreekt; een klaagzang zonder woorden is overal te begrijpen. Het lied over de aarde klinkt zo ook als de aarde zelf die klaagt. Veelgemaakte fout: denken dat het refrein onaf is; er is juist zeven jaar aan gewerkt. Doorvraag: welke andere liederen ken je met een refrein zonder echte woorden?

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

DE MUZIEK

Van fluisterstem naar gospelstorm

Earth Song begint heel zacht: vogelgeluiden, een harp en Jacksons stem, bijna gefluisterd. Daarna bouwt het lied zich laag voor laag op met drums, bas en een orkest.

Tegen het slot schiet alles omhoog: Jackson zingt hoger en feller, bijna schreeuwend. Dan zingt Jackson met het gospelkoor van Andraé Crouch in vraag en antwoord, zoals in een zwarte kerk. Het lied duurt bijna zeven minuten.

Jackson zingt Earth Song op een hoogwerker, Lausanne, 1997.

Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Het is een ballad met invloeden uit blues en gospel. Het lied is gebouwd als een aanklacht die steeds luider wordt: van een eenzame klacht naar een koor dat terugroept, zoals een menigte die zich bij een spreker aansluit. Drummer Steve Ferrone speelde akoestische drums in plaats van elektronische; de bas is van Guy Pratt. Albumversie 6:46, radioversie 5:02. Live zong Jackson het op een hoogwerker die boven het publiek uitstak, zoals op de foto (Lausanne, 1997). Doorvraag: waarom bewaart Jackson de grootste uitbarsting voor het eind, en wat doet het koor met de boodschap? Image credit: user:Jamcib / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

DE NAWERKING

Ophef bij de BRIT Awards

In februari 1996 zingt Jackson Earth Song bij de BRIT Awards in Londen. Hij staat hoog op een kraan boven een podium vol kinderen, als een soort redder.

Jarvis Cocker, zanger van de band Pulp, rent ongevraagd het podium op en draait met zijn achterwerk naar Jackson. Zijn protest: volgens hem speelt Jackson voor Jezus.

Jarvis Cocker op het Latitude Festival, 2007.

De uitreiking was op 19 februari 1996 in Earls Court. Jackson kreeg die avond een eenmalige prijs, Artist of a Generation. Cocker zei later dat hij protesteerde tegen de manier waarop Jackson zichzelf neerzette als een Christusfiguur die kon genezen, en dat hij zijn muziek wel bewonderde. Hij werd door de politie verhoord op verdenking van het verwonden van kinderen op het podium en zonder aanklacht vrijgelaten. Jackson noemde de actie walgelijk en laf. Doorvraag: is dit een protest tegen een protestlied, en wie heeft er gelijk? Image credit: Mike Mantin / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)

1

Eens

2

Oneens

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

STELLING

Een protestsong van een superster is meer show dan protest.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: Earth Song bereikte miljoenen mensen die nooit een milieudemonstratie zouden bezoeken. Telt dat bereik zwaarder dan de vraag of het gemeend is? Doorvraag 2: Jarvis Cocker vond het optreden zelfingenomen. Kan een lied tegelijk groots en eerlijk zijn? Vergelijk met Midnight Oil in les 28, die zonder toestemming hun boodschap op de Olympische Spelen lieten zien.

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

TERUG NAAR DE VRAAG

Kan één zanger de hele aarde een stem geven?

WAT BLIJFT

• Earth Song klaagt over drie soorten schade tegelijk: aan de natuur, aan dieren en aan mensen in oorlog.

• Het lied en de clip worden steeds groter: van fluisteren naar een gospelkoor, van verwoesting naar een droom waarin alles herstelt.

• Een wereldster bereikt miljoenen mensen, maar roept ook de vraag op of het protest of show is.

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

Welk probleem van nu zou jij in een clip laten zien, en met welk beeld eindig je?

Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet probleem (bijvoorbeeld plastic in zee, bosbranden, oorlog in een bepaald land) en een concreet slotbeeld, en legt uit of dat slot hoop geeft of juist schrikt, zoals Jackson de tijd laat terugdraaien. Veelgemaakte fout: alleen het probleem noemen zonder te zeggen wat je wilt dat de kijker voelt of doet.

LUIDER

38 · EARTH SONG · MICHAEL JACKSON

LUISTER VERDER

ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST

Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.

Open de playlist

Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.