After Hours · Sessie 4: Overal jazz

• newEditor
• Muziek
• Muziekgeschiedenis
• HBO
• Studiejaar 1-4

Introduction

Studenten volgen de jazz van 1980 tot nu: de neotraditionalisten rond Wynton Marsalis, het North Sea Jazz Festival en de smooth jazz op de radio, daarna acid jazz, jazzrap en nu jazz uit de platenbak, en tot slot een nieuwe generatie in Stockholm, Los Angeles, Londen en Nederland. De les eindigt bij streaming, lofi hiphop en een nieuwe luisteraar.

AFTER HOURS · SESSIE 4

Overal jazz

Van de neotraditionalisten via acid jazz en jazzrap naar de nieuwe scenes in Londen, Los Angeles en Nederland, 1980–nu.

1

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

LINER NOTES · LEERDOEL

Na deze les kun je…

uitleggen hoe de jazz na 1980 tegelijk terugging naar de traditie, via dj’s, rappers en producers een bron voor nieuwe muziek werd, en hoe een nieuwe generatie jazz mengt met hiphop, R&B, pop en dansmuziek.

CENTRALE VRAAG

Waar hoor je jazz vandaag, en waarom is het niet één stijl meer?

Waar kom jij jazz tegen? Noem een plek, een nummer, een artiest of een afspeellijst.

Verwacht festivals, films, reclame, hiphopsamples, studeerplaylists, lofi op YouTube. Bewaar het woordweb: aan het eind van de les (Take 13) komt de vraag terug hoe je vandaag naar jazz luistert. Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

INLEIDING · 1980-NU

Jazz gaat twee kanten tegelijk op

Jonge musici in pak willen terug naar swing, blues en bebop. Tegelijk ontdekken dj’s, rappers en producers de oude jazzplaten opnieuw: niet in de concertzaal, maar in de platenbak.

Foto: Miles Davis op het North Sea Jazz Festival, Den Haag, 1984. Rond 1980 leek de jazz zijn geschiedenis kwijt: free jazz had de vaste vormen losgelaten, fusion had elektrische gitaar en rockdrums binnengehaald, op de radio klonk gladde, zachte jazz. Platenmaatschappijen verkochten weinig nieuwe jazz. Na 2000 komt een generatie die beide werelden van huis uit kent: Robert Glasper, Kamasi Washington, Esperanza Spalding, en in Londen een scene met wortels in het Caribisch gebied en West-Afrika. Jazz is niet één stijl meer: hij is overal, van festivalpodium tot afspeellijst om bij te studeren. Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 1 · TAKE 01   ·   1980-1997 · NEW ORLEANS, NEW YORK

Marsalis en de Young Lions

• Uit New Orleans, Juilliard, in 1980 bij de Jazz Messengers van Art Blakey

• Young Lions: jonge musici in maatpak met akoestische jazz bij grote labels

• Neotraditionalisme: terug naar swing, blues en bebop

• Jazz at Lincoln Center: jazz als canon

Wynton Marsalis

Wynton Marsalis

Knozz-Moe-King (1983)

Wynton Marsalis

Black Codes (From the Underground) (1985)

Marsalis werd op 18 oktober 1961 in New Orleans geboren; vader Ellis was pianist en jazzdocent, broers Branford (sax), Delfeayo (trombone) en Jason (drums). In 1980 bij Art Blakey, in 1981 op tournee met Herbie Hancock, Ron Carter en Tony Williams, in 1982 eerste album bij Columbia. Think of One (1983) met Branford, Kenny Kirkland en Jeff ‘Tain’ Watts: kwintet zonder elektrische instrumenten, thema-solo’s-thema. In 1984 won hij als eerste in hetzelfde jaar een Grammy voor jazz én klassiek. Andere Young Lions: Terence Blanchard, Donald Harrison, Marcus Roberts, Roy Hargrove, Joshua Redman (Monk-competitie 1991). Black Codes verwijst naar wetten die na de Burgeroorlog de vrijheid van zwarte Amerikanen beperkten; muzikaal verwant aan het kwintet van Miles Davis uit de jaren zestig. Met Stanley Crouch en Albert Murray: jazz heeft een kern van swing, blues en groepsspel; fusion en veel free jazz horen daar niet bij. Botsing met Miles Davis in Vancouver (1986). Lincoln Center vanaf 1987, eigen gebouw sinds 2004, Pulitzerprijs 1997 voor Blood on the Fields, centrale stem in Jazz van Ken Burns (2001). Redder van de jazz of bewaker van een museum?

Luistertips:

• Wynton Marsalis – Knozz-Moe-King: Hoor hoe strak de groep op het hoge tempo speelt: hardbop van een nieuwe generatie.

• Wynton Marsalis – Black Codes (From the Underground): Luister naar de wisselende maatsoorten en tempo’s: het kwintet schakelt steeds samen.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 1 · TAKE 02   ·   1985-1995 · NEW YORK

Blue Note herrijst

• 1985: One Night with Blue Note in Town Hall, met Hancock, Hubbard en Blakey

• De cd brengt de oude catalogus terug in de winkel

• Betty Carter zingt als een bebopblazer

• Cassandra Wilson: elke song kan een standard worden

Betty Carter

Herbie Hancock

Cantaloupe Island (live, Town Hall) (1985)

Betty Carter

Look What I Got (1988)

Cassandra Wilson

Come On In My Kitchen (1993)

Foto: Betty Carter in Praag, 1986. EMI nam Blue Note in 1985 onder handen, Bruce Lundvall werd directeur; concert op 22 februari 1985. Cantaloupe Island (1964): zestien maten, herhaalde figuur in de linkerhand; komt terug in Take 07. Cd in de winkel vanaf 1982; Kind of Blue en Blue Train verkochten als nieuwe platen. Dexter Gordon keerde in 1976 terug uit Kopenhagen en speelde de hoofdrol in ’Round Midnight (1986) van Bertrand Tavernier; Oscarnominatie, Hancock won een Oscar voor de muziek. Betty Carter (Flint, 1929): ‘Betty Bebop’ bij Lionel Hampton, eigen label, leermeester van Mulgrew Miller, Benny Green, Cyrus Chestnut; Grammy in 1989 voor Look What I Got!; overleden 1998. Cassandra Wilson (Jackson, 1955) hoorde bij M-Base rond Steve Coleman; Blue Light ’til Dawn (1993, producer Craig Street) met Robert Johnson, Joni Mitchell, Van Morrison en Ann Peebles.

Luistertips:

• Herbie Hancock – Cantaloupe Island (live, Town Hall): Een Blue Note-klassieker uit 1964, twintig jaar later opnieuw gespeeld: let op de herhaalde pianofiguur.

• Betty Carter – Look What I Got: Hoor hoe Carter de melodie uitrekt en weer inhaalt, als een blazer die met de tijd speelt.

• Cassandra Wilson – Come On In My Kitchen: Akoestische gitaren en percussie in plaats van piano: een blues uit de jaren dertig in een nieuwe, trage klankkleur.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

Wat bedoelt men met het neotraditionalisme van Marsalis en de Young Lions?

A

Jazz met elektrische gitaren en rockdrums

B

Teruggrijpen op de akoestische jazz van vóór fusion en free jazz, om die traditie voort te zetten

C

Oude jazzplaten samplen voor hiphop

D

Zachte instrumentale jazz voor de radio

B. Swing, blues en het samenspel van een groep als kern. Bespreek kort de discussie: redder van de jazz of conservatieve bewaker van een museum? Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 1 · TAKE 03   ·   1976-NU · DEN HAAG, ROTTERDAM

Jazz aan de Noordzee

• 1976: Paul Acket begint het North Sea Jazz Festival in het Congresgebouw in Den Haag

• Drie dagen, alle zalen tegelijk: van bigband tot zangeres op één avond

• Grote Amerikaanse namen; in Europa krijgt jazz vaak meer respect dan thuis

• Het Rosenberg Trio speelt gypsy jazz met de pompe

• Sinds 2006 in Ahoy, Rotterdam, met ook soul, hiphop en pop

Gerry Mulligan

Song for Strayhorn (live) (1982)

The Rosenberg Trio

Minor Swing (live) (1992)

Foto: Count Basie en Oscar Peterson komen aan op Schiphol, 1977. Ook Ella Fitzgerald, Dizzy Gillespie, Sarah Vaughan en Miles Davis (o.a. 1984). Montreux en North Sea waren vaste haltes van de Europese zomertournee. Gerry Mulligan (cooljazz, pianoloos kwartet met Chet Baker) speelde er in 1982; Song for Strayhorn eert Billy Strayhorn, bijna dertig jaar de partner van Duke Ellington. Chet Baker overleed op 13 mei 1988 in Amsterdam. Het Rosenberg Trio uit Brabant: Stochelo (solo), Nous’che (ritme), Nonnie (bas), Sinti die de muziek in de familie op het gehoor leerden; live-album van het festival van 1992 verscheen een jaar later. Minor Swing namen Reinhardt en Grappelli in 1937 op. In Ahoy stond in 2012 onder meer D’Angelo. Paul Acket overleed in 1992. Andere podia: Breda Jazz Festival, het Bimhuis (1974, zie Take 13).

Luistertips:

• Gerry Mulligan – Song for Strayhorn (live): Een musicus uit de cooljazz van de jaren vijftig, dertig jaar later op het podium in Den Haag.

• The Rosenberg Trio – Minor Swing (live): Twee gitaren en een bas: hoor hoe de begeleidende gitaar de functie van een drummer overneemt.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 1 · TAKE 04   ·   1974-1987 · KANSAS CITY, BOSTON, MÜNCHEN

Pat Metheny: de gitaar als orkest

• Debuut Bright Size Life (1976) bij ECM, met Jaco Pastorius

• Pat Metheny Group met Lyle Mays: stukken als een lang lied of een filmscène

• Offramp (1982): de gitaarsynthesizer

• Grenzen tussen fusion, jazz, folk en wereldmuziek vervagen

Pat Metheny

Pat Metheny Group

Are You Going With Me? (1982)

Pat Metheny Group

Last Train Home (1987)

Metheny werd op 12 augustus 1954 geboren in Lee’s Summit bij Kansas City; als tiener al docent in Miami en aan Berklee; vanaf 1974 bij Gary Burton. Bright Size Life: trio met Bob Moses en Jaco Pastorius (fretloze bas als tweede melodie-instrument); akkoorden uit folk en country van het Midwesten. Pat Metheny Group vanaf 1977 met Lyle Mays (synthesizers, piano, orkestrale klank). Gitaarsynthesizer: de tonen van de gitaar sturen een synthesizer aan, klank als trompet of elektronische hoorn. Song X (1986) met Ornette Coleman. Still Life (Talking) (1987): Braziliaanse invloeden, stemmen zonder tekst; Last Train Home op elektrische sitar, Paul Wertico met brushes. De Pikasso-gitaar met 42 snaren van Linda Manzer (1984).

Luistertips:

• Pat Metheny Group – Are You Going With Me?: Wacht op de solo: de gitaar klinkt hier als een blaasinstrument, dankzij een gitaarsynthesizer.

• Pat Metheny Group – Last Train Home: Hoor het treinritme in de brushes en de klank van de elektrische sitar.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 1 · TAKE 05   ·   1976-1999 · WASHINGTON, LOS ANGELES, AMSTERDAM

De gladde kant: smooth jazz

• 1976: quiet storm in Washington wordt een vast radioformat

• Studiomusici als David Sanborn: strakke funk, huilende saxtoon

• Kenny G: melodie centraal, weinig improvisatie

• Candy Dulfer: de saxofoon als zangstem

Candy Dulfer

Kenny G

Songbird (1986)

David A. Stewart & Candy Dulfer

Lily Was Here (1989)

Brug naar Mixtape 5 (Grover Washington Jr., Just the Two of Us). Quiet storm: avondprogramma met zachte soul en R&B, genoemd naar een album van Smokey Robinson. In de jaren tachtig zenders met de hele dag rustige instrumentale muziek; The Wave in Los Angeles (1987). Sanborn (1945-2024) speelde bij David Bowie, Stevie Wonder en James Taylor. Kenny G (Seattle, 1956, Kenneth Gorelick): Songbird van Duotones in de Amerikaanse top vijf; Breathless (1992) een van de best verkochte instrumentale albums. In 1999 legde hij zijn sax over What a Wonderful World van Louis Armstrong; Pat Metheny noemde dat een belediging van de jazz. Candy Dulfer (Amsterdam, 19 september 1969), dochter van Hans Dulfer; Lily Was Here met Dave Stewart (Eurythmics) voor De kassière van Ben Verbong; Saxuality (1990) Grammy-nominatie; speelde met Prince. Rond 1990 staat jazz op twee plekken: concertzaal en radio. De derde plek: de dansvloer.

Luistertips:

• Kenny G – Songbird: Luister naar de sopraansax als zangstem: een melodie zonder tekst, zonder improvisatie in de jazzbetekenis.

• David A. Stewart & Candy Dulfer – Lily Was Here: Een Nederlandse saxofonist in de hitlijsten: hoor hoe de sax de rol van de zanger overneemt.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

1

Ja, het is jazz

2

Nee, het is pop met een saxofoon

3

Het hangt af van het nummer

Pat Metheny noemde Kenny G een belediging van de jazz. Is smooth jazz voor jou jazz?

Laat studenten argumenten noemen uit de tekst: improvisatie, swing en blues (Marsalis) tegenover melodie, productie en een groot publiek. De discussie ging niet alleen over klank, maar ook over respect voor de geschiedenis. Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

AFTER HOURS · SESSIE 4

Jazz in de platenbak

Dj’s, dansers, rappers en producers vinden de jazz terug: acid jazz, jazzrap en nu jazz.

2

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 2 · TAKE 06   ·   1985-1993 · LONDEN

Acid jazz in Londen

• Piratenzenders en clubs draaien rare groove: vergeten funk en soul

• Dj Paul Murphy draait bebop en Latin jazz voor dansers

• Gilles Peterson: als dat acid house was, dan is dit acid jazz

• Bands spelen zoals de platen van de dj’s klinken: hammond, Rhodes, wah-wah, conga’s

The Brand New Heavies

Never Stop (1991)

Young Disciples

Apparently Nothin' (1991)

Jamiroquai

When You Gonna Learn? (1992)

Foto: The Brand New Heavies, Leverkusen 2016. Dj Norman Jay op het (toen illegale) Kiss FM. Paul Murphy in de Electric Ballroom in Camden; dansers met razendsnel voetenwerk. Gilles Peterson (1964) draaide op zondagmiddag in Dingwalls; collega Chris Bangs riep de naam door de microfoon. Label Acid Jazz (1987, met Eddie Piller), Talkin’ Loud (1990). Bouwstenen: soul jazz (Jimmy Smith, Lou Donaldson) en funk uit de jaren zeventig. The Brand New Heavies (1985, Jan Kincaid, Simon Bartholomew, Andrew Levy) met zangeres N’Dea Davenport. Op Talkin’ Loud: Galliano, Incognito, Young Disciples met Carleen Anderson (dochter van Vicki Anderson uit de revue van James Brown). Ronny Jordan speelde So What over een hiphopbeat (1992). Jamiroquai (Jay Kay, 1969): didgeridoo van Wallis Buchanan; Emergency on Planet Earth (1993) nummer één in Engeland; Virtual Insanity (1996). Peterson vanaf 1998 bij de BBC.

Luistertips:

• The Brand New Heavies – Never Stop: Luister naar de liveband: drums, bas en gitaar die samen klinken als een oude funkplaat.

• Young Disciples – Apparently Nothin': Een soulzangeres boven een trage groove: acid jazz in een rustig tempo.

• Jamiroquai – When You Gonna Learn?: Hoor de didgeridoo in het intro en de funkbas eronder: acid jazz op weg naar de popmuziek.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 2 · TAKE 07   ·   1983-1994 · NEW YORK, LONDEN

Jazzrap: de kluis gaat open

• De sampler maakt sampling de basis van de hiphop

• Een korte, kale maat wordt een loop, met drums en rap erboven

• Jazzrap: A Tribe Called Quest, Guru’s Jazzmatazz

• Us3 krijgt toegang tot het archief van Blue Note

Guru

A Tribe Called Quest

Verses from the Abstract (1991)

Guru

Loungin' (1993)

Us3

Cantaloop (Flip Fantasia) (1993)

Hiphop ontstond in de Bronx met dj’s die de breakbeat herhaalden (zie Mixtape 6). Rockit (1983) van Herbie Hancock en Bill Laswell, met scratches van Grand Mixer D.ST, bekende MTV-clip. A Tribe Called Quest (Queens: Q-Tip, Phife Dawg, Ali Shaheed Muhammad), Native Tongues met De La Soul en de Jungle Brothers. The Low End Theory (1991): Q-Tips vader vond dat hiphop leek op bebop. De vergelijking: beide muziek van een nieuwe, zwarte generatie, ritme, improvisatie, en hergebruik van bestaand materiaal (nieuwe melodie over oude akkoorden, nieuw nummer van oude platen). Digable Planets won in 1994 een Grammy met Rebirth of Slick (Cool Like Dat), op een sample van Art Blakey. Guru (Keith Elam, Boston 1961) met DJ Premier als Gang Starr; Jazz Thing voor Mo’ Better Blues (1990) van Spike Lee; Jazzmatazz, Vol. 1 (1993) met Donald Byrd, Roy Ayers, Branford Marsalis, Courtney Pine, Ronny Jordan, MC Solaar, N’Dea Davenport; Guru overleed in 2010. Us3: Geoff Wilkinson en Mel Simpson; Blue Note koos voor samenwerking in plaats van een rechtszaak. Hand on the Torch (1993): eerste platina-album van Blue Note in Amerika. Cantaloop begint met Pee Wee Marquette (Birdland, 1954, liveplaat van Art Blakey), raps van Rahsaan, trompet van Gerard Presencer; top tien in Amerika.

Luistertips:

• A Tribe Called Quest – Verses from the Abstract: Luister naar de contrabas: geen sample, maar Ron Carter zelf, de bassist uit het kwintet van Miles Davis.

• Guru – Loungin': Een rapper met een echte jazzsolist: Donald Byrd speelt trompet boven de beat.

• Us3 – Cantaloop (Flip Fantasia): Herken de pianofiguur van Herbie Hancock uit 1964, en de stem van de presentator van Birdland in het intro.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

Op welk stuk bouwt Cantaloop (Flip Fantasia) van Us3?

A

So What van Miles Davis

B

Cantaloupe Island van Herbie Hancock

C

Minor Swing van Django Reinhardt

D

Afro Blue van Mongo Santamaría

B. De pianofiguur van Cantaloupe Island (Blue Note, 1964), die Hancock in 1985 in Town Hall opnieuw speelde (Take 02). Blue Note gaf Us3 toegang tot de kluis; Hand on the Torch werd het eerste platina-album van het label in Amerika.

Luistertips:

• Us3 – Cantaloop (Flip Fantasia): Us3: let op de herhaalde pianofiguur.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

Wat is een loop in de hiphop en de nu jazz?

A

Een lange improvisatie van een solist

B

Een kort stuk muziek dat zonder einde wordt herhaald

C

Een rapper die over een liveband rapt

D

Een draaitafeltechniek waarbij je de plaat heen en weer krast

B. De producer zoekt een kale maat of twee (pianofiguur, baslijn, blazersakkoorden), herhaalt die, zet er drums onder en rap erboven. Krassen heet scratchen (Rockit, 1983). Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 2 · TAKE 08   ·   1994-2005 · PARIJS, OSLO, WENEN, BRISTOL

Nu jazz: beats en elektronica

• Dansmuziek brengt beat, lus en studio; jazz brengt improvisatie en echte instrumenten

• Nu jazz: St Germain in Parijs, Molvær en Wesseltoft in Noorwegen

• Kruder & Dorfmeister in Wenen, Jazzanova in Berlijn

• Triphop uit Bristol: Portishead samplet Lalo Schifrin

Nils Petter Molvær

St Germain

Rose Rouge (2000)

Nils Petter Molvær

Khmer (1997)

Portishead

Sour Times (1994)

Brug naar Mixtape 5 (St Germain, The Cinematic Orchestra, Massive Attack). Ook de naam future jazz. Ludovic Navarre (St Germain): Boulevard (1995) bij F Communications van Laurent Garnier, deep house met jazz en blues; Tourist (2000) bij Blue Note met So Flute en Rose Rouge, met een zinnetje van Marlena Shaw uit Montreux 1973. Werkwijze: sample als lus, beat als motor, live ingespeelde partijen. Bugge Wesseltoft: New Conception of Jazz (1996), label Jazzland. Molvær (1960): Khmer (1997) bij ECM, drum-’n-bassbeats, gitarist Eivind Aarset met klankvlakken; vervolg op de elektrische Miles Davis van de jaren zeventig. The K&D Sessions (1998), standaardwerk van de downtempo. Portishead (Geoff Barrow, Beth Gibbons, Adrian Utley), Dummy (1994); Sour Times samplet Danube Incident. Schifrin (Buenos Aires, 1932) speelde bij Dizzy Gillespie en schreef de tune van Mission: Impossible. Rond 2005 werd nu jazz ook een cliché: housebeat met fluit in de hotellounge.

Luistertips:

• St Germain – Rose Rouge: Hoor hoe één gesampled zinnetje van een zangeres steeds terugkomt boven de beat.

• Nils Petter Molvær – Khmer: Trompet met galm en echo boven elektronische beats: luister hoe de ruimte rond de toon net zo belangrijk is als de toon zelf.

• Portishead – Sour Times: Luister naar de lus onder de stem: die komt uit een stuk van jazzpianist Lalo Schifrin.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

AFTER HOURS · SESSIE 4

De nieuwe generatie

Van Stockholm tot Los Angeles, Londen en Amsterdam: jazz van musici die opgroeiden met pop, hiphop en Coltrane.

3

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 3 · TAKE 09   ·   1993-2013 · STOCKHOLM, NEW YORK

Pianotrio’s spelen pop

• e.s.t. speelt akoestische jazz, maar denkt als een rockband

• Een zingbare melodie en een ostinato dat aanzwelt; licht en rook op het podium

• Brad Mehldau maakt van Radiohead een nieuwe standard

• The Bad Plus speelt Nirvana, Tigran Hamasyan mengt jazz met Armeense muziek en metal

• Hiromi uit Japan; Leszek Możdżer speelt Komeda en haalt in Polen nummer 1

Esbjörn Svensson Trio

From Gagarin's Point of View (1999)

Brad Mehldau

Exit Music (For a Film) (1998)

Hiromi

Move (2012)

Leszek Możdżer

Sleep Safe and Warm (2011)

Foto: Esbjörn Svensson, Dan Berglund en Magnus Öström, 2003. Het pianotrio: Bud Powell en Bill Evans (Sessie 2). Svensson (Skultuna, 1964) begon e.s.t. in 1993 in Stockholm; Berglund strijkt de bas met vervorming, Öström gebruikt elektronische klanken. From Gagarin’s Point of View (1999), naar Joeri Gagarin (1961), bracht de internationale doorbraak: rockclubs en popfestivals. Seven Days of Falling (2003), Tuesday Wonderland (2006). In 2006 als eerste Europese groep op de cover van DownBeat. Svensson kwam op 14 juni 2008 om bij een duikongeluk, 44 jaar oud. Mehldau (Jacksonville, 1970), The Art of the Trio met Larry Grenadier en Jorge Rossy; ook River Man van Nick Drake; twee zelfstandige lijnen, terug te voeren op het contrapunt van Bach. The Bad Plus (Ethan Iverson, Reid Anderson, Dave King): These Are the Vistas (2003). Hamasyan (Gjoemri, 1987) won in 2006 de Monk-competitie. Hiromi Uehara (Hamamatsu, 1979) ontmoette op haar zeventiende in Tokio bij toeval Chick Corea, die haar uitnodigde de volgende dag op zijn concert mee te spelen; studeerde op Berklee, waar Toshiko Akiyoshi een halve eeuw eerder studeerde (Sessie 3); Ahmad Jamal werd haar mentor. Another Mind (2003); The Trio Project met Anthony Jackson en Simon Phillips, o.a. Move (2012). Leszek Możdżer (Gdańsk, 1971) studeerde klassiek piano aan de muziekacademie van zijn stad en speelde o.a. met Zbigniew Namysłowski. Komeda (2011): soloalbum met alleen stukken van Krzysztof Komeda, met Sleep Safe and Warm, het slaapliedje uit Rosemary’s Baby; nummer 1 in de Poolse albumlijst. Zo kreeg de Poolse jazz van de jaren zestig een nieuw publiek.

Luistertips:

• Esbjörn Svensson Trio – From Gagarin's Point of View: Luister hoe het trio vanuit een eenvoudige pianofiguur langzaam naar een hoogtepunt bouwt.

• Brad Mehldau – Exit Music (For a Film): Een rocksong als standard: luister hoe de linker- en rechterhand twee aparte lijnen spelen.

• Hiromi – Move: Een pianotrio met een basgitaar in plaats van een contrabas: luister naar het samenspel van piano en drums.

• Leszek Możdżer – Sleep Safe and Warm: Komeda’s slaapliedje uit Rosemary’s Baby (zie Sessie 3), hier alleen op de piano.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 3 · TAKE 10   ·   2005-2016 · HOUSTON, PORTLAND, NEW YORK

Black Radio en de Dilla-feel

• Producer J Dilla zet beats net naast de tel: de Dilla-feel

• Soulquarians en neo-soul: D’Angelo, Erykah Badu, Questlove, Roy Hargrove

• Robert Glasper: Black Radio wint de Grammy voor beste R&B-album

• Esperanza Spalding: contrabas en zang tegelijk

Esperanza Spalding

Robert Glasper Experiment & Erykah Badu

Afro Blue (2012)

Esperanza Spalding

Black Gold (2012)

Glasper (Houston, 1978): gospel, jazz en R&B; New School in New York met Bilal; in 2005 bij Blue Note. J Dilla (James Yancey, Detroit 1974-2006): bassdrum net te vroeg, snare net te laat, dronken en wiegend; drummers als Chris Dave speelden dat na. J Dillalude op In My Element (2007). Soulquarians: Questlove, D’Angelo, Erykah Badu, Common, Q-Tip; Voodoo (2000). Roy Hargrove speelde op Voodoo en maakte Hard Groove (2003) met The RH Factor: de lijn van de neotraditionalisten en die van de hiphop lopen samen. Black Radio (2012): gasten Badu, Lalah Hathaway, Bilal, Meshell Ndegeocello, Yasiin Bey; Afro Blue van Mongo Santamaría (1959), vaak gespeeld door Coltrane, tekst van Oscar Brown Jr.; slot Smells Like Teen Spirit met vocoder. Grammy 2013 voor beste R&B-album. Spalding (Portland, 1984): op haar twintigste docent op Berklee; Chamber Music Society (2010) met strijktrio, Little Fly op een gedicht van William Blake; Grammy beste nieuwe artiest 2011, als eerste jazzmusicus (won van Justin Bieber en Drake); Radio Music Society (2012), Black Gold met Algebra Blessett; opera Iphigenia (2021) met Wayne Shorter.

Luistertips:

• Robert Glasper Experiment & Erykah Badu – Afro Blue: Een jazzstandard als soulsong: let op de drums, die net achter de tel lijken te hangen.

• Esperanza Spalding – Black Gold: Een soulsong met blazers: luister naar de tekst, een boodschap aan jonge zwarte jongens over hun geschiedenis.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

Wat hoor je in de drums van Afro Blue, dat teruggaat op J Dilla?

A

Een strak, machinaal ritme precies op de tel

B

Een wiegend ritme, net naast de tel geplaatst

C

Een snelle drum-’n-bassbeat

D

Twee drummers die samen een carnavalsritme spelen

B. De Dilla-feel: bassdrum net te vroeg, snare net te laat. Een programmeerstijl uit de hiphop werd zo een nieuwe manier van swingen, die drummers als Chris Dave op een echt drumstel naspelen.

Luistertips:

• Robert Glasper Experiment & Erykah Badu – Afro Blue: Let op waar de drums ten opzichte van de tel vallen.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 3 · TAKE 11   ·   2008-2018 · LOS ANGELES

Brainfeeder en The Epic

• Flying Lotus begint in 2008 het label Brainfeeder

• Thundercat speelt een zesnarige bas als een gitaar en zingt hoog en zacht

• Jazz, funk en hiphop op To Pimp a Butterfly van Kendrick Lamar

• Kamasi Washington: The Epic, bijna drie uur muziek

Thundercat

Thundercat

Them Changes (2015)

Kamasi Washington

Change of the Guard (2015)

Flying Lotus (Steven Ellison, 1983) is een achterneef van Alice Coltrane. Cosmogramma (2010): korte, overlappende stukken met Dilla-beats, harp, strijkers en live bas en sax. You’re Dead! (2014) met Thundercat, Herbie Hancock en Kendrick Lamar (Never Catch Me). Thundercat (Stephen Bruner, Los Angeles 1984) speelde in Suicidal Tendencies en bij Erykah Badu; Drunk (2017) met Michael McDonald en Kenny Loggins; Grammy voor It Is What It Is (2020). Op To Pimp a Butterfly (2015) ook Glasper en Washington (die de strijkers arrangeerde). Washington (Los Angeles, 1981) speelde bij Snoop Dogg; West Coast Get Down met Thundercat, Ronald Bruner Jr. en Cameron Graves. The Epic (2015, Brainfeeder): drie cd’s, twee drummers, koor en strijkorkest; spirituele toon van John en Alice Coltrane en Pharoah Sanders, met de omvang van een filmscore. Los Angeles, ooit van de West Coast jazz, krijgt een nieuwe jazzgeschiedenis.

Luistertips:

• Thundercat – Them Changes: Luister naar de zesnarige bas: die speelt melodie en akkoorden tegelijk.

• Kamasi Washington – Change of the Guard: Een groot ensemble met koor en strijkers: hoor hoe de tenorsax boven die muur van klank uitkomt.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 3 · TAKE 12   ·   1991-2024 · LONDEN

Londen danst op jazz

• Tomorrow’s Warriors (1991): gratis lessen en jamsessies voor jonge musici

• Wortels in het Caribisch gebied en West-Afrika: reggae, calypso, Afrobeat, grime

• Jazz in kleine clubs voor een publiek dat danst

• Ezra Collective wint in 2023 als eerste jazzgroep de Mercury Prize

Shabaka Hutchings

Sons of Kemet

My Queen Is Harriet Tubman (2018)

Nubya Garcia

Source (2020)

Ezra Collective

Victory Dance (2022)

Foto: Shabaka Hutchings met Sons of Kemet, Oslo 2018. Tomorrow’s Warriors van Gary Crosby en Janine Irons, vooral voor jongeren met een zwarte achtergrond en meisjes. Verzamelalbum We Out Here (2018) op Brownswood, het label van Gilles Peterson. Hutchings (Londen 1984, opgegroeid op Barbados): Sons of Kemet met tuba (Theon Cross) en twee drummers; Your Queen Is a Reptile (2018), elk stuk naar een zwarte vrouw; Harriet Tubman hielp in de negentiende eeuw slaven vluchten. Ook The Comet Is Coming en Shabaka and the Ancestors; eind 2023 legde hij de sax weg voor fluiten. Nubya Garcia (Londen 1991), Source (2020) met reggae en dub: de producer haalt instrumenten weg en terug, met veel echo. Ezra Collective rond Femi en TJ Koleoso; Where I’m Meant to Be (2022). Dertig jaar na de acid jazz staat Londense jazz weer midden in de popcultuur.

Luistertips:

• Sons of Kemet – My Queen Is Harriet Tubman: Geen piano, geen bas: een tuba en twee drummers vormen de motor onder de saxofoon.

• Nubya Garcia – Source: Luister naar de reggae- en dubinvloeden: de bas en de echo geven de tenorsax veel ruimte.

• Ezra Collective – Victory Dance: Afrobeat, jazz en dansmuziek tegelijk: voel hoe de drums het hele nummer vooruit duwen.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

SET 3 · TAKE 13   ·   1974-NU · AMSTERDAM, DEN HAAG, ONLINE

Nederland, streaming en een nieuwe luisteraar

• Het Bimhuis (1974), sinds 2005 in een zwarte doos boven het IJ

• Benjamin Herman en New Cool Collective: dansbare jazz; Reinier Baas met een knipoog

• Streaming en afspeellijsten: jazz als achtergrond, maar ook een archief zonder deuren

• Lofi hiphop en jonge stemmen via internet: Jacob Collier, Samara Joy

New Cool Collective

Scuzzy Skank (2008)

Nujabes

Aruarian Dance (2004)

Samara Joy

Can't Get Out of This Mood (2022)

Foto: het Bimhuis aan het IJ, 2019. Opgericht door de BIM, beroepsvereniging van improviserende musici; thuis van Misha Mengelberg, Han Bennink (ICP) en Willem Breuker. Jazzopleidingen op de conservatoria in onder meer Amsterdam, Den Haag en Rotterdam. Benjamin Herman (Londen 1968, opgegroeid in Amsterdam): New Cool Collective met soul, Latin en boogaloo; Out of Office (2008); Hollandse Meesters (2014) met Guus Meeuwis. Reinier Baas speelde op Bughouse (2018) en maakte Smash Hits (2018) met Ben van Gelder en het Metropole Orkest; Smooth Jazz Apocalypse (2014). Streaming rond 2010: Spotify, Apple Music, YouTube; musici verdienen per afspeelbeurt heel weinig, lange stukken passen slecht in lijsten van korte nummers. Lofi: voorlopers J Dilla en Nujabes (muziek voor Samurai Champloo, 2004; overleden 2010). Jacob Collier (1994) zingt en speelt alle partijen zelf. Samara Joy (Bronx, 1999) won in 2023 de Grammy voor beste nieuwe artiest, als tweede jazzmusicus na Spalding; Linger Awhile (2022) met standards in de traditie van Sarah Vaughan en Ella Fitzgerald. Grijp terug op het woordweb van de opening.

Luistertips:

• New Cool Collective – Scuzzy Skank: Dansbare jazz uit Amsterdam: een blazerssectie boven een groove die uitnodigt om te bewegen.

• Nujabes – Aruarian Dance: Een jazzy pianolus, een trage hiphopbeat en verder bijna niets: de klank die later lofi zou heten.

• Samara Joy – Can't Get Out of This Mood: Een jonge stem in een oude stijl: luister hoe rustig ze de melodie van deze standard opbouwt.

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

1

Rockit van Herbie Hancock

2

The Epic van Kamasi Washington

3

Hand on the Torch van Us3

4

Ezra Collective wint de Mercury Prize

5

One Night with Blue Note in Town Hall

6

Eerste North Sea Jazz Festival

Zet deze gebeurtenissen in de goede volgorde.

1976, 1983, 1985, 1993, 2015, 2023. Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

OUTRO · 1917-NU

De blauwe uren bestaan nog

Jazz is alles tegelijk geworden: klassieke muziek met een canon, een bron voor dj’s, een school voor popmusici en een levende scene. Wat blijft: musici die naar elkaar luisteren, een ritme dat vooruit wil, en de vrijheid om in het moment iets nieuws te maken.

Hier eindigt After Hours. Het verhaal begon rond 1900 in New Orleans met brassbands, ragtime en blues (Sessie 1), liep via Harlem en de bebop (Sessie 2) naar de vrijheid en de elektriciteit van de jaren zestig en zeventig (Sessie 3). De blauwe uren van de jazz, laat in de nacht in een kleine club, bestaan nog; alleen klinkt de muziek nu ook overal daarbuiten. Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

Vul in

Marsalis en de Young Lions grepen terug op de akoestische jazz: het neotraditionalisme. In Londen ontstond rond 1990 de acid jazz. Een producer herhaalt een korte maat als loop. Het wiegende ritme net naast de tel heet de Dilla-feel. In de dub haalt de producer instrumenten weg en zet hij er veel echo op.

neotraditionalisme

acid jazz

loop

Dilla-feel

dub

rare groove

ostinato

vocoder

smooth jazz

gypsy jazz

Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

Kies een nummer dat jij kent met jazz erin: een sample, een studeerplaylist, een festivaloptreden. Welke lijn uit deze les hoor je erin, en waaraan?

Slotopdracht. Goede antwoorden noemen een concreet kenmerk (een sample of loop, de Dilla-feel, een akoestische groep met swing en blues, een sax als zangstem, een dansbare groove, een standard) en koppelen dat aan een musicus of stroming uit deze les: neotraditionalisme, smooth jazz, acid jazz, jazzrap, nu jazz, de nieuwe scenes in Los Angeles, Londen of Nederland, of lofi. Image credit: Wikimedia Commons / , via Wikimedia Commons

BONUS TRACK · PLAYLIST

Luister de hele sessie

Alle nummers uit Sessie 4, in de volgorde van het hoofdstuk, staan in een playlist op Spotify. Scan de code met je telefoon, of open de link.

open.spotify.com/playlist/4CZ9Q3oEys1vAq4THj5N4x

Scan voor Spotify

Playlist van Sessie 4: https://open.spotify.com/playlist/4CZ9Q3oEys1vAq4THj5N4x. Ook te vinden op sorock.nl/jazz bij de sessie. Geef studenten de tijd om te scannen, of zet de playlist op tijdens het werken aan de opdrachten.

LINER NOTES · BEGRIPPEN

Begrippen

Young Lions: jonge musici die in de jaren tachtig in pak akoestische jazz speelden

Neotraditionalisme: terugkeer naar swing, blues en bebop, als reactie op fusion en free jazz

Canon: vaste reeks meesterwerken en grote namen

M-Base: kring rond Steve Coleman die nieuwe ritmische structuren zocht

Gypsy jazz: swing van Django Reinhardt met solo- en ritmegitaar en contrabas

Gitaarsynthesizer: gitaar die een synthesizer aanstuurt

Radioformat: vaste soort muziek voor een vast publiek, zoals quiet storm

Rare groove: zeldzame funk en soul, opnieuw gedraaid in Londense clubs

Acid jazz: Londense stroming die soul jazz en funk met clubcultuur verbond

Sampler: neemt een stukje geluid op en speelt het in elk ritme en elke toonhoogte af

Loop: kort stuk muziek dat zonder einde wordt herhaald

Jazzrap: hiphop op jazzsamples of met jazzmusici

Nu jazz: jazz en elektronische dansmuziek, met samples, beats en live instrumenten

Ostinato: kort patroon dat steeds wordt herhaald

Dilla-feel: wiegend ritme net naast de tel, naar J Dilla

Vocoder: laat een stem klinken als een synthesizer

Dub: Jamaicaanse studiotechniek met wegvallende instrumenten en veel echo

Lofi hiphop: trage, jazzy beats met plaatgeruis, om bij te studeren