T U S S E N D E T A F E L S
O N D E R W I J S A S S I S T E N T · N I V E A U 4
Zelfredzaamheid, gezondheid en de puber
Een leerling van veertien eet elke pauze alleen chips en geeft je korte antwoorden. Wat doe je? Je leert zelfredzaamheid en een gezonde leefstijl stimuleren bij pubers.
Les 9 · Biedt ondersteuning gericht op zelfredzaamheid
T U S S E N D E T A F E L S
O N D E R W I J S A S S I S T E N T · N I V E A U 4
Zelfredzaamheid, gezondheid en de puber
Een leerling van veertien eet elke pauze alleen chips en geeft je korte antwoorden. Wat doe je? Je leert zelfredzaamheid en een gezonde leefstijl stimuleren bij pubers.
Les 9 · Biedt ondersteuning gericht op zelfredzaamheid
Over deze les: les 9 van de serie Tussen de tafels, beroepslessen voor de opleiding Onderwijsassistent (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren wat zelfredzaamheid is, wat het puberbrein betekent voor hun aanpak, hoe ze een gezonde leefstijl stimuleren zonder te preken en wat ze melden als ze zich zorgen maken.
Koppeling: kwalificatiedossier Pedagogisch Werk (crebo 23285, wijziging 2021), kwalificatie Onderwijsassistent (crebo 25698), profieldeel P3, kerntaak P3-K1 Uitvoeren van leeractiviteiten in overleg met de leraar, werkproces P3-K1-W5 Biedt ondersteuning gericht op zelfredzaamheid. Leerresultaat uit de body of knowledge van het dossier: past kennis van (pre)puberteit toe en zet pedagogische vaardigheden in om kinderen en jongeren te stimuleren om een gezonde leefstijl aan te nemen.
Foto: Paul Green (StockSnap), CC0 Image credit: Paul Green (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 9
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat zelfredzaamheid is en hoe je die stimuleert zonder over te nemen.
2
Je kan beschrijven wat het puberbrein betekent voor jouw aanpak.
3
Je kan beschrijven hoe je een gezonde leefstijl stimuleert en wat je meldt bij zorgen.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 9
Tess is veertien en eet in de pauze alleen chips en cola. Je bent haar onderwijsassistent. Wat doe je als eerste?
Ik zeg dat ze dit niet mag eten
Ik vraag hoe zij zelf over haar pauze denkt
Ik zeg niets, het is haar eigen keuze
Ik bel haar ouders of verzorgers
Startvraag: laat studenten kiezen zonder uitleg vooraf en vraag een paar studenten waarom. Er is geen punt voor het snelste antwoord. Sterk is de tweede keuze: een puber luistert beter als je vraagt dan als je verbiedt, en je leert zo hoe Tess er zelf over denkt. Verbieden werkt vaak averechts. Niets zeggen laat een kans liggen. Zelf ouders of verzorgers bellen is niet jouw rol: dat loopt via de mentor. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.
K E R N B E G R I P
LES 9
K E R N B E G R I P
Zelfredzaamheid
Dingen zelf kunnen doen die bij je leeftijd passen, zoals plannen, eten, verzorgen en hulp vragen. Jij stimuleert dat. Je neemt het niet over.
Kernbegrip: zelfredzaamheid staat in het werkproces van de onderwijsassistent, samen met hygiëne en gezondheid. Het betekent niet dat een leerling alles alleen moet doen. Het gaat om stappen die de leerling zelf kan zetten, met net genoeg hulp. In het speciaal onderwijs zijn die stappen soms klein, in het voortgezet onderwijs gaat het vaak om plannen, spullen meenemen en zorgen voor jezelf. Vraag studenten welke stap zij als puber zelf nog niet konden zetten.
P U B E R B R E I N
LES 9
Het puberbrein
In de puberteit ontwikkelen de hersenen zich nog. Vooral plannen, impulsen remmen en gevolgen overzien ontwikkelen zich laat. Beloning en vrienden wegen zwaar.
Uitleg: het gedeelte van de hersenen dat plant, impulsen remt en gevolgen overziet, ontwikkelt zich pas laat. Beloning en wat vrienden vinden wegen daardoor zwaar. Dat verklaart veel pubergedrag zonder het goed te praten: een puber is niet lui of onwelwillend, het remsysteem is nog in aanbouw. Voor jouw aanpak betekent dit korte en duidelijke afspraken, rustig en onder vier ogen aanspreken en leerlingen kansen geven om zelf te kiezen. Vraag studenten welk gedrag van pubers zij nu beter kunnen verklaren.
Extra voor snelle studenten: bedenk waarom voor een puber de mening van vrienden zo zwaar weegt.
V R A A G
LES 9
Wat past bij het puberbrein?
Plannen en impulsen remmen ontwikkelen zich nog
De hersenen zijn volwassen en gedrag is een keuze
Vrienden spelen geen rol in wat een puber doet
Pubers kunnen niet leren van een gesprek
Antwoord: A. In de puberteit ontwikkelen plannen, impulsen remmen en gevolgen overzien zich nog. Dat hersengebied is dus nog niet klaar (B). Vrienden en beloning wegen juist zwaar (C). Pubers leren wel van gesprekken, vooral als je vraagt en luistert (D).
R O N D G A N G
LES 9
M E N T O R L E S , K L A S 2 , O C H T E N D
T A F E L 1
Tess zit met de capuchon op en kijkt niet op
T A F E L 2
Ilyas heeft zijn spullen niet bij zich en lacht erom
T A F E L 3
Esra kijkt tijdens het werk steeds op haar telefoon
Wat doe je, wat zeg je?
Je loopt een rondje tijdens de mentorles van juf Hanneke. Wat doe je bij elke tafel, wat zeg je en wat laat je de leerling zelf doen?
Casus: laat studenten bij elke tafel kiezen wat ze doen. Mogelijke antwoorden: Tess aanspreken onder vier ogen, vragen hoe het gaat en niet eisen dat de capuchon af gaat in het openbaar. Ilyas vragen hoe hij zijn spullen volgende keer onthoudt en laten kiezen, bijvoorbeeld een briefje in zijn tas, in plaats van het zelf te regelen. Esra aan de afspraak over de telefoon herinneren en vragen wat ze nodig heeft om te beginnen. Het gaat erom dat studenten vragen, kleine stappen laten zetten en afspraken van de school volgen. Wat precies mag, bepaalt de school.
Hulp voor wie vastloopt: stel jezelf de vraag: wat kan deze leerling zelf, en wat is de kleinste stap daarna?
S T I M U L E R E N
LES 9
Stimuleren zonder over te nemen
Wat helpt
Vragen wat de leerling zelf wil
Een kleine stap zelf laten zetten
Rustig en onder vier ogen aanspreken
Laten zien wat al goed lukt
Wat niet helpt
Het voor de leerling doen
Preken of dreigen
Voor de klas aanspreken
Verbieden zonder uitleg
Uitleg: stimuleren betekent dat de leerling de stap zelf zet. Overnemen is vaak sneller, maar leert de leerling niets. Aanspreken onder vier ogen past bij het puberbrein: voor de klas speelt wat anderen denken een grote rol. Een compliment over wat lukt werkt beter dan een opsomming van wat niet lukt. Voor het mbo en vo geldt dit ook: een leerling van zestien wil serieus genomen worden.
Extra voor snelle studenten: bedenk een zin waarmee je een puber aanspreekt zonder te preken.
G E Z O N D E L E E F S T I J L
LES 9
Gezond gedrag stimuleren
Gezonde leefstijl gaat over bewegen, eten, slapen en hygiëne. Volgens de beweegrichtlijn bewegen jongeren dagelijks minstens een uur matig tot zwaar intensief, zoals fietsen of stevig wandelen.
Uitleg: het beweegadvies komt van de Gezondheidsraad en staat ook op de website van de Rijksoverheid: jongeren bewegen elke dag minstens een uur matig tot zwaar intensief en doen minstens drie keer per week iets wat spieren en botten versterkt. Jij stimuleert gezond gedrag door het goede voorbeeld te geven, er gewoon over te praten en samen met de leerling een kleine afspraak te maken. Je preekt niet en je geeft geen dieetadvies: wat een leerling eet of hoe laat die slaapt, is voor jou geen medisch onderwerp. Veel scholen werken met het programma Gezonde School, waarin voeding en welbevinden onderwerpen zijn. Vraag de mentor wat jouw school doet.
Foto: Healthy Living (StockSnap), CC0 Image credit: Healthy Living (StockSnap), CC0
V R A A G
LES 9
Wat is het beweegadvies voor jongeren per dag?
Minstens een half uur per dag stevig bewegen
Twee uur per dag intensief sporten bij een club
Een uur gymles per week op school
Minstens een uur per dag matig tot zwaar intensief bewegen
Antwoord: D. De beweegrichtlijn adviseert jongeren dagelijks minstens een uur matig tot zwaar intensief te bewegen. Een half uur (A) is te weinig. Twee uur intensief (B) is meer dan nodig en niet bedoeld als norm. Een uur gym per week (C) haalt het dagelijkse advies niet.
O P D R A C H T
LES 9
Een kleine afspraak
1
Kies één leerling uit de rondgang, bijvoorbeeld Ilyas.
2
Bedenk een vraag waarmee je begint, zonder te preken.
3
Bedenk een kleine stap die de leerling zelf kan zetten.
4
Bedenk wat je meldt aan de mentor.
minute
second
in tweetallen
Opdracht: ongeveer 8 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: leerling: Ilyas, die zijn spullen niet bij zich heeft. Beginvraag: wat zou je helpen om je spullen morgen mee te hebben? Kleine stap: hij schrijft zelf een briefje voor in zijn agenda. Melden aan juf Hanneke: Ilyas heeft dit twee keer niet bij zich gehad, we hebben afgesproken dat hij een briefje schrijft, ik laat het haar weten hoe het gaat.
Hulp voor wie vastloopt: begin met een vraag die begint met wat of hoe.
Extra voor snelle studenten: bedenk hoe je een afspraak vasthoudt als de leerling na twee dagen terugvalt.
B E R I C H T V A N D E M E N T O R
LES 9
Van: juf Hanneke, mentor klas 2
Onderwerp: Ilyas
Hoi, ik maak me wat zorgen om Ilyas. De laatste weken is hij moe en slaapt hij soms in de les. Hij komt zonder ontbijt. Wil jij de komende dagen op hem letten tijdens de mentorles? Ik hoef geen verklaring, wel graag wat je ziet. Hanneke
Wat schrijf je op?
Je krijgt dit bericht. Welke twee waarnemingen schrijf je de komende dagen op en wat laat je weg?
Casus: een bericht zoals onderwijsassistenten dat krijgen. Het bericht noemt drie dingen die juf Hanneke zag: moe, slapen in de les en geen ontbijt. Jij schrijft de komende dagen op wat je zelf ziet en hoort. Mogelijke waarnemingen: hij viel dinsdag om negen uur in slaap, hij at in de pauze niets, hij zei dat hij laat naar bed was gegaan. Wat je weglaat: een verklaring zoals 'hij zit zeker de hele nacht op zijn telefoon' of 'thuis zal wel iets aan de hand zijn'. Je geeft geen diagnose en trekt geen conclusies: je schrijft op wat je ziet en hoort. De mentor beslist of ouders of verzorgers of de zorgcoördinator worden betrokken. Bij een zorg over veiligheid ga je volgens het protocol van school: daar gaat de volgende les over.
Hulp voor wie vastloopt: denk aan wat je ziet, hoort en kunt tellen.
V R A A G
LES 9
Je ziet dat Esra de laatste weken in de pauze bijna niets eet. Wat hoort bij jouw rol?
Je geeft haar advies over wat ze moet eten
Je noteert wat je ziet en meldt het aan de mentor
Je bespreekt het met andere leerlingen uit haar klas
Je zoekt uit of ze een eetstoornis heeft
Antwoord: B. Jij noteert wat je ziet en meldt het aan de mentor. De mentor bespreekt het met de zorgcoördinator en bepaalt wat er gebeurt. Eetadvies (A) en uitzoeken wat het is (D) zijn geen taken van een onderwijsassistent. Het bespreken met klasgenoten (C) schendt de vertrouwelijkheid.
S T E L L I N G
LES 9
Een puber die niet luistert, doet dat om jou te pesten.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten kiezen en uitleggen. Antwoord: oneens. Het puberbrein is nog in ontwikkeling, en voor een puber wegen vrienden en beloning zwaar. Niet luisteren komt vaak voort uit onhandigheid of spanning. Dat maakt het gedrag niet goed, maar je kunt er anders op reageren. Sluit af met de startvraag: wat doe je als Tess alleen chips eet? Je vraagt hoe zij erover denkt, laat een kleine stap kiezen en meldt het aan de mentor als je je zorgen maakt.
T E R U G B L I K
LES 9
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Uitleggen wat zelfredzaamheid is en hoe je die stimuleert zonder over te nemen
Beschrijven wat het puberbrein betekent voor jouw aanpak
Beschrijven hoe je een gezonde leefstijl stimuleert en wat je meldt bij zorgen
Geen, alle drie lukken me
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Signaleren: pesten, kindermishandeling, meldcode
Soms zie je iets wat meer is dan een zorg. Volgende les leer je welke signalen je moet herkennen en wat de meldcode van jou vraagt. Let op: dit onderwerp kan studenten raken.
Volgende les: les 10 van de serie, werkproces P3-K1-W5 Biedt ondersteuning gericht op zelfredzaamheid.
Image credit: LessonUp