Neurocognitieve stoornissen

• newEditor
• Verpleging en verzorging
• MBO
• Studiejaar 2

Neurocognitieve stoornissen

Open met het idee dat dementie vaak onzichtbaar begint. Verbind het onderwerp aan de zorgpraktijk: signaleren, begrijpen en passend handelen in dagelijkse en acute situaties.

Lesdoel

Ik kan uitleggen wat neurocognitieve stoornissen zijn, welke vormen en verschijnselen vaak voorkomen, en wat dit betekent voor persoonsgerichte zorg en begeleiding.

Welke woorden koppel jij aan dementie of neurocognitieve stoornissen?

Gebruik de woordwolk om voorkennis, beelden en mogelijke misverstanden zichtbaar te maken. Vraag kort door op woorden als vergeetachtigheid, gedrag, verwarring, zorg en ouderen.

Wat zijn neurocognitieve stoornissen?

• DSM-5-benaming voor wat vaak dementie wordt genoemd

• Achteruitgang van hersenfuncties

• Problemen met geheugen, denken, gedrag en zelfstandig functioneren

• Klachten nemen meestal geleidelijk toe

• Niet altijd direct zichtbaar aan de buitenkant

Benadruk dat 'neurocognitieve stoornissen' de vakterm is en dat in de praktijk vaak nog 'dementie' wordt gebruikt.

Psychogeriatrie in de zorg

• Richt zich op psychische en cognitieve aandoeningen bij ouderen

• Dementie is een belangrijk onderdeel hiervan

• Zorg vraagt aandacht voor gedrag, veiligheid en functioneren

• Door vergrijzing krijgt de zorg hier steeds vaker mee te maken

Waarom is dit onderwerp belangrijk?

Neurocognitieve stoornissen raken niet alleen het geheugen. Ze beïnvloeden ook gedrag, emoties, communicatie en dagelijkse handelingen. Daardoor verandert de zorgvraag stap voor stap en wordt goede observatie steeds belangrijker.

Leg de link met het keuzedeel: veranderingen kunnen leiden tot onrust, risico op vallen, medicatiefouten, ondervoeding of overbelasting van naasten.

Waarop hebben neurocognitieve stoornissen vooral invloed?

A

Geheugen en denken

B

Socialen contacten

C

Activiteiten en bewegen

D

Zowel A, B, als C

De kern uit deze eerste slides is achteruitgang van hersenfuncties met gevolgen voor geheugen, denken, gedrag en functioneren.

Vul de kernbegrippen in

Neurocognitieve stoornissen is de DSM-5-benaming voor wat vaak dementie wordt genoemd. Door achteruitgang van hersenfuncties ontstaan problemen met geheugen, denken, gedrag en zelfstandig functioneren.

dementie

hersenfuncties

zelfstandig functioneren

depressie

zenuwen

mobiliteit

slaap

motivatie

Alle drie de begrippen zijn dragende termen uit de openingsslides.

Belangrijkste vormen

• Alzheimer: meest voorkomend, vaak geleidelijk begin met geheugenproblemen

• Vasculaire dementie: door stoornissen in bloedvoorziening van de hersenen

• Lewy-body-dementie: wisselende aandacht, hallucinaties, parkinsonachtige kenmerken

• Frontotemporale dementie: vooral gedrag, persoonlijkheid en taal veranderen

• Korsakov: ernstige geheugenproblemen door onder andere vitamine B1-tekort

Noem dat Korsakov vaak wordt meegeleerd in dit onderwerp omdat het sterke cognitieve gevolgen heeft, maar niet hetzelfde verloop heeft als progressieve dementievormen.

Alzheimer

• Meest voorkomende vorm

• Vaak eerst geheugenproblemen

• Verloopt meestal geleidelijk

• Later ook problemen met inzicht, handelen, spreken en bewegen

• In de hersenen ontstaan onder andere plaques en tangles

Vermeld dat de ziekte niet te genezen is. Medicatie kan bij sommige mensen tijdelijk klachten verminderen, maar stopt het proces niet.

Vasculaire dementie

• Ontstaat door problemen in de bloedvoorziening van de hersenen

• Bijvoorbeeld na infarcten of bloedingen

• Achteruitgang verloopt vaak in sprongen

• Klachten verschillen per beschadigd hersengebied

• Ziektebesef kan relatief lang aanwezig blijven

Lewy-body-dementie

• Wisselende alertheid en verwardheid

• Hallucinaties komen vaak voor

• Geheugenproblemen mogelijk

• Parkinsonachtige bewegingsproblemen

• Ook vallen, flauwvallen, wanen en slaapproblemen kunnen optreden

Frontotemporale dementie

• Ontstaat door aantasting van frontale en temporale hersengebieden

• Begint vaak op relatief jongere leeftijd

• Gedrag en persoonlijkheid veranderen vaak sterk

• Ook taalproblemen kunnen op de voorgrond staan

• Geheugenproblemen zijn in het begin niet altijd het duidelijkst

Korsakov

• Vaak samenhang met ernstig alcoholgebruik en vitamine B1-tekort

• Vooral ernstige problemen met het kortetermijngeheugen

• Nieuwe informatie opslaan lukt slecht

• Confabuleren en desoriëntatie komen vaak voor

• Intelligentie en persoonlijkheid blijven relatief intact

Benadruk dat Korsakov geen progressieve vorm van dementie is wanneer de oorzaak goed wordt behandeld. Structuur en begeleiding zijn essentieel.

Welke vorm verloopt vaak in sprongen?

A

Alzheimer

B

Korsakov

C

Vasculaire dementie

D

Frontotemporale dementie

'In sprongen' is kenmerkend voor vasculaire dementie en contrasteert met het vaak geleidelijke verloop bij Alzheimer.

Koppel kenmerk aan vorm

Bij Lewy-body-dementie passen vaak hallucinaties en parkinsonachtige bewegingsproblemen. Bij frontotemporale dementie staan vooral veranderingen in gedrag en persoonlijkheid op de voorgrond. Bij Korsakov blijft de intelligentie vaak relatief intact.

hallucinaties

gedrag

intelligentie

slaap

bloeddruk

spraak

eetlust

coördinatie

Laat leerlingen echt onderscheiden tussen de vormen, niet alleen losse termen herkennen.

Waarom past Korsakov niet helemaal bij progressieve dementie?

Verwachte elementen: Korsakov is vaak gekoppeld aan alcoholgebruik en vitamine B1-tekort, geeft ernstige geheugenproblemen, maar is niet per se progressief zoals veel dementievormen. Structuur en begeleiding zijn belangrijk.

Gedragsproblemen

• Mogelijk gedrag: achterdocht, dwalen, agressie, apathie, ontremming

• Ook confabuleren, façadegedrag en dwangmatig gedrag komen voor

• Gedrag is vaak een reactie op angst, verwarring, frustratie of verlies van controle

• Kijk dus verder dan het zichtbare gedrag alleen

Laat zien dat gedrag vaak betekenis heeft. Vermijd het label 'moeilijk gedrag' zonder de oorzaak of behoefte te onderzoeken.

Desoriëntatie en cognitieve problemen

• Tijd: dag, maand of tijd niet weten

• Plaats: omgeving of eigen kamer niet herkennen

• Persoon: naasten of later zichzelf niet herkennen

• Afasie: taalproblemen

• Apraxie: handelingen niet goed uitvoeren

• Agnosie: personen of voorwerpen niet herkennen

• Ook problemen met geheugen, concentratie, plannen en logisch denken

Cognitieve problemen

Desoriëntatie

Emoties en karakterverandering

• Stemmingswisselingen, angst, paniek en verdriet komen veel voor

• Ook depressiviteit of juist euforie is mogelijk

• Bestaande karaktertrekken kunnen sterker worden

• Persoonlijkheid kan merkbaar veranderen, met bijvoorbeeld achterdocht of wanen

Lichamelijke gevolgen

• Vooral in latere stadia nemen lichamelijke problemen toe

• Mogelijk: obstipatie, eet- en drinkproblemen, slikproblemen

• Minder gevoel voor pijn, warmte en kou

• Incontinentie en loopproblemen

• Toenemende afhankelijkheid bij ADL

Verbind dit aan risico's in de zorg: vallen, uitdroging, verslikken, huidproblemen en snelle achteruitgang bij ziekte.

Wat betekent agnosie?

A

Taal niet begrijpen

B

Handelingen niet uitvoeren

C

Tijd niet herkennen

D

Voorwerpen niet herkennen

Agnosie = niet herkennen; afasie = taalprobleem; apraxie = handelingen niet goed uitvoeren.

Verschijnselen op hun plek

Bij desoriëntatie in tijd weet iemand bijvoorbeeld de dag niet meer. Afasie geeft problemen met spreken en taal. Gedrag zoals dwalen of agressie is vaak een reactie op angst, verwarring of verlies van controle.

tijd

Afasie

controle

plaats

apraxie

evenwicht

euforie

medicatie

Deze oefening combineert begrippen met het idee dat gedrag vaak een betekenis of oorzaak heeft.

Progressief verloop

Bij de meeste vormen nemen de klachten geleidelijk toe. Iemand verliest stap voor stap vaardigheden op cognitief, emotioneel, sociaal en lichamelijk gebied. De zorg verschuift daardoor van ondersteuning naar steeds meer overnemen en beschermen.

Fasen van beleving I

Verdwaalde-ik-fase

• Oriëntatie raakt verder kwijt

• Leeft vaker in het verleden

• Onrust en dwaalgedrag kunnen ontstaan

• Belangrijk: houvast, vaste structuur, aansluiten bij behoeften

Bedreigde-ik-fase

• Persoon merkt dat er iets verandert

• Angst en onzekerheid staan op de voorgrond

• Nog relatief veel zelfstandigheid en ziektebesef

• Belangrijk: structuur, veiligheid, geruststelling

Fasen van beleving II

Verzonken-ik-fase

Verborgen-ik-fase

• Leeft meer in een eigen innerlijke wereld

• Doelgericht handelen neemt af

• Herhalende bewegingen of geluiden mogelijk

• Belangrijk: rust, weinig prikkels, zintuiglijke afstemming

• Nauwelijks contact met de buitenwereld

• Volledig afhankelijk van anderen

• Communicatie sterk beperkt

• Belangrijk: lichamelijke verzorging, rustige communicatie, aanraking

Waarom vroegsignalering telt

• Eerder bespreken van behandelopties

• Sneller starten met begeleiding

• Mogelijke herstelbare oorzaken opsporen

• Cliënt en naasten kunnen zich voorbereiden

• Kans op crisis en overbelasting kan afnemen

Waarop let je vroeg?

• Veranderingen in geheugen, gedrag, stemming en dagelijks functioneren

• Toenemende desoriëntatie of onveilig gedrag

• Meer moeite met afspraken, medicatie of zelfzorg

• Signalen niet los zien, maar als patroon herkennen

De slide blijft bewust algemeen, omdat de input geen diagnostische screeningsinstrumenten noemt. Houd de focus op observeren en tijdig bespreken.

Wat past het best bij de bedreigde-ik-fase?

A

Volledige afhankelijkheid

B

Veel ziektebesef

C

Nauwelijks contact

D

Alleen zintuiglijke prikkels

In de bedreigde-ik-fase merkt iemand veranderingen nog op en ervaart angst en onzekerheid.

Wat is de belangrijkste reden voor vroegsignalering?

1

Eerder begeleiden

2

Herstelbare oorzaken vinden

3

Naasten voorbereiden

4

Crisis helpen voorkomen

Noem één signaal waarbij je vroeg extra alert bent.

Verwachte elementen: signalen als geheugenproblemen, gedragsverandering, stemming, desoriëntatie, moeite met medicatie of zelfzorg; het gaat om patroonherkenning en tijdig bespreken.

Doel van behandeling

• Meestal niet genezen, maar klachten beperken

• Gericht op kwaliteit van leven

• Behoud van mogelijkheden en zelfstandigheid

• Verhogen van veiligheid

• Ondersteunen van cliënt én naasten

Mogelijke interventies

• Ergotherapie

• Fysiotherapie

• Logopedie

• Cognitieve stimulatie

• Muziektherapie

• Psychologische of psychiatrische behandeling

Behandeling en begeleiding

• Bewegings- en voedingsinterventies

• Medicatie

• Hulpmiddelen zoals datumklok, GPS, communicatieboek

• Aanpassingen van de omgeving

• Valpreventie

Praktische ondersteuning

Samenwerken in een team

• Multidisciplinair samenwerken is nodig

• Zorg wordt afgestemd met de persoon zelf

• Ook naasten en mantelzorgers zijn belangrijk

• Goede afstemming voorkomt losse acties en vergroot veiligheid

Wat is het hoofddoel van behandeling bij dementie?

A

Volledig genezen

B

Klachten verbergen

C

Kwaliteit van leven

D

Alle zorg overnemen

Behandeling richt zich vooral op kwaliteit van leven, veiligheid en behoud van mogelijkheden.

Behandeling en samenwerking

De behandeling is meestal niet gericht op genezen, maar op kwaliteit van leven. Hulpmiddelen zoals een datumklok kunnen steun geven in het dagelijks leven. Daarbij werkt een multidisciplinair team samen met de cliënt en naasten.

genezen

datumklok

multidisciplinair team

opereren

rolstoel

sportteam

injectie

isolatie

Benadruk het verschil tussen genezen en ondersteunen.

Persoonsgerichte dementiezorg

Uitgangspunt: kijk naar de persoon, niet alleen naar de ziekte. Zorg sluit aan bij levensgeschiedenis, gewoonten, mogelijkheden, behoeften en wensen. Zo blijft de mens achter de diagnose zichtbaar.

Noem Kitwood als belangrijke denker achter deze benadering.

Menselijke basisbehoeften

• Liefde

• Comfort

• Identiteit

• Gehechtheid en veiligheid

• Bezig zijn

• Erbij horen

Leg uit dat deze behoeften niet verdwijnen door dementie. Juist daarom is de manier van zorgen zo bepalend voor welzijn.

Versterkend of ondermijnend

Persoonsversterkend gedrag

• Iemand bij naam noemen

• Gevoelens erkennen

• Rustig communiceren

• Respect tonen

• Laten doen wat nog zelf kan

Persoonsondermijnend gedrag

• Kleineren of negeren

• Beschuldigen

• Kinderlijk behandelen

• Te snel handelen

• Iemand als object behandelen

Communicatie in de dagelijkse zorg

• Zorg voor rust, regelmaat en herkenbaarheid

• Gebruik korte, duidelijke zinnen

• Stel één vraag tegelijk

• Geef niet te veel keuzes

• Maak oogcontact en praat normaal

Omgaan met mogelijkheden

• Sluit aan bij wat iemand nog wél kan

• Voorkom onnodige faalervaringen

• Gebruik gebaren, voorwerpen en afbeeldingen als steun

• Vertel vooraf wat je gaat doen

• Houd vast aan vertrouwde gewoonten waar dat kan

Gedrag als signaal

Gedrag kan een uiting zijn van een behoefte. Onrust, boosheid of terugtrekken zegt vaak iets over angst, pijn, overprikkeling, verwarring of behoefte aan veiligheid. Begrijpen komt vóór bijsturen.

Acht principes bij gevorderde dementie

1. Hersenfuncties veranderen en verminderen

2. De omgeving beïnvloedt gedrag sterk

3. Te veel prikkels geven onrust

4. Laat iemand zo min mogelijk falen

5. Herinneringen hangen samen met beelden en gevoelens

6. Voordoen en samen doen werkt vaak beter

7. Emoties en impulsen zijn moeilijker te remmen

8. Dagstructuur, daglicht en rustmomenten helpen

Welke aanpak is persoonsversterkend?

A

Iemand kleineren

B

Te snel handelen

C

Bij naam noemen

D

Kinderlijk praten

Deze vraag toetst het verschil tussen persoonsversterkend en persoonsondermijnend gedrag.

Communicatie en omgang

In de dagelijkse zorg zijn rust, regelmaat en herkenbaarheid belangrijk. Stel één vraag tegelijk en voorkom onnodige faalervaringen. Gedrag probeer je eerst te begrijpen als signaal van een behoefte.

rust

één vraag

faalervaringen

snelheid

veel keuzes

discussies

afstand

waarschuwingen

Alle ingevulde woorden zijn direct verbonden aan praktische omgangsadviezen.

Waarom komt begrijpen vóór bijsturen bij gedrag?

Verwachte elementen: gedrag zien als signaal van behoefte; denken aan angst, pijn, overprikkeling, verwarring of behoefte aan veiligheid; eerst begrijpen, dan bijsturen.

Voeding en medicatie

• Uitleg geven over de medicatie

• Controleren of deze echt wordt ingenomen

• Effect observeren

• Bijwerkingen signaleren

• Rapporteren en zo nodig aanpassen laten bespreken

Voeding

Medicatie

• Risico op ondervoeding door vergeten, niet herkennen of niet weten hoe te eten

• Help met herkenbare maaltijden

• Vaste eetmomenten en aansporing

• Kleine energierijke hapjes

Migratieachtergrond

• Dementie wordt soms later herkend door taal- en cultuurverschillen

• Iemand kan terugvallen op de taal van het land van herkomst

• Herinneringen uit een eerdere levensfase kunnen sterker naar voren komen

• Culturele sensitiviteit en familiebetrokkenheid zijn belangrijk

Begeleiding bij Korsakov

• Belangrijk: structuur, duidelijkheid en herhaling

• De vier K's: korte zinnen, concrete vragen, consequent optreden, continuïteit

• Geef complimenten en voorkom faalervaringen

• Deel taken op in kleine stappen

• Gebruik geschreven geheugensteuntjes en bied sociale steun

Vermeld dat ook creativiteit in begeleiding belangrijk is, omdat standaard uitleg vaak niet blijft hangen.

Waarom is er risico op ondervoeding bij dementie?

A

Door te veel beweging

B

Door koorts alleen

C

Door taalverlies alleen

D

Door vergeten en niet herkennen

De slides noemen vergeten te eten, eten niet herkennen en niet meer weten hoe te eten als oorzaken.

Voeding, cultuur en Korsakov

Bij mensen met een migratieachtergrond kan dementie later worden herkend door taal- en cultuurverschillen. Bij Korsakov zijn de vier K's belangrijk, zoals korte zinnen en continuïteit. Om ondervoeding te voorkomen helpen vaste eetmomenten en herkenbare maaltijden.

taal- en cultuurverschillen

korte zinnen

vaste eetmomenten

slaapproblemen

lange uitleg

losse afspraken

nachtzorg

strenge regels

Deze afsluitende inhoudsvraag verbindt de laatste drie praktijkonderwerpen uit dit blok.

Wat is één inzicht uit deze les dat jij onthoudt?

Welk deel van deze les vond jij het lastigst?

Wat helpt jou het meest om dit onderwerp te begrijpen?

Begrippenlijst

Neurocognitieve stoornissen - Stoornissen waarbij hersenfuncties achteruitgaan en denken, geheugen en functioneren verminderen.

Psychogeriatrie - Zorg en kennis rondom psychische en cognitieve aandoeningen bij oudere mensen.

Alzheimer - Meest voorkomende vorm van dementie met vaak een geleidelijk begin van geheugenproblemen.

Vasculaire dementie - Dementie door schade aan de bloedvoorziening van de hersenen.

Lewy-body-dementie - Vorm met wisselende alertheid, hallucinaties en parkinsonachtige verschijnselen.

Frontotemporale dementie - Vorm waarbij vooral gedrag, persoonlijkheid en taal veranderen.

Korsakov - Stoornis met ernstige geheugenproblemen, vaak samenhangend met vitamine B1-tekort en alcoholschade.

Begrippenlijst

Afasie - Probleem met spreken of begrijpen van taal.

Apraxie - Moeite om bekende handelingen goed uit te voeren.

Agnosie - Mensen of voorwerpen niet meer goed herkennen.

Desoriëntatie - Niet goed weten in welke tijd, plaats of bij welke personen men is.

ADL - Algemene dagelijkse levensverrichtingen zoals wassen, aankleden en eten.

Confabuleren - Onbewust opvullen van gaten in het geheugen met verzonnen of foutieve informatie.

Persoonsgerichte zorg - Zorg die uitgaat van de mens, zijn levensverhaal, behoeften en mogelijkheden.