§6.1 Het zintuigstelsel

6.1

H O O F D S T U K 6

W A A R N E M I N G E N G E D R A G

Het zintuigstelsel

Hoe vangt je lichaam prikkels op, en wanneer merk je ze op?

Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBiologieMiddelbare schoolhavo

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Hoe nemen organismen hun omgeving en hun eigen lichaam waar? Leerlingen leren wat zintuigen en receptoren doen, welke typen receptoren er zijn en wat drempelwaarde, adequate prikkel en adaptatie betekenen. Instructie van ongeveer 20 minuten met controlevragen.

Onderdelen in deze les

6.1

H O O F D S T U K 6

W A A R N E M I N G E N G E D R A G

Het zintuigstelsel

Hoe vangt je lichaam prikkels op, en wanneer merk je ze op?

Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie

Open met de vraag: wat nemen jullie op dit moment waar? Geluid, licht, de stoel onder je. Dat zijn allemaal prikkels. ± 1 min. Image credit: Venti Views / Unsplash

6.1

Het zintuigstelsel

Dit leer je

Je kunt uitleggen wat zintuigen doen en externe en interne prikkels onderscheiden.

Je kunt typen receptoren noemen.

Je kunt drempelwaarde, adequate prikkel en adaptatie uitleggen.

Lees de drie doelen voor. Het derde doel is het zwaarste: daar zit het meeste nieuws. ± 1 min.

6.1

Het zintuigstelsel

A C T I V E R E N

Wat weet je al over zintuigen en waarnemen?

Laat de leerlingen woorden op het scherm zetten: ogen, oren, tast, prikkel, hersenen. Noteer wat terugkomt; dat gebruik je in de rest van de les. ± 3 min.

6.1

Het zintuigstelsel

T E R U G B L I K

Uit: §5.3 Het zenuwstelsel

Wat is een prikkel?

A

Een impuls die door een zenuwcel naar de hersenen gaat

B

Een verandering in het milieu die door een receptor wordt opgevangen

C

Een spier die samentrekt na een impuls

D

Een stof die een zenuwcel aanmaakt

Goed is B. Een impuls (A) is het signaal dat ná de prikkel in de zenuwcel ontstaat. Een prikkel is de verandering zelf. C en D zijn geen prikkels. ± 1 min.

6.1

Het zintuigstelsel

T E R U G B L I K

Uit: §5.5 Neurale regulatie

Wanneer ontstaat er een impuls in een zenuwcel?

A

Zodra er een prikkel is, hoe zwak ook

B

Alleen als de prikkel sterker is dan de drempelwaarde

C

Alleen als de prikkel minstens een seconde duurt

D

Alleen als er een hormoon aanwezig is

Goed is B: de drempelwaarde komt zo terug in deze les. Een zwakke prikkel (A) haalt de drempel niet. C en D hebben er niets mee te maken. ± 1 min.

6.1

Het zintuigstelsel

Zintuigen vangen prikkels op

Een zintuig vangt prikkels op en zet ze om in impulsen. Die gaan naar de hersenen.

Alle zintuigen van een organisme samen vormen het zintuigstelsel.

In elk zintuig zitten receptoren: zij ontvangen de prikkels uit het interne of externe milieu.

Het geluid van een ambulance is een prikkel voor je gehoorzintuig.

Leg de keten uit: prikkel, receptor, impuls, hersenen. Dit kennen ze uit §5.3; nieuw is dat het zintuig de receptoren bevat. Een receptor is dus de cel of het deel van de cel dat de prikkel opvangt. ± 2 min. Image credit: Amaury Traver / Unsplash

6.1

Het zintuigstelsel

Externe en interne prikkels

Externe prikkels

Komen uit de omgeving van een organisme.

Voorbeelden: het geluid van een ambulance, licht, een geur, de temperatuur van de lucht.

Interne prikkels

Komen uit het interne milieu van een organisme: veranderingen in je eigen lichaam.

Voorbeelden: honger, dorst, buikpijn, een ontsteking.

Externe prikkels uit het externe milieu, interne uit het interne milieu. Receptoren vangen beide op. Vraag: is een hormoon een prikkel? Ja, een interne. ± 2 min.

6.1

Het zintuigstelsel

K E R N P U N T

Externe prikkels komen uit de omgeving, interne prikkels uit het eigen lichaam.

Laat de klas dit zin voor zin herhalen. ± 1 min.

6.1

Het zintuigstelsel

V R A A G 1

Welke van deze prikkels is een externe prikkel?

A

Buikpijn

B

Honger

C

Geluid

D

Dorst

Goed is C: geluid komt uit de omgeving. Buikpijn, honger en dorst ontstaan in het lichaam: interne prikkels. ± 1 min.

Externe of interne prikkel?

6.1

Het zintuigstelsel

V R A A G 2

Externe prikkel

Interne prikkel

Hitte van de zon

Een ontsteking

Geur van brood

Hormonen

Een harde knal

Dorst

Extern: hitte van de zon, geur van brood, een harde knal. Intern: een ontsteking, hormonen, dorst. Vraag bij elk item: komt de verandering van buiten of van binnen? ± 2 min.

6.1

Het zintuigstelsel

Hoe ontstaat een impuls?

Elk zintuig heeft zijn eigen receptoren. Een mechanische receptor reageert op mechanische energie: het celmembraan wordt gebogen of uitgerekt, bijvoorbeeld bij aanraking of druk.

Een chemische receptor bindt moleculen uit de omgeving, zoals geurstoffen.

Tastreceptoren vlak onder je huid zijn mechanische receptoren.

Vraag: wat is het verschil in hoe de prikkel de receptor bereikt? Mechanisch: vervorming van het celmembraan. Chemisch: een molecuul bindt. Zintuigcellen zijn gespecialiseerde zenuwcellen of uitlopers van zenuwcellen. Dat laatste is kennis die iets verder gaat dan de kern. ± 2 min. Image credit: Cat Han / Unsplash

6.1

Het zintuigstelsel

Vijf typen receptoren


Reageert op

Voorbeeld

Zintuig of plek

Mechanische receptor

aanraking, druk, trilling

tastreceptor

vlak onder de huid

Chemische receptor

moleculen

smaakreceptor

tong

Temperatuurreceptor

warmte en kou

kou- en warmtepunten

huid

Pijnreceptor

extreme temperatuur, schade

vrije zenuwuiteinden

huid en lichaam

Lichtreceptor

licht

staafjes en kegeltjes

oog

Loop de rijen langs. Noem bij elke rij een eigen voorbeeld: tast = mechanisch, smaak en geur = chemisch. Pijnreceptoren reageren op interne én externe prikkels. ± 2 min.

Welk type receptor hoort bij het zintuig?

6.1

Het zintuigstelsel

V R A A G 3

Mechanisch

Chemisch

Licht

Smaakreceptoren

Drukreceptoren

Netvliescellen

Tastreceptoren

Reukreceptoren

Smaak en reuk: chemisch (moleculen binden). Tast en druk: mechanisch. Netvliescellen (lichtreceptoren): licht. Reukreceptoren komen niet op de slides voor; leerlingen redeneren via de moleculen in de lucht. ± 2 min.

6.1

Het zintuigstelsel

V R A A G 4

Iemand knijpt in je arm. Welke receptoren reageren?

A

Alleen tastreceptoren

B

Alleen drukreceptoren

C

Beide

D

Geen van beide

Goed is C. Tastreceptoren liggen vlak onder de huid, drukreceptoren dieper. Knijpen vervormt de huid tot in de diepere lagen, dus beide worden geprikkeld. Beide zijn mechanische receptoren. ± 1 min.

6.1

Het zintuigstelsel

Drempelwaarde en adequate prikkel

Een prikkel moet sterker zijn dan de drempelwaarde, anders ontstaat er geen impuls in de zintuigcel.

De prikkel waar een zintuigcel gevoelig voor is, heet de adequate prikkel. Voor je ogen is dat licht: de drempelwaarde is dan laag. Voor andere prikkels is die veel hoger.

Licht is de adequate prikkel voor de lichtreceptoren in het oog.

De drempelwaarde kennen ze uit §5.5. Nieuw: elke zintuigcel heeft een eigen adequate prikkel. Een zintuigcel reageert wel op een niet-adequate prikkel, maar daarvoor is de drempel veel hoger. Voorbeeld: een klap tegen je oog laat je sterretjes zien. ± 2 min. Image credit: Amanda Dalbjörn / Unsplash

6.1

Het zintuigstelsel

Je voelt je trui bijna niet meer, al raakt hij je huid de hele dag.

Adaptatie

Houdt een prikkel aan, dan kan de gevoeligheid van de zintuigcellen veranderen. Dat noemen we adaptatie.

Voorbeeld: kleding op je huid. De gevoeligheid voor die prikkel neemt af, zodat je er niet de hele dag aan denkt.

Bij adaptatie komt de drempelwaarde hoger te liggen, zodat de impulsfrequentie bij dezelfde prikkelsterkte afneemt. Ook wel gewenning. Vraag: welke andere voorbeelden kennen ze? Een geur in een kamer, het koude water van een zwembad. ± 2 min. Image credit: Tamas Pap / Unsplash

6.1

Het zintuigstelsel

K E R N P U N T

Boven de drempelwaarde ontstaat een impuls. Bij een aanhoudende prikkel past het zintuig zich aan.

Dit is de zin om te onthouden bij de laatste vragen. ± 1 min.

6.1

Het zintuigstelsel

V R A A G 5

Zintuigcellen reageren alleen op adequate prikkels. Juist of onjuist? Waarom?

A

Juist, want andere prikkels halen de drempelwaarde nooit

B

Onjuist, ze reageren ook op andere prikkels, maar met een hogere drempelwaarde

C

Juist, want ze bevatten alleen receptoren voor één prikkel

D

Onjuist, ze reageren op alle prikkels even gevoelig

Goed is B. Een niet-adequate prikkel kan een impuls veroorzaken, maar hij moet veel sterker zijn. D is onjuist: de drempel is voor de adequate prikkel juist het laagst. ± 1 min.

6.1

Het zintuigstelsel

V R A A G 6

Na tien minuten in warm badwater voel je het nauwelijks meer. Hoe heet dat?

Goed is adaptatie (gewenning). De prikkel blijft aanhouden, de drempelwaarde komt hoger te liggen en de impulsfrequentie neemt af. Het water is niet minder warm geworden. ± 1 min.

6.1

Het zintuigstelsel

V R A A G 7

Mike zegt: ‘Elk type receptor reageert alleen op externe of alleen op interne prikkels.’ Mathias zegt: ‘Gevoelszenuwcellen geven impulsen af aan receptoren.’ Wie heeft gelijk?

A

Mike

B

Mathias

C

Mike en Mathias

D

Geen van beiden

Goed is D. Sommige receptoren reageren op beide soorten prikkels, zoals pijnreceptoren. En receptoren geven impulsen af aan gevoelszenuwcellen, niet andersom. ± 2 min.

6.1

Het zintuigstelsel

V R A A G 8

Leg uit waarom je na een uur de geur van koken in huis niet meer ruikt.

Modelantwoord: de geurstoffen zijn een aanhoudende prikkel voor de chemische receptoren in je neus. Door adaptatie neemt de gevoeligheid van de zintuigcellen af, dus je merkt de geur steeds minder op. Let op de begrippen aanhoudende prikkel, chemische receptor en adaptatie. ± 3 min.

6.1

Het zintuigstelsel

Begrippen

zintuig

vangt prikkels op en zet ze om in impulsen

zintuigstelsel

alle zintuigen van een organisme samen

externe prikkel

prikkel uit de omgeving

interne prikkel

prikkel uit het interne milieu

receptor

ontvangt prikkels in een zintuig

mechanische receptor

reageert op aanraking, druk en rek

chemische receptor

bindt moleculen

temperatuurreceptor

reageert op warmte en kou

pijnreceptor

reageert op extreme prikkels en schade

lichtreceptor

reageert op licht

adequate prikkel

de prikkel waar een zintuigcel gevoelig voor is

adaptatie

gevoeligheid daalt bij een aanhoudende prikkel

Laat dit staan als afsluiting. Vraag leerlingen één term uit te kiezen en in een eigen voorbeeld uit te leggen. ± 2 min.