6.1
H O O F D S T U K 6
W A A R N E M I N G E N G E D R A G
Het zintuigstelsel
Hoe vangt je lichaam prikkels op, en wanneer merk je ze op?
Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie
6.1
H O O F D S T U K 6
W A A R N E M I N G E N G E D R A G
Het zintuigstelsel
Hoe vangt je lichaam prikkels op, en wanneer merk je ze op?
Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie
Open met de vraag: wat nemen jullie op dit moment waar? Geluid, licht, de stoel onder je. Dat zijn allemaal prikkels. ± 1 min. Image credit: Venti Views / Unsplash
6.1
Het zintuigstelsel
Dit leer je
Je kunt uitleggen wat zintuigen doen en externe en interne prikkels onderscheiden.
Je kunt typen receptoren noemen.
Je kunt drempelwaarde, adequate prikkel en adaptatie uitleggen.
Lees de drie doelen voor. Het derde doel is het zwaarste: daar zit het meeste nieuws. ± 1 min.
6.1
Het zintuigstelsel
A C T I V E R E N
Wat weet je al over zintuigen en waarnemen?
Laat de leerlingen woorden op het scherm zetten: ogen, oren, tast, prikkel, hersenen. Noteer wat terugkomt; dat gebruik je in de rest van de les. ± 3 min.
6.1
Het zintuigstelsel
T E R U G B L I K
Uit: §5.3 Het zenuwstelsel
Wat is een prikkel?
Een impuls die door een zenuwcel naar de hersenen gaat
Een verandering in het milieu die door een receptor wordt opgevangen
Een spier die samentrekt na een impuls
Een stof die een zenuwcel aanmaakt
Goed is B. Een impuls (A) is het signaal dat ná de prikkel in de zenuwcel ontstaat. Een prikkel is de verandering zelf. C en D zijn geen prikkels. ± 1 min.
6.1
Het zintuigstelsel
T E R U G B L I K
Uit: §5.5 Neurale regulatie
Wanneer ontstaat er een impuls in een zenuwcel?
Zodra er een prikkel is, hoe zwak ook
Alleen als de prikkel sterker is dan de drempelwaarde
Alleen als de prikkel minstens een seconde duurt
Alleen als er een hormoon aanwezig is
Goed is B: de drempelwaarde komt zo terug in deze les. Een zwakke prikkel (A) haalt de drempel niet. C en D hebben er niets mee te maken. ± 1 min.
6.1
Het zintuigstelsel
Zintuigen vangen prikkels op
Een zintuig vangt prikkels op en zet ze om in impulsen. Die gaan naar de hersenen.
Alle zintuigen van een organisme samen vormen het zintuigstelsel.
In elk zintuig zitten receptoren: zij ontvangen de prikkels uit het interne of externe milieu.
Het geluid van een ambulance is een prikkel voor je gehoorzintuig.
Leg de keten uit: prikkel, receptor, impuls, hersenen. Dit kennen ze uit §5.3; nieuw is dat het zintuig de receptoren bevat. Een receptor is dus de cel of het deel van de cel dat de prikkel opvangt. ± 2 min. Image credit: Amaury Traver / Unsplash
6.1
Het zintuigstelsel
Externe en interne prikkels
Externe prikkels
Komen uit de omgeving van een organisme.
Voorbeelden: het geluid van een ambulance, licht, een geur, de temperatuur van de lucht.
Interne prikkels
Komen uit het interne milieu van een organisme: veranderingen in je eigen lichaam.
Voorbeelden: honger, dorst, buikpijn, een ontsteking.
Externe prikkels uit het externe milieu, interne uit het interne milieu. Receptoren vangen beide op. Vraag: is een hormoon een prikkel? Ja, een interne. ± 2 min.
6.1
Het zintuigstelsel
K E R N P U N T
Externe prikkels komen uit de omgeving, interne prikkels uit het eigen lichaam.
Laat de klas dit zin voor zin herhalen. ± 1 min.
6.1
Het zintuigstelsel
V R A A G 1
Welke van deze prikkels is een externe prikkel?
Buikpijn
Honger
Geluid
Dorst
Goed is C: geluid komt uit de omgeving. Buikpijn, honger en dorst ontstaan in het lichaam: interne prikkels. ± 1 min.
Externe of interne prikkel?
6.1
Het zintuigstelsel
V R A A G 2
Externe prikkel
Interne prikkel
Hitte van de zon
Een ontsteking
Geur van brood
Hormonen
Een harde knal
Dorst
Extern: hitte van de zon, geur van brood, een harde knal. Intern: een ontsteking, hormonen, dorst. Vraag bij elk item: komt de verandering van buiten of van binnen? ± 2 min.
6.1
Het zintuigstelsel
Hoe ontstaat een impuls?
Elk zintuig heeft zijn eigen receptoren. Een mechanische receptor reageert op mechanische energie: het celmembraan wordt gebogen of uitgerekt, bijvoorbeeld bij aanraking of druk.
Een chemische receptor bindt moleculen uit de omgeving, zoals geurstoffen.
Tastreceptoren vlak onder je huid zijn mechanische receptoren.
Vraag: wat is het verschil in hoe de prikkel de receptor bereikt? Mechanisch: vervorming van het celmembraan. Chemisch: een molecuul bindt. Zintuigcellen zijn gespecialiseerde zenuwcellen of uitlopers van zenuwcellen. Dat laatste is kennis die iets verder gaat dan de kern. ± 2 min. Image credit: Cat Han / Unsplash
6.1
Het zintuigstelsel
Vijf typen receptoren
Reageert op
Voorbeeld
Zintuig of plek
Mechanische receptor
aanraking, druk, trilling
tastreceptor
vlak onder de huid
Chemische receptor
moleculen
smaakreceptor
tong
Temperatuurreceptor
warmte en kou
kou- en warmtepunten
huid
Pijnreceptor
extreme temperatuur, schade
vrije zenuwuiteinden
huid en lichaam
Lichtreceptor
licht
staafjes en kegeltjes
oog
Loop de rijen langs. Noem bij elke rij een eigen voorbeeld: tast = mechanisch, smaak en geur = chemisch. Pijnreceptoren reageren op interne én externe prikkels. ± 2 min.
Welk type receptor hoort bij het zintuig?
6.1
Het zintuigstelsel
V R A A G 3
Mechanisch
Chemisch
Licht
Smaakreceptoren
Drukreceptoren
Netvliescellen
Tastreceptoren
Reukreceptoren
Smaak en reuk: chemisch (moleculen binden). Tast en druk: mechanisch. Netvliescellen (lichtreceptoren): licht. Reukreceptoren komen niet op de slides voor; leerlingen redeneren via de moleculen in de lucht. ± 2 min.
6.1
Het zintuigstelsel
V R A A G 4
Iemand knijpt in je arm. Welke receptoren reageren?
Alleen tastreceptoren
Alleen drukreceptoren
Beide
Geen van beide
Goed is C. Tastreceptoren liggen vlak onder de huid, drukreceptoren dieper. Knijpen vervormt de huid tot in de diepere lagen, dus beide worden geprikkeld. Beide zijn mechanische receptoren. ± 1 min.
6.1
Het zintuigstelsel
Drempelwaarde en adequate prikkel
Een prikkel moet sterker zijn dan de drempelwaarde, anders ontstaat er geen impuls in de zintuigcel.
De prikkel waar een zintuigcel gevoelig voor is, heet de adequate prikkel. Voor je ogen is dat licht: de drempelwaarde is dan laag. Voor andere prikkels is die veel hoger.
Licht is de adequate prikkel voor de lichtreceptoren in het oog.
De drempelwaarde kennen ze uit §5.5. Nieuw: elke zintuigcel heeft een eigen adequate prikkel. Een zintuigcel reageert wel op een niet-adequate prikkel, maar daarvoor is de drempel veel hoger. Voorbeeld: een klap tegen je oog laat je sterretjes zien. ± 2 min. Image credit: Amanda Dalbjörn / Unsplash
6.1
Het zintuigstelsel
Je voelt je trui bijna niet meer, al raakt hij je huid de hele dag.
Adaptatie
Houdt een prikkel aan, dan kan de gevoeligheid van de zintuigcellen veranderen. Dat noemen we adaptatie.
Voorbeeld: kleding op je huid. De gevoeligheid voor die prikkel neemt af, zodat je er niet de hele dag aan denkt.
Bij adaptatie komt de drempelwaarde hoger te liggen, zodat de impulsfrequentie bij dezelfde prikkelsterkte afneemt. Ook wel gewenning. Vraag: welke andere voorbeelden kennen ze? Een geur in een kamer, het koude water van een zwembad. ± 2 min. Image credit: Tamas Pap / Unsplash
6.1
Het zintuigstelsel
K E R N P U N T
Boven de drempelwaarde ontstaat een impuls. Bij een aanhoudende prikkel past het zintuig zich aan.
Dit is de zin om te onthouden bij de laatste vragen. ± 1 min.
6.1
Het zintuigstelsel
V R A A G 5
Zintuigcellen reageren alleen op adequate prikkels. Juist of onjuist? Waarom?
Juist, want andere prikkels halen de drempelwaarde nooit
Onjuist, ze reageren ook op andere prikkels, maar met een hogere drempelwaarde
Juist, want ze bevatten alleen receptoren voor één prikkel
Onjuist, ze reageren op alle prikkels even gevoelig
Goed is B. Een niet-adequate prikkel kan een impuls veroorzaken, maar hij moet veel sterker zijn. D is onjuist: de drempel is voor de adequate prikkel juist het laagst. ± 1 min.
6.1
Het zintuigstelsel
V R A A G 6
Na tien minuten in warm badwater voel je het nauwelijks meer. Hoe heet dat?
Goed is adaptatie (gewenning). De prikkel blijft aanhouden, de drempelwaarde komt hoger te liggen en de impulsfrequentie neemt af. Het water is niet minder warm geworden. ± 1 min.
6.1
Het zintuigstelsel
V R A A G 7
Mike zegt: ‘Elk type receptor reageert alleen op externe of alleen op interne prikkels.’ Mathias zegt: ‘Gevoelszenuwcellen geven impulsen af aan receptoren.’ Wie heeft gelijk?
Mike
Mathias
Mike en Mathias
Geen van beiden
Goed is D. Sommige receptoren reageren op beide soorten prikkels, zoals pijnreceptoren. En receptoren geven impulsen af aan gevoelszenuwcellen, niet andersom. ± 2 min.
6.1
Het zintuigstelsel
V R A A G 8
Leg uit waarom je na een uur de geur van koken in huis niet meer ruikt.
Modelantwoord: de geurstoffen zijn een aanhoudende prikkel voor de chemische receptoren in je neus. Door adaptatie neemt de gevoeligheid van de zintuigcellen af, dus je merkt de geur steeds minder op. Let op de begrippen aanhoudende prikkel, chemische receptor en adaptatie. ± 3 min.
6.1
Het zintuigstelsel
Begrippen
zintuig
vangt prikkels op en zet ze om in impulsen
zintuigstelsel
alle zintuigen van een organisme samen
externe prikkel
prikkel uit de omgeving
interne prikkel
prikkel uit het interne milieu
receptor
ontvangt prikkels in een zintuig
mechanische receptor
reageert op aanraking, druk en rek
chemische receptor
bindt moleculen
temperatuurreceptor
reageert op warmte en kou
pijnreceptor
reageert op extreme prikkels en schade
lichtreceptor
reageert op licht
adequate prikkel
de prikkel waar een zintuigcel gevoelig voor is
adaptatie
gevoeligheid daalt bij een aanhoudende prikkel
Laat dit staan als afsluiting. Vraag leerlingen één term uit te kiezen en in een eigen voorbeeld uit te leggen. ± 2 min.