De Gouden (?) Eeuw
Een bloeiperiode vol kunst, handel en conflict — maar voor wie was zij werkelijk gouden?
De Gouden (?) Eeuw
Een bloeiperiode vol kunst, handel en conflict — maar voor wie was zij werkelijk gouden?
Gebruik LessonUp!
Surf naar Lessonup.app
Vul de lescode in.
Iedereen doet serieus mee!
Laptop voor iets anders = laptop dicht rest les
Geen laptop mee = op papier
Wat weten jullie over de Gouden Eeuw?
Wat zal je leren?
Situeren in tijd en ruimte
De Gouden Eeuw plaatsen op de tijdlijn van de literatuurgeschiedenis.
Geuzenliederen
Als historisch tijdsdocument én als universeel literair fenomeen begrijpen.
Nuancering
Het begrip 'Gouden Eeuw' verklaren én kritisch bevragen.
Boekproductie
De 17e-eeuwse boekproductie karakteriseren.
(On)bekend: situering op de tijdlijn
De Gouden Eeuw (ca. 1575–1675) situeert zich na de Renaissance. Het merkwaardige is, dat deze periode grotendeels samenviel met de Tachtigjarige oorlog (1568-1648).
Middeleeuwen
500–1500
Renaissance
1350–1620
Gouden Eeuw
1575–1675
18e & 19e eeuw
Verlichting & Romantiek
Vergelijk de twee kaarten hieronder. Wat kan je afleiden over het Nederlandse taalgebied in de 16e eeuw ten opzichte van nu? Wat valt op aan Noord en Zuid?
Bekijk in duo
1556- 1648 nu
(On)bekend: de woelige 16e eeuw
De 16e eeuw was een periode van intense religieuze, politieke en sociale strijd — de directe aanloop naar de Gouden Eeuw.
Het verhaal van Vlaanderen, episode 6
Wat was nu weer de beeldenstorm?
Een religieuze oorlog tussen Nederland en Spanje
Een protestantse opstand tegen belastingen
Het vernielen van katholieke beelden en kerken door protestanten
Een bijeenkomst van beeldschone edelen tegen Filips II, koning van Spanje
Antwerpen valt in 1585. Wat waren de gevolgen?
Literatuur als wapen
Politieke strijd leidde niet alleen tot oorlog, maar ook tot nieuwe vormen van communicatie.
Wanneer politieke vrijheid wordt onderdrukt, wordt het woord een wapen. In de 16e en 17e eeuw zetten schrijvers, dichters en pamflettisten de pen in dienst van de strijd.
1600: De Spanjaarden verliezen de slag om Nieuwpoort. 5000 Spanjaarden verliezen het leven
Geuzenliederen
Protestantse edelen komen in opstand tegen de katholieke Spaanse overheersing van Filips II. 1567: De harde repressie van de hertog van Alva — inquisitie, vervolgingen, executies — voedde een groeiende weerstandsbeweging.
Geuzenliederen en vliegende blaadjes werden 's nachts gedrukt en in het geheim verspreid. Ze dienden als morele steun én als politieke propaganda voor de opstandelingen.
De liederen werden gebundeld in het Geuzenliedboek: 33 edities tussen 1581 en 1687, met in totaal 252 liederen. Het Wilhelmus — het huidige Nederlandse volkslied — stamt uit deze traditie en werd in 1932 officieel erkend.
1566: N’ayez pas peur, Madame, ce ne sont que des gueux!
Het leven zoals het was: de Gouden Eeuw
Het Spaanse bestuur dreef een migratiestroom op gang uit het zuiden naar de Noordelijke Nederlanden. De nieuwkomers waren vaak hoogopgeleid en kapitaalkrachtig, wat leidde tot een bloeiperiode in kunst en wetenschap.
Maar de welvaart gold niet voor iedereen: De Gouden Eeuw was gouden voor sommige groepen, zoals rijke kooplieden, kunstenaars en delen van de burgerij, maar niet voor armen, uitgebuite arbeiders en mensen in de kolonies.
Boekenproductie in de 17e eeuw
De 17e eeuw was niet alleen een bloeiperiode voor kunst en handel — ook de boekenproductie kende een ongeziene groei. Amsterdam groeide uit tot het belangrijkste boekhandelscentrum van Europa.
De Gouden (?) Eeuw
Gevolgen sterke boekenproductie?
Ideeën raken meer verspreid
Alfabetisering
Nieuwe soorten drukwerk
Meer publiek debat
Hoge kwaliteit drukwerk internationale uitstraling
Nederlands als 'ernstige' taal
Heel vruchtbare voedingsbodem voor schrijvers!
Joost van den Vondel 1587-1679
Op zoek naar meer godsdienstvrijheid, verhuisden de protestantse ouders van Joost van den Vondel van Antwerpen via Duitsland naar Amsterdam. In zijn jonge jaren schreef Vondel heel wat gedichten waarin hij zijn mening niet verstopte.
Het beroemdste kritisch gedicht is 'Het Stockske” (1630).
Los op samen met je buur: Vragen A-E pagina 244
m
s
Joost van den Vondel
Toen hij ouder werd, bekeerde hij zich tot de rooms-katholieke kerk en werd wat minder scherp in zijn teksten. Hij kreeg dan ook heel wat persoonlijk leed te verwerken. Zo verloor hij twee kinderen en later ook zijn vrouw. Dat verdriet gaf hij vorm in zijn gedichten.
De bekendste zijn:
Kinder-Lijck
Uitvaart van mijn dochterken
Oefening 14, p. 244
We lezen eerst de gedichten hardop voor
Lees de gedichten samen met je buur en beantwoord vragen A-D.
m
s
Waarom moeten we Joost van den Vondel nog altijd lezen volgens jullie?
Waarom is Van den Vondel zo beroemd?
Heel sterk taalgebruik: tijdens zijn eigen leven stond hij al bekend als de beste dichter van het land.
Schreef over grote thema's: dood, geloof, menselijke fouten, macht... dat maakt hem blijvend relevant
Durfde kritisch te zijn in een periode dat dit niet eenvoudig was.
Schreef niet enkel gedichten maar ook vele toneelstukken.
Theater & Van de Vondel
Bekende stukken: Gysbreght van Amstel en Lucifer (1653).
Lucifer werd na twee opvoeringen verboden:
vanwege de voorstelling van opstandige engelen,
én omdat de calvinistische kerkenraad het ongepast vond dat acteurs engelen speelden.
Mogelijke politieke/religieuze ondertoon: Lucifer als symbool voor Calvijn, met de boodschap dat opstand tegen de katholieke macht zinloos was.
In boekvorm werd het stuk een groot succes met vele herdrukken.
Vandaag wordt Lucifer nog steeds bewerkt en opgevoerd.
P.C. Hooft
P.C. Hooft was zowel dichter als bestuurder en woonde in het Muiderslot.
Hij nodigde er kunstenaars en schrijvers uit voor literaire en artistieke bijeenkomsten.
Zo ontstond de Muiderkring, met o.a. Vondel en andere prominenten.
In de 19de eeuw werd dit sterk geromantiseerd tot een bijna mythisch, harmonieus gezelschap.
Moderne onderzoekers zien het eerder als toevallige ontmoetingen, niet als een strak georganiseerde kring.
Oefening 15, p. 246
Lees het gedicht en beantwoord de bijbehorende vragen.
Barok
Barokarchitectuur
Rijke, gedurfde stijl die inspeelt op emoties en wil overdonderen.
Overvloed aan pracht en praal om de macht van de katholieke kerk te versterken.
Weelderig, dramatisch, theatraal, uitbundig — in contrast met de harmonieuze renaissance.
In de 19de eeuw gezien als bombastisch, later erkend als volwaardige kunststroming.
Barokliteratuur
Ontstaat in de 17de eeuw, tijdens de contrareformatie.
Sterke focus op emoties, tegenstellingen (aardse leven vs. hiernamaals).
Grote aandacht voor vorm: rijm, strofebouw, stijlfiguren, beeldspraak.
Veel gebruik van alliteratie, assonantie, enjambementen, oxymorons, hyperbolen.
Dichters zoals Van den Vondel wilden een rijke, christelijke Nederlandse literatuur in vele genres.
Oefening 18, p.248
Bekijk de reportage en beantwoord de vragen.
Belangrijke Figuren uit de Gouden Eeuw