De Nederlandse kust (Aardrijkskunde vwo), les 1: Uitleg
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
De Nederlandse kust
Examenstof aardrijkskunde vwo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
De Nederlandse kust
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E1 9a.1 (kust), 9a.2 (kustbeheer). Image credit: Luka Peternel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kusttypen van Nederland beschrijven, uitleggen hoe getij, zeestromen en wind de kust vormen en veranderen, en een beargumenteerde mening geven over dynamisch kustbeheer.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij de Nederlandse kust?
Verwachte woorden: strand, duinen, dijk, Waddenzee, eb en vloed, storm, Deltawerken, zand. Deel de woorden in twee groepen: natuurlijk (duinen, wadden) en gemaakt (dijken, keringen). Die tweedeling is precies het verschil tussen zachte en harde kusten, het eerste blok.
Duinen in Meijendel bij Den Haag, 2021
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Zachte kust: duinen
Een zachte kust bestaat uit los materiaal (zand, slib) dat kan verplaatsen
Het grootste deel van de Hollandse kust is een duinkust: strand met duinen erachter
Duinen ontstaan doordat wind zand van het droge strand landinwaarts blaast
De duinenrij vlak langs zee (de zeereep) is een natuurlijke waterkering
Achtergrond: een zachte kust verandert steeds van vorm en kan meebewegen met de zee. Veelgemaakte fout: leerlingen denken dat een zachte kust zwak is. Een brede zachte kust is juist veerkrachtig, omdat zand kan aangroeien. Image credit: Michielverbeek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Drooggevallen wad bij Zwarte Haan (Friesland)
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Wadden, estuarium en delta
Wadden: zand- en slikplaten tussen eilanden en vasteland die bij eb droogvallen
Een estuarium is een trechtervormige riviermond met getij, zoals de Westerschelde
Een delta is een riviermonding die zich vertakt, zoals in Zuidwest-Nederland
Alle drie zijn zachte kusten: het getij verplaatst er dagelijks zand en slib
In een estuarium mengt zoet rivierwater met zout zeewater en is er een open verbinding met zee. De Zuidwestelijke delta is de delta van Rijn, Maas en Schelde; door de Deltawerken zijn veel zeearmen afgesloten of van een kering voorzien. Veelgemaakte fout: estuarium en delta door elkaar halen. Image credit: Sybylle Kroon / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Oosterscheldekering bij Neeltje Jans, 2022
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Harde kust: dijken en keringen
Een harde kust is een kust van steen, beton of asfalt: zeedijken en waterkeringen
Harde kust ligt waar geen of te weinig duin is, zoals bij Westkapelle en de Afsluitdijk
Stormvloedkeringen zoals de Oosterscheldekering sluiten alleen bij hoog water
Een harde kust beweegt niet mee met de zee en moet worden onderhouden
De primaire waterkeringen beschermen tegen water van de zee, de grote rivieren en het IJsselmeer. Duinen tellen ook mee als primaire waterkering. De Oosterscheldekering (1986) is een open kering, zodat het getij in de Oosterschelde bleef. Image credit: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Welk voorbeeld hoort bij een harde kust?
De zeereep bij Schoorl
Het wad bij Zwarte Haan
De zeedijk bij Westkapelle
De Slufter op Texel
Goed: de zeedijk bij Westkapelle, want die is van steen en asfalt. De zeereep en het wad zijn zachte kust. De Westerschelde is een estuarium. Verwachte fout: de Westerschelde, omdat leerlingen aan de Deltawerken denken.
Vul in
De Westerschelde is een estuarium, want er staat getij in de trechtervormige riviermond. De platen in de Waddenzee vallen bij eb droog.
Estuarium: open riviermond met getij. Waddenzee: droogvallende platen. Verwachte fout: delta invullen bij de Westerschelde.
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Getijden: eb en vloed
De aantrekkingskracht van maan en zon zorgt twee keer per dag voor eb en vloed
Springtij: bij nieuwe en volle maan staan zon en maan op één lijn, het getijverschil is groot
Doodtij: bij eerste en laatste kwartier werken zon en maan elkaar tegen, het verschil is klein
De getijdenstroom is het water dat bij vloed de kust op en bij eb weer terug stroomt
Het getijverschil is in Zeeland veel groter dan bij Den Helder
Gemiddeld getijverschil: bij Vlissingen bijna 4 meter, bij Den Helder ongeveer 1,5 meter. Springtij komt ongeveer twee keer per maand voor. Veelgemaakte fout: springtij heeft niets met de lente te maken.
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Stroming, wind en zandtransport
Een zeestroom langs de kust voert water en zand netto van zuid naar noord
Golven en getijdenstroom halen zand weg (erosie) en zetten het elders af (sedimentatie)
Wind blaast zand van het strand de duinen in: zo groeit de kust aan
Opbouw, transport en afbraak samen maken de kust een dynamisch systeem
Het zand beweegt dwars op de kust (bij storm van duin naar vooroever, bij rustig weer terug) en langs de kust (met de stroming mee). Veelgemaakte fout: denken dat zand dat bij een storm verdwijnt altijd weg is; een deel komt bij rustig weer terug op het strand.
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Zeespiegelstijging en overstroming
Absolute zeespiegelstijging: het zeeniveau zelf stijgt, door uitzetting van water en smeltend landijs
Relatieve zeespiegelstijging: zeestijging plus bodemdaling, dus ten opzichte van het land
Hoger zeewater maakt het lastiger om rivierwater af te voeren en water te spuien op zee
Gevaar ontstaat bij springtij, een (noord)westerstorm en een piekafvoer van de rivieren tegelijk
Een noordwesterstorm stuwt water op in het IJsselmeergebied en de Zuidwestelijke delta
Bodemdaling komt door inklinking van veen en klei, door ontwatering en door gas- en zoutwinning. Spuien gaat onder vrij verval bij eb, bijvoorbeeld via de spuisluizen in de Afsluitdijk. Bij opstuwing door storm kan dat niet, en stijgt het peil achter de kering. In 1953 vielen springtij en een zware noordwesterstorm samen.
Zet op volgorde: zo groeit een duin aan
De volgorde laat opbouw en transport zien. Verwachte fout: de wind vóór het opdrogen zetten; nat zand waait niet weg.
Wanneer is het overstromingsrisico aan de kust het grootst?
Doodtij met een noordwesterstorm
Springtij met een noordwesterstorm
Springtij met een zuidoostenwind
Doodtij met een zuidwestenwind
Bij springtij is het hoogwater al hoog, een noordwesterstorm stuwt het water extra op tegen de kust. Verwachte fout: doodtij met noordwesterstorm, omdat leerlingen alleen aan de storm denken.
Een sleephopperzuiger spuit zand voor de kust, 2005
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Basiskustlijn en zandsuppletie
Sinds 1990 mag de kust niet verder landwaarts wijken dan de Basiskustlijn
Wijkt de kust terug, dan brengt Rijkswaterstaat zand aan: zandsuppletie
Zand wordt op het strand of onder water op de vooroever gespoten
Stroming, golven en wind verdelen het zand verder langs de kust
De Basiskustlijn is gebaseerd op de ligging van de kustlijn rond 1990. Er wordt jaarlijks ongeveer 12 miljoen kubieke meter zand gesuppleerd. Suppletie op de vooroever is goedkoper en de natuur brengt het zand zelf naar het strand. Veelgemaakte fout: denken dat de kustlijn vast ligt op één plek; het is een grens die niet overschreden mag worden. Image credit: Beeldbank V&W (Rijkswaterstaat) / Wikimedia Commons, naamsvermelding
De Zandmotor bij Ter Heijde vanuit de lucht, 2016
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Dynamisch kustbeheer
Dynamisch kustbeheer: de kust versterken en de natuur ruimte geven om zand te verplaatsen
De zandmotor (2011, Ter Heijde): één grote hoeveelheid zand die zich zelf verspreidt
Een slufter is een opening in de duinen waardoor zeewater bij hoogwater binnenstroomt
Voordelen: veiligheid, natuur en recreatie; nadeel: minder controle over waar het zand gaat
Bij de Zandmotor werd in 2011 ruim 21 miljoen kubieke meter zand aangebracht. Het zand verspreidt zich langs de Delflandse kust, zodat er jaren minder vaak gesuppleerd hoeft te worden. De Slufter op Texel is een bekend voorbeeld van een slufter: bij springtij en storm loopt het gebied onder, er vormt zich kwelder. Veelgemaakte fout: denken dat dynamisch kustbeheer betekent dat de overheid niets doet. Image credit: Pmblom / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Westkapelle, direct achter de zeedijk, 2010
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Bolwerkvorming
Naast een harde kust kalft de zachte kust af, de harde kust blijft liggen
Zo gaat een dijk steeds verder in zee uitsteken: bolwerkvorming
Rond zo'n bolwerk worden stroming en golfaanval sterker en is steeds meer onderhoud nodig
Voorbeeld: Westkapelle; bij Petten is de dijk juist met zand ingepakt tot duinen
Bolwerkvorming laat zien waarom dynamisch kustbeheer met zand de voorkeur heeft: een zachte kust beweegt mee, een harde kust wordt een steeds kwetsbaarder uitstulping. De Hondsbossche Zeewering bij Petten is in 2015 met zand versterkt tot de Hondsbossche Duinen. Image credit: bertknot / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Video: Uitgelegd: De Zandmotor (WOS, 2021). Kijkvraag: waarom wordt bij de Zandmotor het zand in één keer aangebracht en niet elke paar jaar een beetje? Laat leerlingen daarna noemen welke natuurlijke processen het zand verspreiden.
Wat is het doel van het Nederlandse kustbeheer?
De kustlijn van 1953 herstellen
Alle duinen vervangen door dijken
De kust verder zeewaarts leggen
De Basiskustlijn handhaven
Het kustbeheer is erop gericht de Basiskustlijn te handhaven. Verwachte fout: de kust zeewaarts leggen, omdat leerlingen de Zandmotor zien als landaanwinning.
Leg uit waarom een zandmotor past bij dynamisch kustbeheer.
Goed antwoord: het zand wordt in één keer aangebracht, daarna verspreiden stroming, golven en wind het zelf langs de kust (natuurlijke dynamiek), terwijl de kust sterker wordt. Verwachte fout: alleen noemen dat er zand wordt aangebracht, zonder de rol van de natuurlijke processen.
Wat vond je het lastigst?
Kusttypen
Getijden en zandtransport
Zeespiegelstijging en risico's
Dynamisch kustbeheer
Gebruik de uitslag om in de examentraining extra tijd te geven aan het lastigste onderdeel.
Kies je liever zand of een dijk om de kust te beschermen? Waarom?
Een goed antwoord kiest en onderbouwt met een natuurlijk proces (zand beweegt mee, een dijk leidt tot bolwerkvorming) en een ecologische of economische waarde (natuur, recreatie, kosten). Verwachte fout: alleen een mening zonder argument.
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Begrippen (1/2)
zachte kust: kust van los zand of slib, zoals duinen, wadden en estuaria
harde kust: kust van steen, beton of asfalt, zoals een zeedijk of kering
estuarium: trechtervormige riviermond met getij, zoals de Westerschelde
springtij: groot getijverschil bij nieuwe en volle maan
doodtij: klein getijverschil bij eerste en laatste kwartier
Deze slide heeft geen instructies
WATER · KUST EN KUSTBEHEER
Begrippen (2/2)
relatieve zeespiegelstijging: stijging van de zee ten opzichte van het land, inclusief bodemdaling
Basiskustlijn: grens uit 1990 waar de kust niet landwaarts van mag wijken
zandsuppletie: zand aanbrengen op het strand of de vooroever
zandmotor: grote zandvoorraad voor de kust die zich zelf verspreidt
bolwerkvorming: harde kust die steeds verder in zee uitsteekt
Deze slide heeft geen instructies
