Gerontopsychiatrie en verslaving

Verslaving bij ouderen

1 / 24
volgende
Slide 1: Slide
newEditorVerpleging en verzorgingMBOStudiejaar 2

In deze les zitten 24 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 90 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Verslaving bij ouderen

Open met het idee dat verslaving bij ouderen vaak minder zichtbaar is dan bij jongere groepen, maar wel grote gevolgen heeft voor functioneren, stemming, veiligheid en zorggebruik.

Lesdoel

Ik kan uitleggen welke verslavingen het meest voorkomen in de gerontopsychiatrie, welke signalen daarbij passen en waarom herkenning bij ouderen extra belangrijk is.

Deze slide heeft geen instructies

Waar ben jij aan ''verslaafd?''

Gebruik de woordwolk om voorkennis en mogelijke stereotypen zichtbaar te maken. Vraag kort door op woorden als schaamte, alcohol, eenzaamheid, medicatie en verborgen.

Wat is een verslaving? Eens of oneens

  1. Iemand die iedere avond alcohol drinkt, is verslaafd.

  2. Een verslaving is een gebrek aan wilskracht.

  3. Je kunt verslaafd raken aan medicijnen die je van de arts krijgt.

  4. Iemand kan een verslaving hebben zonder dat de omgeving dit merkt.

  5. Een verslaving komt vooral voor bij jongeren.

Deze slide heeft geen instructies

Wat is verslaving

DSM 5: Een stoornis in het gebruik van middelen (middelenmisbruik) óf gedrag.


Een verslaving is een toestand waarin iemand fysiek en/of mentaal sterk afhankelijk is van een verslavend middel of lustbevredigend gedrag (bijvoorbeeld gokken) en waarbij er sprake is van dagelijks disfunctioneren.

Deze slide heeft geen instructies

Wie weet het meeste van middelen?

Deze slide heeft geen instructies

Vormen van verslaving volgens DSM 5


Deze slide heeft geen instructies

Welke verslaving komt het meest voor bij ouderen?

A

Nicotine

B

Alcohol

C

Kalmeringsmiddelen

D

Pijnstillers

Sluit aan op de slides over cijfers in grote lijnen en alcohol als meest voorkomende verslaving.

Cijfers in grote lijnen bij ouderen

  • Het aantal ouderen met middelenproblemen neemt toe door vergrijzing

  • Alcohol* is de meest voorkomende verslaving bij ouderen

  • Probleemgebruik van benzodiazepinen en opiaten komt ook relatief vaak voor

  • Tabak/nicotine

  • Cannabisproblematiek bij oudere cliënten in de verslavingszorg is toegenomen, hoewel de aantallen kleiner zijn dan bij alcohol.

  • Middelengebruik bij ouderen is waarschijnlijk ondergerapporteerd door gemiste signalen en schaamte


*Bij 55plussers in de verslavingszorg 61% alcohol

De gebruiker vroeg om cijfers. Omdat er geen bron of land is meegegeven, blijven de cijfers hier bewust op hoofdlijnen. Voeg in uitvoering zo mogelijk lokale of actuele cijfers van Trimbos, GGZ-standaarden of de eigen instelling toe.

Alcohol: het vaakst voorkomend

  • Meest voorkomende verslaving in deze doelgroep

  • Kan samenhangen met eenzaamheid, rouw, pijn of gewoontevorming

  • Ook kleine hoeveelheden kunnen bij ouderen sterker doorwerken

Leg uit dat tolerantie, leverfunctie, vochtverdeling en medicatiegebruik maken dat alcohol bij ouderen sneller problemen geeft.

Benzodiazepinen en slaapmiddelen

  • Veel gebruikt bij angst, onrust of slapeloosheid

  • Risico op gewenning en afhankelijkheid bij langdurig gebruik

  • Kunnen sufheid, valincidenten en geheugenproblemen geven

  • Afbouwen vraagt zorgvuldigheid en begeleiding

Noem voorbeelden zoals slaapmiddelen en kalmerende middelen, maar houd terminologie veilig en algemeen. Benadruk dat stoppen niet abrupt gebeurt zonder medisch beleid.

Text

Opdracht 28 op Boom

Waarom denk je dat een verslaving bij een oudere soms minder snel wordt herkend dan bij een jongere?

Deze slide heeft geen instructies

Waarom blijft het vaak onopgemerkt?

  • Gebruik gebeurt vaker thuis en buiten beeld

  • Signalen lijken op depressie, dementie of delier

  • Schaamte en generatiegebonden taboe spelen mee

  • Zorgverleners vragen er niet altijd gericht naar

Noem dat een val, verwardheid of slaapprobleem soms eerst somatisch wordt onderzocht, terwijl middelengebruik mede een rol kan spelen.

Risicofactoren bij ouderen

  • Eenzaamheid of sociaal isolement

  • Rouw en verlies van partner, rol of zelfstandigheid

  • Chronische pijn of lichamelijke ziekte

  • Slaapproblemen, angst of depressieve klachten

  • Gemakkelijke beschikbaarheid van alcohol of medicatie

Laat zien dat verslaving bij ouderen vaak minder samenhangt met experimenteren en vaker met coping, gewoonte en verlieservaringen.

Waarom is herkenning extra belangrijk?

  • Ouderen zijn gevoeliger voor de effecten van alcohol en medicatie

  • Combinatie met polyfarmacie verhoogt risico op bijwerkingen

  • Kans op vallen, verwardheid en ziekenhuisopname neemt toe

  • Verslaving kan zelfredzaamheid en kwaliteit van leven snel verminderen

Koppel dit aan verpleegkundige observatie: kleine veranderingen in gedrag of functioneren kunnen bij ouderen grote klinische betekenis hebben.

Wat valt je op?

Mevrouw Jansen is 79 jaar en woont zelfstandig. Sinds het overlijden van haar partner drinkt ze vaker wijn in de avond. De thuiszorg merkt dat ze de laatste weken vaker haar afspraken vergeet en een paar keer bijna is gevallen. Mevrouw zegt dat ze door de wijn eindelijk goed slaapt.


  1. Welke signalen vallen je op?

  2. Welke mogelijke verklaringen zijn er?

  3. Wat zou je als zorgverlener willen uitzoeken?

Deze slide heeft geen instructies

Signalen in de praktijk

  • Verandering in gedrag

Vergeetachtigheid, prikkelbaarheid, somberheid, onrust of verwardheid.

  • Lichamelijke signalen

Vaker vallen, slechter slapen, vermoeidheid of problemen met het evenwicht.

  • Veranderingen in het dagelijks leven

Afspraken missen, minder sociale contacten, zelfzorg verwaarlozen of steeds vaker middelen nodig hebben om de dag door te komen.

Maak duidelijk dat deze signalen niet bewijzen dat er alcoholmisbruik is, maar wel aanleiding geven om zorgvuldig door te vragen.

Waar let de verpleegkundige op?

  • Veranderingen in gedrag, stemming en dag-nachtritme

  • Onverklaarde valincidenten of toenemende onrust

  • Medicatiegebruik, herhaalrecepten en zelfzorggedrag

  • Geur van alcohol, verwaarlozing of lege flessen/verpakkingen

  • Signalen van mantelzorgers serieus meenemen

Maak duidelijk dat observatie, rapportage en een niet-veroordelende houding kerntaken zijn van de verpleegkundige.

Benadering

Bij ouderen werkt een respectvolle, rustige en duidelijke benadering het best. Niet veroordelen, maar signalen benoemen, veiligheid bewaken en samenwerken met arts, psycholoog, naasten en andere disciplines.

Wel doen

  • Blijf rustig en respectvol.

  • Stel open vragen.

  • Benoem wat je concreet hebt waargenomen.

  • Toon begrip zonder het gebruik goed te keuren.

  • Bespreek risico's en mogelijkheden voor hulp.

  • Rapporteer feitelijk en overleg met collega's ebehandelaren.

Niet doen

  • Beschuldigen of veroordelen.

  • Zeggen dat iemand gewoon moet stoppen.

  • Dreigen of in discussie gaan over schuld.

  • Beloftes doen die je niet kunt waarmaken.

  • Zelf medicatie aanpassen of buiten je bevoegdheid handelen.

Je kunt hier de link leggen naar motiverende gespreksvoering, zonder er een aparte vaardigheidsles van te maken.

Samenvatting

  • Verslaving bij ouderen is vaak minder zichtbaar

  • Alcohol komt het meest voor, gevolgd door problemen met medicatie zoals benzodiazepinen

  • Risicofactoren zijn onder meer verlies, eenzaamheid, pijn en psychische klachten

  • Herkenning is belangrijk door grote gevolgen voor veiligheid, functioneren en kwaliteit van leven

Gebruik deze slide om de centrale vraag af te ronden: waarom is verslaving in de gerontopsychiatrie een apart aandachtspunt? Omdat presentatie, oorzaken en risico's verschillen van andere groepen.

Deze slide heeft geen instructies

Oefenen met casus

  1. Herkennen: welke signalen vallen op?

  2. Begrijpen: wat kan er achter het gedrag zitten?

  3. Handelen: wat doe je als zorgverlener?

Deze slide heeft geen instructies

Tip en een top lessen gerontopsychiatrie

Deze slide heeft geen instructies