Verslaving bij ouderen
Verslaving bij ouderen
Open met het idee dat verslaving bij ouderen vaak minder zichtbaar is dan bij jongere groepen, maar wel grote gevolgen heeft voor functioneren, stemming, veiligheid en zorggebruik.
Lesdoel
Ik kan uitleggen welke verslavingen het meest voorkomen in de gerontopsychiatrie, welke signalen daarbij passen en waarom herkenning bij ouderen extra belangrijk is.
Deze slide heeft geen instructies
Waar ben jij aan ''verslaafd?''
Gebruik de woordwolk om voorkennis en mogelijke stereotypen zichtbaar te maken. Vraag kort door op woorden als schaamte, alcohol, eenzaamheid, medicatie en verborgen.
Wat is een verslaving? Eens of oneens
Iemand die iedere avond alcohol drinkt, is verslaafd.
Een verslaving is een gebrek aan wilskracht.
Je kunt verslaafd raken aan medicijnen die je van de arts krijgt.
Iemand kan een verslaving hebben zonder dat de omgeving dit merkt.
Een verslaving komt vooral voor bij jongeren.
Deze slide heeft geen instructies
Wat is verslaving
DSM 5: Een stoornis in het gebruik van middelen (middelenmisbruik) óf gedrag.
Een verslaving is een toestand waarin iemand fysiek en/of mentaal sterk afhankelijk is van een verslavend middel of lustbevredigend gedrag (bijvoorbeeld gokken) en waarbij er sprake is van dagelijks disfunctioneren.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Vormen van verslaving volgens DSM 5
Deze slide heeft geen instructies
Welke verslaving komt het meest voor bij ouderen?
Nicotine
Alcohol
Kalmeringsmiddelen
Pijnstillers
Sluit aan op de slides over cijfers in grote lijnen en alcohol als meest voorkomende verslaving.
Cijfers in grote lijnen bij ouderen
Het aantal ouderen met middelenproblemen neemt toe door vergrijzing
Alcohol* is de meest voorkomende verslaving bij ouderen
Probleemgebruik van benzodiazepinen en opiaten komt ook relatief vaak voor
Tabak/nicotine
Cannabisproblematiek bij oudere cliënten in de verslavingszorg is toegenomen, hoewel de aantallen kleiner zijn dan bij alcohol.
Middelengebruik bij ouderen is waarschijnlijk ondergerapporteerd door gemiste signalen en schaamte
*Bij 55plussers in de verslavingszorg 61% alcohol
De gebruiker vroeg om cijfers. Omdat er geen bron of land is meegegeven, blijven de cijfers hier bewust op hoofdlijnen. Voeg in uitvoering zo mogelijk lokale of actuele cijfers van Trimbos, GGZ-standaarden of de eigen instelling toe.
Alcohol: het vaakst voorkomend
Meest voorkomende verslaving in deze doelgroep
Kan samenhangen met eenzaamheid, rouw, pijn of gewoontevorming
Ook kleine hoeveelheden kunnen bij ouderen sterker doorwerken
Leg uit dat tolerantie, leverfunctie, vochtverdeling en medicatiegebruik maken dat alcohol bij ouderen sneller problemen geeft.
Benzodiazepinen en slaapmiddelen
Veel gebruikt bij angst, onrust of slapeloosheid
Risico op gewenning en afhankelijkheid bij langdurig gebruik
Kunnen sufheid, valincidenten en geheugenproblemen geven
Afbouwen vraagt zorgvuldigheid en begeleiding
Noem voorbeelden zoals slaapmiddelen en kalmerende middelen, maar houd terminologie veilig en algemeen. Benadruk dat stoppen niet abrupt gebeurt zonder medisch beleid.
Text
Opdracht 28 op Boom
Waarom denk je dat een verslaving bij een oudere soms minder snel wordt herkend dan bij een jongere?
Deze slide heeft geen instructies
Waarom blijft het vaak onopgemerkt?
Gebruik gebeurt vaker thuis en buiten beeld
Signalen lijken op depressie, dementie of delier
Schaamte en generatiegebonden taboe spelen mee
Zorgverleners vragen er niet altijd gericht naar
Noem dat een val, verwardheid of slaapprobleem soms eerst somatisch wordt onderzocht, terwijl middelengebruik mede een rol kan spelen.
Risicofactoren bij ouderen
Eenzaamheid of sociaal isolement
Rouw en verlies van partner, rol of zelfstandigheid
Chronische pijn of lichamelijke ziekte
Slaapproblemen, angst of depressieve klachten
Gemakkelijke beschikbaarheid van alcohol of medicatie
Laat zien dat verslaving bij ouderen vaak minder samenhangt met experimenteren en vaker met coping, gewoonte en verlieservaringen.
Waarom is herkenning extra belangrijk?
Ouderen zijn gevoeliger voor de effecten van alcohol en medicatie
Combinatie met polyfarmacie verhoogt risico op bijwerkingen
Kans op vallen, verwardheid en ziekenhuisopname neemt toe
Verslaving kan zelfredzaamheid en kwaliteit van leven snel verminderen
Koppel dit aan verpleegkundige observatie: kleine veranderingen in gedrag of functioneren kunnen bij ouderen grote klinische betekenis hebben.
Wat valt je op?
Mevrouw Jansen is 79 jaar en woont zelfstandig. Sinds het overlijden van haar partner drinkt ze vaker wijn in de avond. De thuiszorg merkt dat ze de laatste weken vaker haar afspraken vergeet en een paar keer bijna is gevallen. Mevrouw zegt dat ze door de wijn eindelijk goed slaapt.
Welke signalen vallen je op?
Welke mogelijke verklaringen zijn er?
Wat zou je als zorgverlener willen uitzoeken?
Deze slide heeft geen instructies
Signalen in de praktijk
Verandering in gedrag
Vergeetachtigheid, prikkelbaarheid, somberheid, onrust of verwardheid.
Lichamelijke signalen
Vaker vallen, slechter slapen, vermoeidheid of problemen met het evenwicht.
Veranderingen in het dagelijks leven
Afspraken missen, minder sociale contacten, zelfzorg verwaarlozen of steeds vaker middelen nodig hebben om de dag door te komen.
Maak duidelijk dat deze signalen niet bewijzen dat er alcoholmisbruik is, maar wel aanleiding geven om zorgvuldig door te vragen.
Waar let de verpleegkundige op?
Veranderingen in gedrag, stemming en dag-nachtritme
Onverklaarde valincidenten of toenemende onrust
Medicatiegebruik, herhaalrecepten en zelfzorggedrag
Geur van alcohol, verwaarlozing of lege flessen/verpakkingen
Signalen van mantelzorgers serieus meenemen
Maak duidelijk dat observatie, rapportage en een niet-veroordelende houding kerntaken zijn van de verpleegkundige.
Benadering
Bij ouderen werkt een respectvolle, rustige en duidelijke benadering het best. Niet veroordelen, maar signalen benoemen, veiligheid bewaken en samenwerken met arts, psycholoog, naasten en andere disciplines.
Wel doen
Blijf rustig en respectvol.
Stel open vragen.
Benoem wat je concreet hebt waargenomen.
Toon begrip zonder het gebruik goed te keuren.
Bespreek risico's en mogelijkheden voor hulp.
Rapporteer feitelijk en overleg met collega's ebehandelaren.
Niet doen
Beschuldigen of veroordelen.
Zeggen dat iemand gewoon moet stoppen.
Dreigen of in discussie gaan over schuld.
Beloftes doen die je niet kunt waarmaken.
Zelf medicatie aanpassen of buiten je bevoegdheid handelen.
Je kunt hier de link leggen naar motiverende gespreksvoering, zonder er een aparte vaardigheidsles van te maken.
Samenvatting
Verslaving bij ouderen is vaak minder zichtbaar
Alcohol komt het meest voor, gevolgd door problemen met medicatie zoals benzodiazepinen
Risicofactoren zijn onder meer verlies, eenzaamheid, pijn en psychische klachten
Herkenning is belangrijk door grote gevolgen voor veiligheid, functioneren en kwaliteit van leven
Gebruik deze slide om de centrale vraag af te ronden: waarom is verslaving in de gerontopsychiatrie een apart aandachtspunt? Omdat presentatie, oorzaken en risico's verschillen van andere groepen.
Deze slide heeft geen instructies
Oefenen met casus
Herkennen: welke signalen vallen op?
Begrijpen: wat kan er achter het gedrag zitten?
Handelen: wat doe je als zorgverlener?
Deze slide heeft geen instructies
Tip en een top lessen gerontopsychiatrie
Deze slide heeft geen instructies