V6_poëzie lessenserie

1 / 64
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolhavo, vwoLeerjaar 5,6

In deze les zitten 64 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Deze slide heeft geen instructies

Poëzie (1)

Aan het einde van de les:

  • Kun je aangeven wat jij van poëzie vindt

  • Heb je nagedacht over de zin van literatuur -> poëzie

  • Heb je kennisgemaakt met verschillende vormen van poëzie

Deze slide heeft geen instructies

Waaraan denk je bij het woord 'dichter'?

Deze slide heeft geen instructies

OZO HEPPIE - Joke van Leeuwen

Bespreek met je buur wat jullie opvalt aan deze tekst.


Noem minimaal 3 dingen

2

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

OZO HEPPIE - Joke van Leeuwen

  • Bijzondere ervaringen en gevoelens uitgedrukt met woorden.​

  • De vorm waarin hij zijn verhaal giet is bijzonder, anders dan anders.

  • De betekenis is meerduidig geworden.

  • Vorm en betekenis overeenkomst?​

  • Spelen met taal

Deze slide heeft geen instructies

Wat is poëzie?

Deze slide heeft geen instructies

Kenmerken poëzie

  • Spelen met taal

  • Bijzondere ervaringen en gevoelens uitgedrukt met woorden

  • Vorm

  • Betekenis meerduidig

  • Tussen de regels door lezen

Deze slide heeft geen instructies

Opdracht (1)

  • Denk erover na of en zo ja, waarom kunst (literatuur (proza/poëzie), schilderkunst, muziek) belangrijk is in het/jouw leven?

  • Ben je het eens met Goethe?

1

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Ook dit is poëzie

                Een typografisch gedicht  

Deze slide heeft geen instructies

 Ook dit is poëzie

  Stiftgedicht

Deze slide heeft geen instructies

Ook dit is poëzie

         Stapelgedicht

Deze slide heeft geen instructies

Instagrampoëzie

Waar vind je poëzie vaak?


Een nieuwe plek voor poëzie:

Instagram.



van: @woordschittering




Deze slide heeft geen instructies

Instagrampoëzie

Waar vind je poëzie vaak?


Een nieuwe plek voor poëzie:

Instagram.



van: @reneoskam




Deze slide heeft geen instructies

To do...

Zoek een gedicht dat jou aanspreekt. Leg uit waar dit gedicht volgens jou over gaat en wat dit gedicht voor jou betekent 

Deze slide heeft geen instructies

Klassieke poëzie


  • Klassiek versus modern

  • Vaste regels/strofebouw

Deze slide heeft geen instructies

'De moeder de vrouw' - Nijhoff

Deze slide heeft geen instructies

Is dit poëzie?

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Poëzie analyseren

  1. parafrase: in eigen woorden weergeven

  2.  versleer/stijlleer

  3. interpretatie

Deze slide heeft geen instructies

To do...

Maak opdracht 1

Rotown magic - Jules Deelder

Anders - Hans Andreus

Twee koningskinderen - Gerrit Komrij

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

To do...

Maak opdracht 1

Rotown magic - Jules Deelder

Anders - Hans Andreus

Twee koningskinderen - Gerrit Komrij

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Bespreken opdracht 1

  • Rotown magic: enigszins traditioneel. Regelmatige opbouw, evenlange versregels, soms regelmatige rijm (niet altijd), niet echt normaal gebruik van leestekens.


  • Anders: modern gedicht, aparte opbouw, paar woorden per versregel, geen rijm, geen gebruik leestekens.


  • Twee koningskinderen: traditioneel gedicht. Regelmatige opbouw, regelmatig rijmschema, normaal gebruik leestekens, versregels even lang.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Poëzie (2)

Aan het einde van de les:


  • weet je hoe je strofes moet noemen

  • ken je de verschillende soorten rijm die er zijn

Deze slide heeft geen instructies

Theorie

Begrippen

Deze slide heeft geen instructies

Strofebouw (1)

Strofe =


Een strofe is een (onder)deel van een gedicht met een bepaald/vast aantal regels, gescheiden door een witregel wanneer een gedicht bestaat uit meerdere strofen.

= alinea van een gedicht

In andere woorden: alinea’s van een gedicht




Deze slide heeft geen instructies

Strofebouw (2)

  • twee regels: distichon

  • drie regels: terzine of terzet

  • vier regels: kwatrijn

  • vijf regels: kwintijn of quintet

  • zes regels: sextet

  • zeven regels: septet

  • acht regels: octaaf

Deze slide heeft geen instructies

Mama, waar heb je het geluk gelaten?

(Ted van Lieshout)

Mama, waar heb jij het geluk

gelaten? Ik had het hier

neergelegd en nou is het weg!

 

Je zult het wel ergens hebben laten

slingeren of het is gestolen of

misschien per ongeluk weggegooid.

 

Wie zou mijn geluk willen stelen?

Wie niet?



Uit hoeveel strofes bestaat dit gedicht?

Deze slide heeft geen instructies

Vorm, rijm en beeldspraak (1)

• enjambement: zinnen lopen door op een andere versregel

• blanke vers: gedicht zonder rijm

• vrije vers: onregelmatige lengte + strofenbouw, geen (schematisch) rijm


Deze slide heeft geen instructies

Mama, waar heb je het geluk gelaten?

(Ted van Lieshout)

Mama, waar heb jij het geluk

gelaten? Ik had het hier

neergelegd en nou is het weg!

 

Je zult het wel ergens hebben laten

slingeren of het is gestolen of

misschien per ongeluk weggegooid.

 

Wie zou mijn geluk willen stelen?

Wie niet?



Waar zie je een enjambement?

Deze slide heeft geen instructies

Opdracht (2)

  1. Wat is het onderwerp van het gedicht?

2.  Uit hoeveel strofen bestaat het gedicht?

3.  Uit hoeveel versregels bestaat elke strofe?

4.  Wat is de naam van zo’n specifieke strofe?

5.  Wat is de verhaallaag van het gedicht? Met andere woorden: waar gaat het over?

6.  Wie staat er in dit gedicht centraal? Kan je een karakterschets geven?

7.   Is het gedicht een traditioneel of modern gedicht?

HET BOZE BOS
Bij avond wordt het bos zo heel, heel anders;

Het krijgt de kleur van hoge herfsttijlozen.

De bomen gaan lijken op grijpgrage handen,

Of, als je maar goed kijkt, op heel erg boze

 

Wolven, op het punt je te verslinden.

Je was een kind en het bos werd donker:

Je kon het pad haast niet meer vinden,

- O! alles was zo heel erg donker! -

 

Een ander kind zou zijn gaan schreien,

Maar jij niet: jij was huppelend, blij

En met een mand vol lekkers bij je

Op weg naar grootmoeders boerderij

 

Gerrit Komrij, Tutti frutti

Deze slide heeft geen instructies

To do

Lees op bladzijde 6 en 7 de theorie over rijm en noteer het antwoord op de volgende vragen:

  1. Hoe noemen we rijm aan het einde van een versregel?

  1. Noem de twee soorten half rijm en bedenk zelf bij elk een voorbeeld.

3. Noem twee soorten rijmschema’s.

4. Welke soorten rijm zijn er? 

5. Wat is een enjambement?

Deze slide heeft geen instructies

To do

  1. Hoe noemen we rijm aan het einde van een versregel?
    - eindrijm

  1. Noem de twee soorten half rijm en bedenk zelf bij elk een voorbeeld.
    - alliteratie (Lenn en Linda) / assonantie (Rick en Nicki)

3. Noem twee soorten rijmschema’s.
- bv. slagrijm en gepaard rijm

4. Welke soorten rijm zijn er? 
- middenrijm / binnenrijm / overlooprijm / eindrijm

5. Wat is een enjambement?
- De ene versregel loopt zonder onderbreking door in de volgende, waardoor de gebruikelijke pauze na het rijmwoord aan het eind van de regel vervalt.

Deze slide heeft geen instructies

(bijna) geen rijm

De zee kun je horen

Met je handen voor je oren,

In een kokkel,

In een mosterdpotje,

Of aan zee.


Judith Herzberg - De zee


Deze slide heeft geen instructies

Gekruist rijm (ABAB)

Laatst vroeg ik aan een hommel:

‘Waar gaat gij heen met spoed?'

Ze zei: ‘I k ga naar Zaltbommel,'

ik dacht: wat rijmt dat goed.


toen riep een tweede hommel:

‘En ik moet naar het Gooi!'

Ik dacht: wel-voor-de-drommel

ook dát rijmt wederom mooi.


Toon Hermans - Hommelrijm

Deze slide heeft geen instructies

Omarmend rijm (ABBA)

Natuur is voor tevredenen of legen.

En dan: wat is natuur nog in dit land?

Een stukje bos, ter grootte van een krant,

Een heuvel met wat villaatjes ertegen.

Geef mij de grauwe, stedelijke wegen,

De’ in kaden vastgeklonken waterkant,

De wolken, nooit zo schoon dan als ze, omrand

Door zolderramen, langs de lucht bewegen.


J.C. Bloem - De Dapperstraat

Deze slide heeft geen instructies

Gepaard rijm (AABB)

Sinterklaas kapoentje

Gooi wat in mijn schoentje

Gooi wat in mijn laarsje

Dank u Sinterklaasje


Deze slide heeft geen instructies

Opdrachten maken

Maak opdracht 3 en 4 uit de syllabus

Deze slide heeft geen instructies

Poëzie (3)

Aan het einde van de les:


  • kun je het verschil uitleggen tussen ritme en metrum

  • weet je wat antimetrie is

  • weet je wat scanderen is

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden associeer je met ritme in poëzie of muziek?

Gebruik de opbrengst om voorkennis te activeren. Verwachte clusters: muziek, herhaling, klemtoon, rijm, tempo, hartslag. Haak daarna expliciet aan bij het onderscheid tussen ritme als breed verschijnsel en metrum als schema.

Ritme als algemeen verschijnsel

  • Ritme is herhaling in de tijd

  • Het ontstaat door afwisseling: sterk–zwak, snel–langzaam, stil–druk

  • We herkennen ritme instinctief in lichaam, natuur en muziek

Open bij alledaagse ervaring: hartslag, lopen, ademhaling, dag en nacht. Benadruk dat ritme breder is dan poëzie; dat helpt straks bij het onderscheid met metrum.

Ritme in lichaam en natuur

  • Lichaam: hartslag, ademhaling, stappen

  • Natuur: golven, seizoenen, dag en nacht

  • Ritme hoeft niet volmaakt gelijk te zijn; variatie hoort erbij

Maak duidelijk dat regelmaat en afwijking samen ritme kunnen vormen. Dat bereidt voor op antimetrie en modernere poëzie.

Ritme in poëzie

In poëzie ontstaat ritme binnen en tussen versregels. Dat gebeurt door rijm, door de afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen, en ook door tempo en klankhoogte bij het voorlezen.



In muziek: de beweging (pauzes, leestekens, enjambement, versnelling, vertraging, etc.)

Leg uit dat ritme dus niet alleen in klemtoon zit. Ook rijm, regelgrenzen en voordracht dragen eraan bij.

Ritme is ruimer dan metrum

  • Ritme is het hoorbare bewegingspatroon van een gedicht

  • Het kan regelmatig of grillig zijn

  • Metrum is maar één manier om ritme te organiseren

Deze slide is de overgang naar het volgende deel: ritme als breed begrip, metrum als specifiek patroon.

Wat is metrum?

Metrum is een vooraf vastgestelde, regelmatige afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. Waar ritme het gehoorde patroon is, is metrum het onderliggende schema waarop een versregel gebouwd kan zijn.


In muziek: de maat

Benadruk het verschil tussen wat je hoort en het patroon dat je in de regel herkent. Studenten verwarren die twee vaak.

Ritme en metrum vergeleken

Metrum

  • schema van klemtonen

  • regelmatig patroon

  • vaak beschreven in versvoeten




de beat die eronder ligt (meetikken)

  • hoorbaar

  • kan variëren

  • ontstaat door meerdere middelen



hoe je de woorden over die beat beweegt

Ritme

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Analyse gedicht

Dus bij een poëzieanalyse kun je jezelf steeds twee vragen stellen:

  1. Metrum: Zit er een regelmatig patroon van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen in?

  2. Ritme: Hoe beweegt de tekst als ik hem hardop lees? Waar versnelt, vertraagt, pauzeert of benadrukt de dichter?

Deze slide heeft geen instructies

Versvoeten

Een metrum wordt verdeeld in versvoeten: kleine eenheden van lettergrepen met een vast klemtoonpatroon. Door versregels in versvoeten op te delen, kun je het metrum benoemen en analyseren.

Gebruik eventueel de notatie onbeklemtoond/beklemtoond mondeling op het bord, maar houd de slide begripsmatig rustig.

Deze slide heeft geen instructies

De belangrijkste versvoeten

  • anapest: onbekl.–onbekl.–bekl.: ◡––

  • dactylus: bekl.–onbekl.–onbekl.:
    –◡◡

  • amfibrachys: onbekl.–bekl.–onbekl.: ◡–◡

Tweelettergrepig

Drielettergrepig

  • jambe: onbeklemtoond–beklemtoond: ◡–

  • trochee: beklemtoond–onbeklemtoond: –◡

Spreek de patronen hoorbaar uit. Voor veel leerlingen landt het auditief beter dan alleen via abstracte notatie.

Welk metrum?

  1. Ik zie de zee. Zij denkt gedwee. Zij lacht maar mee. Ik zie de zee.

  2. Loop ik hier, loop ik daar, loop ik weg, ren ik naar, Amsterdam

  3. Geen geld. Geen vuur. Geen speed. Geen krant. Geen wonder. Geen weed. (Jules Deelder) 

2

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Ritme en metrum

Opdracht 5 en 6

Deze slide heeft geen instructies

Wat maakt metrum anders dan ritme?


Metrum is...

A

Een hoorbaar patroon

B

Een vast schema

C

Een vorm van rijm

D

Een natuurlijke afwisseling

Toetst het kernonderscheid uit slides 6-9. 'Hoorbaar patroon' hoort bij ritme; 'vast schema' bij metrum.

Vul de kernbegrippen aan

In poëzie is ritme het hoorbare bewegingspatroon. Metrum is het onderliggende schema van klemtonen. Dat schema verdeel je in versvoeten zoals jambe en trochee.

ritme
Metrum
versvoeten
rijm
strofen
enjambement
klankhoogte

Alle drie de blanco's zijn dragende begrippen uit deze subtopic: ritme, metrum, versvoeten.

Poëzie (4)

Aan het einde van de les:


  • ken je veelvoorkomende beeldspraak en stijlfiguren uit de syllabus

  • ken je een aantal bekende dichtsoorten

Deze slide heeft geen instructies

  • Welke stijlfiguren en beeldspraak ken je al?

  • Wat zou het nut van stijlfiguren en beeldspraak zijn?

Stijlleer

Deze slide heeft geen instructies

Beeldspraak?

  • We bevonden ons in ’t bos,

uitgekroonde hoofden bogen over ons,


•bomen & hoofden = personificatie.

Deze slide heeft geen instructies

Beeldspraak?

  • Zo zit de jongen en het leven

hangt als een wijde werkmansbloes

rustig om zijn brede schouders

  • het leven als een bloes = vergelijking 


Deze slide heeft geen instructies

Opdracht leesdossier

Bloemlezing poëzie op SOM

Leesverslag maken van de bloemlezing (of zelf goede gedichten zoeken) -> toevoegen aan je leesdossier

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies