Leefstijl in de apotheek: Voeding

• newEditor
• Farmacotherapie
• MBO
• Studiejaar 1

Voeding en medicijnen

Deze les is gericht op apothekersassistenten in opleiding niveau 4. Leg vanaf het begin de koppeling tussen leefstijladvies en medicatieveiligheid.

Leerdoel

Ik kan uitleggen hoe voeding en medicijnen elkaar beïnvloeden en welke rol het apotheekteam daarbij heeft.

Welke voeding-medicijncombinatie komt het eerst in je op?

Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Verwachte thema’s: grapefruit, zuivel, vitamine K, met of zonder eten, bijwerkingen.

Wat is gezonde voeding?

• Gezond eten helpt om fit te blijven en ziekten te helpen voorkomen

• Richtlijnen staan in de Schijf van Vijf

• Adviezen zijn algemeen; persoonlijke situatie blijft leidend

Benadruk dat leefstijladvies in de apotheek niet losstaat van de patiëntsituatie: gezondheid, dieet, geloof en medicijngebruik kunnen adviezen beïnvloeden.

Goede keuzes bij voeding

• Groente: minimaal 250 gram per dag

• Fruit: 2 stuks per dag

• Peulvruchten

• Een klein handje ongezouten noten per dag

• 1 keer per week vis, liefst vette vis

• Drinken: 1,5 tot 2 liter water, thee of koffie zonder suiker

Minder goede keuzes

• Rood en bewerkt vlees

• Suikerrijke dranken

• Alcohol

• Producten met veel zout

Sterk bewerkt

Vaak fabrieksproducten met veel zout, suiker of ongezond vet.

Voorbeelden: koek, chips, snoep, fastfood, kant-en-klaarmaaltijden.

Beperken

Koppel dit aan praktische patiëntvoorlichting: niet alleen verbieden, maar helpen herkennen welke producten onder sterk bewerkt vallen.

Slim vervangen

• Wit brood, witte rijst, witte pasta → volkorenproducten

• Kaas met veel vet en zout → kaas met minder vet en zout

• Fruitsap → een stuk fruit

• Gezonde vetten vindt u onder andere in olijfolie, vette vis, noten en avocado

Laat zien dat kleine vervangingen vaak haalbaarder zijn dan een volledig nieuw eetpatroon.

Welke vervanging past het best bij de voedingsadviezen?

A

Witte rijst → volkoren

B

Fruitsap → frisdrank

C

Chips → zoutjes

D

40+ kaas → roomkaas

Toetst of studenten het principe van slim vervangen begrijpen, niet alleen losse producten onthouden.

Gezonde keuzes en vervangen

Gezond eten betekent onder andere minstens 250 gram groente per dag en 2 stuks fruit. Witte graanproducten vervangt u liefst door volkorenproducten en gezonde vetten vindt u bijvoorbeeld in olijfolie en noten.

250 gram

2 stuks

volkorenproducten

olijfolie

200 gram

3 stuks

zuivelproducten

roomboter

Alle invulwoorden komen letterlijk of bijna letterlijk uit de voorgaande slides.

Voeding en medicijnen

Voeding en medicijnen kunnen op vier manieren invloed op elkaar hebben:

• gebruik rond de maaltijd

• invloed van voeding op de werking van medicijnen

• invloed van medicijnen op eten en eetlust

• tekorten aan vitamines of mineralen

Gebruik deze slide als kapstok voor de rest van de les.

Medicijnen rond de maaltijd

• Sommige medicijnen worden gebruikt vóór, tijdens of na het eten

• Dit hangt samen met opname en werking

• Lege maag kan sneller werken; bij maaltijd soms minder bijwerkingen

Noem dat de juiste innametijd terug te vinden is op etiket, bijsluiter of medicijninformatie.

Vitamine K en bloedverdunners

• Groene bladgroenten bevatten vaak veel vitamine K

• Dit kan invloed hebben op acenocoumarol en fenprocoumon

• Voorbeelden: sla, spinazie

• Advies: niet ineens veel meer of veel minder hiervan gaan eten

Benadruk dat het vooral gaat om een plotselinge verandering in inname, niet om het volledig vermijden van groente.

Grapefruit als risicoproduct

• Grapefruit(sap) kan sommige medicijnen te sterk laten werken

• Voorbeelden: sommige statines, hartmedicijnen en kalmeringsmedicijnen

• Het effect kan langer dan een dag duren

Advies volgens bron: liever geen of niet te veel grapefruit(sap) zolang het betreffende medicijn wordt gebruikt.

Zuivel en verminderde opname

• Producten met veel calcium kunnen sommige medicijnen minder goed laten werken

• Vooral genoemd: sommige antibiotica

• Vaak advies: 2 tot 4 uur tussen medicijn en zuivel laten

• Dit kan ook gelden voor ijzer, zink, schildkliermedicijnen en middelen tegen botontkalking

Laat studenten benoemen waar zij deze informatie in de praktijk terugvinden: etiket, bijsluiter of overleg binnen het apotheekteam.

Waarom moeten sommige medicijnen rond de maaltijd worden ingenomen?

A

Voor de smaak

B

Voor opname en werking

C

Voor langere houdbaarheid

D

Voor een lagere prijs

Controleert het basismechanisme van innametijd rond de maaltijd.

Voeding beïnvloedt medicatie

Groene bladgroenten met veel vitamine K kunnen invloed hebben op bloedverdunners zoals acenocoumarol. Grapefruit kan sommige medicijnen te sterk laten werken. Zuivel met veel calcium kan de opname van sommige antibiotica verminderen.

vitamine K

acenocoumarol

te sterk

antibiotica

vitamine C

metformine

te zwak

pijnstillers

Benadruk na afloop dat het bij vitamine K vooral gaat om plotselinge verandering in inname.

Waar check je een advies over innemen met voeding?

Bespreek dat studenten idealiter noemen: etiket, bijsluiter, medicijninformatie en overleg met het apotheekteam. Ook relevant: advies niet op gevoel geven maar broncheck doen.

Bijwerkingen die eten beïnvloeden

• Medicijnen kunnen zorgen voor minder eetlust

• Ook misselijkheid, buikpijn of verstopping komen voor

• Daardoor wordt gezond eten soms moeilijker

• Als klachten blijven bestaan of iemand valt onbedoeld af: contact opnemen

Verbind dit met signalerende rol van de apothekersassistent: klachten kunnen effect hebben op therapietrouw en voedingstoestand.

Praktische voedingsadviezen

Bij verstopping of buikpijn

• Neem kleinere porties

• Eet vaker iets kleins

• Kies lichte maaltijden

• Vermijd sterk gekruide of vette producten

• Drink 1,5 tot 2 liter

• Kies vezelrijke producten

• Verdeel maaltijden over de dag

• Eet rustig

Bij minder eetlust of misselijkheid

Gewichtstoename door medicijnen

• Sommige medicijnen kunnen gewichtstoename geven

• In de tekst genoemd: corticosteroïden

• Bij onbedoeld aankomen: bespreken met het apotheekteam

Benadruk dat patiënten hun medicatie niet zelf moeten aanpassen als ze gewichtstoename merken.

Langdurig gebruik en tekorten

• Sommige medicijnen kunnen na maanden of jaren tekorten veroorzaken

• Het gaat om tekorten aan vitamines of mineralen

• Soms is extra aanvulling nodig

• Aanpassen gebeurt niet op eigen initiatief, maar in overleg

Maak duidelijk dat tekorten niet altijd direct merkbaar zijn, maar wel belangrijk kunnen zijn bij langdurige behandeling.

Voorbeelden van tekorten

Vitamine B12 en foliumzuur

Botten en andere stoffen

• Maagzuurremmers en metformine → mogelijk tekort aan vitamine B12

• Methotrexaat → mogelijk tekort aan foliumzuur

• Daarom wordt bij methotrexaat vaak foliumzuur voorgeschreven

• Corticosteroïden → soms extra vitamine D en calcium nodig

• Anti-epileptica → mogelijke tekorten aan vitamine D, vitamine B, calcium of magnesium

• Soms ook tekort of teveel aan magnesium of kalium

Welk advies past bij verstopping door medicijnen?

A

Minder drinken

B

Meer vet eten

C

Vezelrijk eten

D

Maaltijden overslaan

De juiste combinatie uit de les is voldoende drinken én vezelrijke producten; hier wordt het meest kenmerkende onderdeel bevraagd.

Bijwerkingen en tekorten

Bij minder eetlust helpt het om kleinere porties te nemen en vaker iets kleins te eten. Bij langdurig gebruik kunnen maagzuurremmers en metformine samenhangen met een tekort aan vitamine B12. Bij methotrexaat wordt daarom vaak foliumzuur voorgeschreven.

minder eetlust

maagzuurremmers

vitamine B12

methotrexaat

misselijkheid

antibiotica

vitamine K

prednison

Laat studenten de koppeling maken tussen signaleren van klachten en herkennen van risico’s bij langdurig gebruik.

Gezonder eten hoeft niet ineens

Gezonder eten lukt vaak beter met kleine, haalbare stappen. Niet alles hoeft in één keer te veranderen. Hoe makkelijker iemand het voor zichzelf maakt, hoe groter de kans dat de verandering vol te houden is.

Deze formulering sluit aan bij motiverende begeleiding in de apotheek: haalbaarheid en volhouden zijn belangrijker dan perfectie.

Stap voor stap veranderen

Tips voor de patient:

• Kies één kleine stap om mee te beginnen

• Voorbeelden:

- elke dag extra fruit of rauwkost

- vaker volkoren kiezen

- 1 glas frisdrank vervangen door water

• Wennen kost eerst moeite, daarna wordt het makkelijker

Maak gezond kiezen simpel

• Zorg dat gezonde producten zichtbaar en beschikbaar zijn

• Koop minder van wat iemand eigenlijk niet wil eten

• Maak vooraf een plan en een boodschappenlijstje

Noem ook het praktische advies uit de bron: liever geen boodschappen doen met veel trek.

Regelmaat en aandacht

• Eet op vaste momenten, bijvoorbeeld 3 keer per dag

• Sla maaltijden liever niet over

• Eet langzaam en met aandacht

• Zo merkt iemand beter of er echte trek is of eerder gewoonte, stress of verveling

Volgens de bron kunnen adviezen afwijken bij bepaalde aandoeningen, zoals diabetes of maagproblemen.

Steun en hele leefstijl

• Veranderen lukt vaak beter samen met anderen

• Voldoende bewegen, slapen en ontspannen helpt gezonde keuzes vol te houden

• Zo nodig kan een diëtist of leefstijlcoach meedenken

Benadruk het verband tussen energie, volhouden en gedragsverandering.

Wat is volgens de les de beste aanpak bij gezonder eten?

A

Alles tegelijk aanpassen

B

Streng lijnen

C

Kleine stappen nemen

D

Maaltijden overslaan

Toetst de kern van gedragsverandering: haalbaar en vol te houden.

Welke tip lijkt in de praktijk het makkelijkst vol te houden?

1

Extra fruit

2

Meer volkoren

3

Frisdrank → water

4

Boodschappenlijstje

Welke kleine stap zou jij een patiënt het eerst laten kiezen?

Bespreek antwoorden die laten zien dat omgeving, regelmaat, aandacht, steun en leefstijl invloed hebben op volhouden.

Rol van het apotheekteam

• In de apotheek kijken we niet alleen naar medicijnen, maar ook naar hoe het met iemand gaat

• Voeding en medicatie kunnen elkaar beïnvloeden, soms merkbaar en soms niet

• De apothekersassistent helpt om dit te vertalen naar de persoonlijke situatie van de patiënt

Leg de professionele rol uit: signaleren, uitleg geven, afstemmen en zo nodig doorverwijzen of overleggen.

Wanneer geeft de apotheek advies?

• Veranderingen in eten of drinken met effect op medicatie

• Zorgen over tekorten aan vitamines of mineralen

• Vragen bij starten, doorgaan of stoppen met medicijnen (medicatiebeoordeling/ review)

• Met of zonder eten innemen

• Invloed van voeding op medicijn of aandoening

• Invloed van medicijn op eetlust of eetpatroon

Signalen en zorgen

Vragen over gebruik

Belangrijke grens

Wil iemand de voeding veranderen?

Dan kan dat invloed hebben op de medicatie. Soms zijn minder of andere medicijnen nodig. Medicijnen mogen nooit zelfstandig worden aangepast zonder overleg met apotheekteam of huisarts.

Dit is een kernboodschap voor medicatieveiligheid en past goed bij de beroepshouding van apothekersassistenten.

Betrouwbare informatiebronnen

• Thuisarts.nl – informatie over gezond eten

• Voedingscentrum – Schijf van Vijf

• Apps en tools van het Voedingscentrum:

- Kies Ik Gezond?

- Mijn Eetmeter

Bespreek kort waarom verwijzen naar betrouwbare bronnen belangrijk is bij patiëntvoorlichting.

Wat is een belangrijke grens voor het apotheekteam?

A

Medicatie zelf aanpassen

B

Voeding volledig verbieden

C

Alleen naar bijsluiters kijken

D

Overleg vóór aanpassen

Kernboodschap: medicijnen nooit zelfstandig aanpassen zonder overleg met apotheekteam of huisarts.

Rol van het apotheekteam

Het apotheekteam kijkt niet alleen naar medicijnen, maar ook naar hoe het met iemand gaat. Bij vragen over voeding en medicatie helpt het team de informatie te vertalen naar de persoonlijke situatie van de patiënt. Medicijnen mogen nooit zelfstandig worden aangepast zonder overleg.

medicijnen

persoonlijke situatie

zelfstandig

overleg

bijwerkingen

thuissituatie

tijdelijk

onderzoek

Laat dit aansluiten op beroepshouding: signaleren, uitleggen, afstemmen en zo nodig doorverwijzen.

Bij welke patiëntvraag zou jij direct extra doorvragen?

Mogelijke goede elementen: vragen over innametijd, invloed van voeding op werking, invloed van medicatie op eetlust, zorgen over tekorten, veranderingen in voeding met effect op medicatie.

Wat uit deze les neem jij mee naar de apotheekpraktijk?

Laat studenten kort terugblikken op de inhoud én hun beroepsrol. Geen goede of foute antwoorden.

Welk onderdeel vond je het lastigst om te onthouden?

Gebruik antwoorden om te zien waar herhaling of extra oefening nodig is.

Welke tip of waarschuwing ga jij zeker onthouden?

Stimuleer concrete, toepasbare formuleringen.

Begrippenlijst

Schijf van Vijf - Richtlijn van het Voedingscentrum voor gezonde voeding

Vitamine K-antagonisten - Bloedverdunners zoals acenocoumarol en fenprocoumon

Acenocoumarol - Bloedverdunner waarvan de werking beïnvloed kan worden door vitamine K in voeding

Fenprocoumon - Bloedverdunner waarvan de werking beïnvloed kan worden door vitamine K in voeding

Calcium - Mineraal dat de opname van sommige medicijnen kan verminderen

Corticosteroïden - Medicijnen die onder andere gewichtstoename en invloed op de botten kunnen geven

Metformine - Medicijn bij diabetes dat bij langdurig gebruik kan samenhangen met een vitamine B12-tekort

Begrippenlijst

Maagzuurremmers - Medicijnen die bij langdurig gebruik kunnen samenhangen met een vitamine B12-tekort

Methotrexaat - Medicijn dat een tekort aan foliumzuur kan veroorzaken

Foliumzuur - Vitamine die vaak aanvullend wordt voorgeschreven bij methotrexaat

Anti-epileptica - Medicijnen tegen epilepsie die bij langdurig gebruik tekorten kunnen geven

Volkorenproducten - Graanproducten met meer vezels dan witte varianten

Sterk bewerkte producten - Fabrieksproducten met vaak veel zout, suiker of ongezond vet

Apotheekteam - Zorgverleners in de apotheek die adviseren over veilig gebruik van voeding en medicijnen