De Kwestie · 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.6
Wie houdt de regering in de gaten?
Tweede en Eerste Kamer maken wetten mee en controleren de regering. Hoe doen ze dat?
De plenaire zaal van de Tweede Kamer in het tijdelijke gebouw in Den Haag, zolang het Binnenhof verbouwd wordt.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Onderdelen in deze les
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.6
Wie houdt de regering in de gaten?
Tweede en Eerste Kamer maken wetten mee en controleren de regering. Hoe doen ze dat?
De plenaire zaal van de Tweede Kamer in het tijdelijke gebouw in Den Haag, zolang het Binnenhof verbouwd wordt.
Paragraaf 3.6 van thema 3 (Parlementaire democratie). In 3.5 ging het over de regering; nu over het parlement dat haar controleert. Kernconcepten: macht, gezag, representatie. De Tweede Kamer vergadert sinds 2021 in een tijdelijk gebouw aan de Bezuidenhoutseweg, omdat het Binnenhof wordt verbouwd. Image credit: Jeroen van der Meyde/Tweede Kamer / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE KWESTIE
Hoe zorgt het parlement ervoor dat de regering niet zomaar haar gang kan gaan?
NA DEZE LES KUN JE
de taken van de Tweede en de Eerste Kamer beschrijven
de rechten van het parlement herkennen en toepassen
uitleggen hoe de vertrouwensregel en het dualisme werken
§ 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
Deze slide heeft geen instructies
Debatteren in de grote zaal
Stukken lezen en overleggen
Praten met burgers en organisaties
Stemmen over wetten
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Waar is een Tweede Kamerlid volgens jou de meeste tijd mee bezig?
Activatie, kort houden. De meeste tijd gaat naar stukken lezen, commissievergaderingen, overleg in de fractie en gesprekken met burgers, organisaties en lobbyisten. Het debat in de plenaire zaal is maar een klein deel. Gestemd wordt meestal één keer per week, op dinsdag, en dat duurt vaak maar kort.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TWEE KAMERS
Samen vormen ze het parlement: de Staten-Generaal
Tweede Kamer
150 leden, rechtstreeks gekozen door de kiezers, in principe eens in de vier jaar.
Hier gebeurt het meeste politieke werk. De Tweede Kamer kan wetsvoorstellen veranderen en zelf wetten voorstellen, en controleert de regering elke week.
Eerste Kamer (senaat)
75 leden, gekozen door de leden van Provinciale Staten en de kiescolleges. Senatoren doen dit werk naast een andere baan.
De Eerste Kamer kan een wetsvoorstel alleen aannemen of verwerpen. Ze kijkt vooral of een wet goed in elkaar zit, uitvoerbaar is en past bij de Grondwet.
§ 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
De Eerste Kamer heet ook wel de "chambre de réflexion": ze kijkt nog eens rustig naar de kwaliteit. Sinds 2023 kiezen ook de kiescolleges voor Caribisch Nederland en het kiescollege voor Nederlanders in het buitenland mee. Veelgemaakte fout: denken dat de Eerste Kamer "hoger" of belangrijker is. De naam komt uit de geschiedenis; de Tweede Kamer heeft meer rechten.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
WETGEVING
Van voorstel tot wet
Een minister schrijft een wetsvoorstel. De ministerraad stemt ermee in en de Raad van State geeft advies.
Dan debatteert de Tweede Kamer, past het voorstel eventueel aan en stemt. Daarna beslist de Eerste Kamer: ja of nee.
Tot slot ondertekenen de koning en de minister de wet en verschijnt hij in het Staatsblad. Pas dan geldt hij.
De historische vergaderzaal van de Eerste Kamer aan het Binnenhof in Den Haag.
§ 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
Het wetgevingsproces in grote lijnen. Kamerleden kunnen via het recht van initiatief ook zelf een wetsvoorstel indienen; dat gaat dan ook langs de Raad van State en beide Kamers. Wijst de Eerste Kamer een voorstel af, dan is het van tafel. De handtekening van de minister naast die van de koning heet het contraseign: de minister is verantwoordelijk, de koning is onschendbaar. Image credit: Rijksvastgoedbedrijf / Corne Bastiaansen / Wikimedia Commons (CC0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
MEEBESLISSEN
Drie rechten om mee te beslissen
Budgetrecht
De begroting is een wet. Zonder toestemming van het parlement mag de regering geen geld uitgeven.
Recht van amendement
Tweede Kamerleden mogen een wetsvoorstel veranderen. Krijgt het amendement een meerderheid, dan staat het in de wet.
Recht van initiatief
Tweede Kamerleden mogen zelf een wetsvoorstel schrijven en indienen, zonder de regering.
§ 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
De begroting wordt op Prinsjesdag (de derde dinsdag van september) ingediend, samen met de Miljoenennota. Het budgetrecht heet ook wel het "koningsrecht" van het parlement: wie over het geld gaat, heeft macht. De Eerste Kamer heeft geen recht van amendement en geen recht van initiatief.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Zet de stappen van een nieuwe wet in de goede volgorde.
Verwachte fout: de Eerste Kamer vóór de Tweede Kamer zetten, omdat "eerste" klinkt als "eerst". Doorvraag: in welke stap kan een wetsvoorstel nog veranderen? (Bij de Tweede Kamer, via amendementen.)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
CONTROLEREN
Zo houdt de Kamer de regering scherp
Schriftelijke vragen
Een Kamerlid stelt een minister vragen op papier. De minister moet ze beantwoorden.
Interpellatie
Een Kamerlid roept een minister naar de Kamer voor een apart debat over iets wat speelt.
Motie
Een voorstel waarin de Kamer zegt wat zij vindt of wat de regering moet doen.
Recht van enquête
Zwaarste middel: een eigen onderzoek met verhoren onder ede, zoals over de gaswinning in Groningen.
§ 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
Er zijn ook mondelinge vragen, elke dinsdag in het vragenuur. Een aangenomen motie is juridisch niet bindend, maar een minister die haar negeert krijgt problemen met de Kamer. Bij een enquête zijn getuigen verplicht te verschijnen. De enquêtecommissie Aardgaswinning Groningen bracht in februari 2023 haar rapport uit. Beide Kamers hebben deze controlerende rechten.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE VERTROUWENSREGEL
Zonder steun van de Kamer kan een kabinet niet verder
Ministers zijn verantwoordelijk tegenover het parlement. Een kabinet kan alleen regeren als een meerderheid van de Tweede Kamer het steunt: de vertrouwensregel. Neemt de Kamer een motie van wantrouwen aan, dan moet de minister of het hele kabinet opstappen.
In de toeslagenaffaire beschuldigde de Belastingdienst duizenden ouders ten onrechte van fraude. Na een hard rapport van de Kamer trad het kabinet in januari 2021 zelf af.
Controle werkt alleen als Kamerleden kritisch blijven, ook die van de regeringspartijen. Houden kabinet en Kamer hun eigen rol, dan heet dat dualisme. Werken de regeringspartijen in de Kamer en het kabinet nauw samen, dan heet dat monisme.
§ 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
De vertrouwensregel staat niet in de Grondwet; het is een ongeschreven regel. Het rapport "Ongekend onrecht" van de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag verscheen in december 2020. Later volgde nog een parlementaire enquête naar fraudebeleid en dienstverlening. Doorvraag: waarom is het monisme voor een kabinet handig, en waarom is het voor de controle riskant?
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Een Kamerlid wil dat de Kamer de regering vraagt te onderzoeken of stemmen vanaf 16 kan. Wat dient ze in?
Een amendement
Een interpellatie
Een initiatiefwet
Een motie
Een motie is een verzoek of uitspraak van de Kamer. Een amendement verandert de tekst van een wetsvoorstel dat al op tafel ligt; hier ligt er geen. Een interpellatie is een debat, geen stemming. Een initiatiefwet is een heel nieuw wetsvoorstel.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Stelling: Kamerleden van regeringspartijen moeten de regering net zo hard controleren als de oppositie.
Het discussiemoment van de les, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: wat gebeurt er met een kabinet als de eigen partijen steeds tegen de plannen stemmen? (Het kan niet regeren: waarde stabiliteit.) Doorvraag 2: wat gebeurt er met de controle als de eigen partijen alles goedkeuren? (Fouten blijven liggen: waarde macht controleren.) Koppel aan dualisme en monisme.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TERUG NAAR DE KWESTIE
Hoe zorgt het parlement ervoor dat de regering niet zomaar haar gang kan gaan?
WAT JE NU WEET
De Tweede en de Eerste Kamer moeten met elke wet en met de begroting instemmen; de Tweede Kamer kan wetten ook veranderen of zelf voorstellen.
Met vragen, interpellaties, moties en enquêtes controleert het parlement wat de regering doet.
Door de vertrouwensregel moet een kabinet opstappen als een meerderheid van de Tweede Kamer het niet meer steunt.
§ 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
Deze slide heeft geen instructies
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Bij een overheidsdienst gaat iets flink mis. Welk recht gebruik jij als Kamerlid als eerste, en waarom?
Exit ticket. Een goed antwoord noemt een recht bij naam en legt uit waarom dat past: bijvoorbeeld eerst schriftelijke vragen om feiten te krijgen, of een interpellatie als het dringend is, en een enquête pas als het heel ernstig is. Verwachte fout: meteen een motie van wantrouwen of een enquête kiezen zonder uit te leggen waarom.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Budgetrecht: het parlement moet instemmen met de begroting van de regering
Recht van amendement: recht van de Tweede Kamer om een wetsvoorstel te veranderen
Recht van initiatief: recht van Tweede Kamerleden om zelf een wetsvoorstel in te dienen
Interpellatie: apart debat waarvoor een Kamerlid een minister naar de Kamer roept
Recht van enquête: recht van het parlement op eigen onderzoek met verhoren onder ede
Motie: voorstel waarin de Kamer zegt wat zij vindt of wat de regering moet doen
Vertrouwensregel: een kabinet moet opstappen als de Kamer het vertrouwen opzegt
Dualisme: kabinet en parlement houden hun eigen rol; tegenover monisme
§ 3.6 Wie houdt de regering in de gaten?
Deze slide heeft geen instructies
