Bossen
Blok 3
Bron: Erik van 't Hof
Wat is natuur?
Wat is het verschil tussen een oerbos en een bos van nu?
Waarom wissel van bos als grondstof naar fossiele brandstof?
Bossen
Blok 3
Bron: Erik van 't Hof
Wat is natuur?
Wat is het verschil tussen een oerbos en een bos van nu?
Waarom wissel van bos als grondstof naar fossiele brandstof?
Van bos naar landbouwgrond
Tijd jagers en boeren (tot 3000v Chr)
woonden er Nomaden in Europa
Kapten stukjes bos en maakten akkers
Wanneer akkers onvruchtbaar werden vertrokken ze
Veranderde het landschap/de natuur.
Er kwamen
Akkers
Graslanden
Bosranden
Beïnvloede biodiversiteit: aantal soorten en de
hoeveelheid planten en dieren in een gebied
Van bos naar landbouwgrond
Tijd Grieken en Romeinen (3000 vChr-500 nChr)
kregen vaste woonplaatsen
kapten bossen
hout voor schepenbouw
Hout voor woningen
Ontstond ontbossing:
meer bomen gekapt dan aangroeit
Van bos naar landbouwgrond
Tijd Middeleeuwen (500-1500)
Ontbossing nam toe
Met name om houtskool te maken
Vee at jonge boompjes op: ontstond heide
Heide niet geschikt voor veehouderij of landbouw
Heide is een voorbeeld voor extensieve landbouw: weinig dieren per hectare opbrengst landbouwgewassen laag
Opdracht 2:
Van bos naar landbouwgrond
grasland
bos
bebouwd gebied
akker
bos
grasland
Opdracht 3 Houtskool maken
Bron: De Agostini via Getty Images
Bron 36 In de afgedekte hoop (meiler) verandert smeulend hout langzaam in houtskool. Je kent houtskool misschien als tekenmateriaal, maar houtskool wordt in Nederland vooral verkocht voor de barbecue.
Opdracht 4 | Mijn barbecue
Opdracht 5 | Het bos rukt op
Bron 38 De ontwikkeling van het grondgebruik in Duitsland (700-2000).
Bossen en verdroging
Heide graasden vooral schapen
Mest werd gebruikt voor het vruchtbaar maken van akkers
Komst kunstmest: veehouderij onnodig
Heide gebruikt voor plaatsen bomen
Snel groeiend/veel hout = naaldboom
Naaldbomen verdampen meer water dan loofbomen
Gevolg verdroging van Hoog-Nederland met zandgrond
Verdroging
Welke afbeelding laat verdroging zien?
Daling van het niveau van grondwater t.o.v. normaal
Oorzaken verdroging
Planten niet inheemse bomen zoals naaldbomen
Oppompen water voor industrie en drinkwater
Bewatering gewassen
Sloten voor afvoeren regenwater
Dichte bebouwing Nederland
Veel steen = weinig mogelijkheid wegzakken
water in grond
Gevolgen verdroging
Hoog-Nederland groot
Water moet omhoog worden gepompt en zakt diep in zandgrond weg
Laag-Nederland kleiner
Te veel aan water kan makkelijker in sloten en kanalen wegstromen
Hoog Nederland
Laag Nederland
Bos in Nederland
Bron: Erik van 't Hof
Veel huidige bossen aangeplant voor houtproductie
Bomen in rechte lijnen, zelfde soort, bomen even oud, weinig biodiversiteit.
Nieuwe productiebossen worden natuurlijker gemaakt, meer ruimte voor biodiversiteit, ruimte voor recreatie
Oudere bossen horen vaak bij een landgoed
Productie hout en jacht, minder aangelegd, meer biodiversiteit
Geen oerbossen meer; wel restanten
Vaak geknotte bomen, horen in NL, kunnen goed tegen NL’s klimaat, bron van nieuwe entingen.
Opdracht 9 en 10
Bos in Nederland
Bron: Erik van 't Hof
Daar en nu
Oerbossen in Europa
Bron: Erik van 't Hof
1871 laatste oerbos in Apeldoorn gekapt
Polen en Roemenië heeft nog oer-moerasbossen
Bomen van alle leeftijden
Bomen natuurlijke vorm
Hoge biodiversiteit
Veel oerbossen beschermd
Landbouw en bos
Bron: Erik van 't Hof
Intensieve landbouw veel dieren per hectare, opbrengst bewassen hoog
Vruchtbare boden
Weinig hoogteverschillen
Weinig biodiversiteit
Intensieve of extensieve landbouw?
Landbouw en bos
Bron: Erik van 't Hof
EU heeft besloten om meer bossen te planten met als doel:
Tegengaan klimaatverandering:
Tegengaan versterkt broeikaseffect (bomen halen koolstofdioxide uit de lucht)
Bescherming grond heftige regen
Verkoeling bij hitte
Duurzame energiebron
Worden geplant op extensieve landbouw gebieden
Energie uit de natuur
Bron: Hollandse Hoogte / Marco van Middelkoop
Hout belangrijke brandstof
Na ontbossing turf belangrijke brandstof
Nu: fossiele brandstoffen uit buitenland als energiebron
Binnenlandse producten worden weer belangijker
Windmolen parken
Zonnepanelen
Snelgroeiende bomen voor biomassa (plantaardig of dierlijk materiaal, soms gebruikt als energiebron)
Energie uit de natuur
Duurzame energie is nieuwe inkomsten bron voor boeren
Nadeel:
Kost veel ruimte
Elektriciteit (is nog) niet makkelijk op te slaan
Geen zon, wind = geen elektriciteit
Oplossing: Kernenergie
Weinig grondstoffen, veel energie
Wel gevaarlijke reststoffen.
Opdracht 18
Duurzame energiebronnen
Schoon, vaak wind. Bij parken op zee mogen de vissers niet met hun boten komen en hebben de vissen rust.
Levert alleen energie als het normaal waait. Landschapsvervuiling. Geluidsoverlast. Vogels verongelukken. Bij parken op zee mogen vissers niet met hun boten komen.
Minder koolstofdioxide dan bij fossiele brandstoffen. Er ontstaat sneller nieuw hout dan nieuwe aardolie.
Ontbossing, ook van waardevolle bossen. Bomen groeien langzaam. Grote, eentonige bossen. Fijnstof.
Grote hoeveelheden goedkope energie. Geen uitstoot van koolstofdioxide.
Hoge investeringen. Risicovol (Tsjernobyl, Fukushima). Afvalprobleem. Uranium is schaars.
bijvoorbeeld: aardwarmte, getijdencentrale, waterkrachtcentrale, warmtewisselaar
Eigen antwoord
Eigen antwoord
Op een rij en terugblik
Kenmerken van extensieve landbouw
□ Er grazen veel koeien in een groot weiland.
□ De boer gebruikt kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen.
□ In het grasland bloeien wilde planten en leven veel dagvlinders.
□ De boer bewerkt zijn land met moderne machines.
□ Het gras wordt maar een keer per jaar gemaaid.
□ De boer eet zijn eigen oogst op. Wat overblijft verkoopt hij op de markt.
□ De gewassen zorgen voor een hoge opbrengst.
□ Een groot deel van het jaar is het land te drassig om te bewerken.
□ Tussen het graan groeien wilde blauwe korenbloemen.
□ Bij de boerderij staan grote stallen en schuren.
Fossiele energiebronnen
□ aardgas
□ aardolie
□ steenkool
□ windenergie
□ zonne-energie
Mens en
maatschappij
Stop het in een vakje
Keuze menu A
Stuwdammen
Bron: Shutterstock / Mateusz Lopuszynski
Bron: Shutterstock / Jorge Alves
Een trektocht door het Berenwoud
Bron: Calin-Andrei STAN
Een coole tuin
Bron: Hollandse Hoogte / Robin Utrecht
De stad van de toekomst
Blok 4
Bron: Shutterstock / Frans Blok
Hoe blijven Nederlandse steden, ook met de klimaatveranderingen, bewoonbaar?
Jouw stad in de toekomst
Bron: Oceanix / BIG - Bjarke Ingels Gr
Bron: Shutterstock / iurii
Bron: Shutterstock / 3000ad
Welke stad van de toekomst past het beste in jouw idee?
Wonen in een stad
2006 helft van wereldbevolking woont in een stad
Verwachting 2050: 70%
Aantrekkingsfactor stad:
Werk
gevolgen verstedelijking
Kinderen kosten in een stad meer geld
Platteland werken kinderen mee -> leveren geld op
Gezinnen zijn kleiner
Meer woningen nodig
Alles naar de stad
Leven in de stad heeft aanvoer nodig
food
Non-food
Water
Materialen gezondheidszorg
Gas/elektriciteit
Alles wat in een stad verbruikt wordt, wordt erbuiten geproduceerd
Alles naar de stad
30 grootste steden van de wereld
Gebruiken 10% van alle energie
Er woont (maar) 7% van de wereldbevolking
Produceren 13% van het afval
Conclusie: steden verbruiken veel energie en grondstoffen en produceren veel afval
Hoe kan dit verbetert worden?
Alles naar de stad | opdracht 5
Stadslandbouw | opdracht 6
Bron: Shutterstock / Alison Hancock
Bron 52 Een tuin op het dak.
Een oplossing…
Energie in huis
Energie is nodig om apparaten aan te zetten
75% van de energie thuis gebruikt voor verwarming koken
Nu veel: fossiele brandstof: aardgas
Nadeel: verbranding aardgas komt koolstofdioxide CO 2 vrij
Versterkt het broeikaseffect
Toekomst: duurzame energie:
Zonne-energie
Warme kan je opslaan in grond: gebruik winter mogelijk
Aardwarmte
Restwarmte bedrijven naar huizen leiden
Aardwarmte
Energie
Opdracht 7
aardwarmte
warmteopslag
restwarmte industrie
restwarmte kassen
zonne-energie
Kies uit:
aardwarmte – restwarmte industrie – restwarmte kassen – warmteopslag – zonne-energie.
Elektriciteit
Bron: Shutterstock / Fly_and_Dive
Zonnepanelen voor het opwekken van elektriciteit, een vorm van energie
Minder afval
Vroeger: afvalbult
Gevaar: vervuiling/gevaarlijke stoffen oppervlakte water
Nu:
gescheiden inzamelen
Restafval verbranden
Warmte gebruiken verwarmen huizen
Recyclen: produceert minder afval
Je maakt van afval een nieuw product
Moeilijkheid: demonteren van producten
Kringloopeconomie
Kringloopeconomie:
fabrikant maakt met zo weinig mogelijk grondstoffen een product
Gebruikte grondstoffen kunnen hergebruikt worden
Kringloopeconomie:
grondstoffenwinning
ontwerp
productie
handel en
vervoer
consumptie en
repareren
verzamelen
afval
recyclen
Schrijf deze begrippen in de bron. Begin links boven en ga met de klok mee.
afval
consumptie en repareren
grondstoffenwinning
handel en vervoer
ontwerp
productie
recyclen
verzamelen
Hier en toen
Recycling
Bron: Stichting Ijzertijdboerderij
Zo min mogelijk afval produceren startte bij Jagers en verzamelaars:
Vlees: eten
Huid: kleding
Botten hoorns: gereedschap/sieraden
Tijd van boeren
Mest: bevruchten aarde
Stro: stal
Overblijfsel maken kaas: wei: melk voor dieren
Minder luchtvervuiling
Stad van de toekomst moet schoner
Oorzaken luchtvervuiling:
1. Verbranding fossiele brandstoffen
(90% energie NL uit Fossiele Brandstoffen)
Koolstofdioxide CO2 reststof
Zorgt voor verzuring
Schadelijk biodiversiteit
Nadelig voedselproductie
Minder luchtvervuiling
Bron: Peter Hilz
Oorzaken luchtvervuiling:
2. Fijnstof
Kleine zwevende deeltjes stof en roet.
(20% verkeer, 20% industrie)
Steden meer fijnstof
Vermindering verkeer = < fijnstof.
Maatregel:
Milieuzones delen van de stad vrijstellen van vervoersmiddelen met schadelijke uitlaatgassen.
Daar en nu
De meest vervuilde steden
Bron: SOPA Images / LightRocket via Getty
Luchtvervuiling Delhi in 2019 Noodtoestand uitgeroepen
50 meest vervuilende steden, meer dan de helft in India
Maatregelen: elektrische bussen, meer zonne-energie gebruiken
Meer groen
Klimaat verandering stijgt gemiddelde temperatuur op aarde.
Vooral Polen
Ook NL gevolgen
Extremen van weer groter
Langere en hetere hittegolven
Droogte
Heftigere buien
Problemen vooral in steden
Rotterdam: grootste dakpark van Europa: 1km lang, 85m breed
Meer groen
Bomen in stad oplossing voor:
Hitte:
Verkoeling door verdamping water
Schaduw
Vervuiling
Fijnstof plakt aan bladeren
Geluidsoverlast:
Bomen dempen geluid
Wateroverlast:
Water kan natuurlijker wegzakken
- Kost veel ruimte: dakparken een oplossing
Rotterdam: grootste dakpark van Europa: 1km lang, 85m breed
Wit
Bron: Stephen Hyde / Alamy Stock Photo
Wit weerkaatst licht zodat er geen warmte opgenomen kan worden door de ondergrond.
Witte daken in de stad van de toekomst?
Opdracht 16
Temperatuur op een warme dag
platteland
bedrijventerrein
centrum
park
woonwijk
Een stad voor de
wetenschap
Bron: Universal Images Group via Getty
Duurzame stad: Medinat Masdar in Verenigd Arabische Emiraten
Nu olieland maar olie is eindige grondstof
Toekomst: expertise zuinig omgaan energie
Wetenschappers onderzoeken hoe je zuinig om gaat met
Energie
Water
afval
Een stad voor de
wetenschap
Bron: Universal Images Group via Getty
Bouwplan:
Smalle straten
Schaduw creëren
Hitte omzetten in waterdamp
D.m.v. windtoren
Afval recyclen
Weinig verkeer
Alleen toestaan Milieu vriendelijke productie
klaar?
Woongelegenheid voor 50.000 mensen
1500 bedrijven
Rebus
Opdracht 20
drinkwater
elektriciteit
aardgas
Wat kun jij doen?
Bron: Shutterstock / Jenson
Een duurzaam huis ontwerpen
Bron: Shutterstock / timothy auld
Rijden op waterstof
Bron: Shutterstock / Literator