AK duurzaamheid oefenen par 1 t/m 7

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3

AK duurzaamheid oefenen par 1 t/m 7

Paragraaf 1 | Wat is jouw ecologische voetafdruk?

Je gaat nu oefenen met paragraaf 1. Twijfel je? Lees dan eerst pagina 3 van je boekje nog eens.

Na elke vraag zie je een slide met het juiste antwoord en uitleg. Kijk je eigen antwoord daarmee na.

Wat is een ecologische voetafdruk?

A

De hoeveelheid CO₂ die je per dag uitstoot

B

De hoeveelheid ruimte die je nodig hebt om je manier van leven vol te houden

C

Het aantal kilometers dat je per jaar reist

D

De hoeveelheid afval die je per jaar weggooit

Je ecologische voetafdruk is de ruimte die nodig is om alles te maken wat jij gebruikt: voedsel, energie, kleding enzovoort. Je meet hem in globale hectare (gha).

Uitleg bij vraag 1

Het juiste antwoord is B: De hoeveelheid ruimte die je nodig hebt om je manier van leven vol te houden

Je ecologische voetafdruk is de ruimte die nodig is om alles te maken wat jij gebruikt: voedsel, energie, kleding enzovoort. Je meet hem in globale hectare (gha).

Volgens het boekje heeft de mensheid in 2050 een aantal aardes nodig als we zo blijven leven als nu. Hoeveel?

A

1 aarde

B

1,5 aarde

C

2 aardes

D

4 aardes

Bij onze huidige levensstijl hebben we in 2050 twee aardes nodig. Omdat er maar één aarde is, moeten we onze voetafdruk verkleinen.

Uitleg bij vraag 2

Het juiste antwoord is C: 2 aardes

Bij onze huidige levensstijl hebben we in 2050 twee aardes nodig. Omdat er maar één aarde is, moeten we onze voetafdruk verkleinen.

De gemiddelde ecologische voetafdruk in Nederland is 6,0 gha. De aarde kan per persoon maar 1,5 gha leveren. Hoeveel keer zo veel gebruikt een Nederlander dan de aarde kan bieden? Typ alleen een getal.

6,0 : 1,5 = 4. Nederlanders gebruiken dus ongeveer vier keer zo veel als de aarde kan bieden.

Uitleg bij vraag 3

Goed is bijvoorbeeld: 4 / vier / 4 keer

6,0 : 1,5 = 4. Nederlanders gebruiken dus ongeveer vier keer zo veel als de aarde kan bieden.

Sleep elke situatie naar de juiste kolom: zorgt deze voor een GROTERE of een KLEINERE ecologische voetafdruk?

Grotere voetafdruk

Kleinere voetafdruk

Wonen in een rijtjeshuis

Vegetarisch eten

Wonen in een villa

Elke dag vlees eten

Een koe houden (± 6.000 m²)

Een aardappelplant kweken (± 0,2 m²)

Hoe meer ruimte iets nodig heeft, hoe groter de voetafdruk. Een koe heeft veel ruimte nodig om te grazen, een aardappelplant bijna niets.

Uitleg bij vraag 4

Grotere voetafdruk: Wonen in een villa, Elke dag vlees eten, Een koe houden (± 6.000 m²)

Kleinere voetafdruk: Wonen in een rijtjeshuis, Vegetarisch eten, Een aardappelplant kweken (± 0,2 m²)

Hoe meer ruimte iets nodig heeft, hoe groter de voetafdruk. Een koe heeft veel ruimte nodig om te grazen, een aardappelplant bijna niets.

Waarom heeft een vegetariër vaak een kleinere ecologische voetafdruk dan iemand die vlees eet?

A

Groenten groeien sneller dan dieren

B

Vegetariërs eten minder

C

Dieren hebben veel ruimte nodig om te grazen

D

Vlees komt altijd uit het buitenland

Een koe heeft al snel 6.000 m² nodig, een aardappelplant maar 0,2 m². Vlees eten kost dus veel meer ruimte.

Uitleg bij vraag 5

Het juiste antwoord is C: Dieren hebben veel ruimte nodig om te grazen

Een koe heeft al snel 6.000 m² nodig, een aardappelplant maar 0,2 m². Vlees eten kost dus veel meer ruimte.

Welke uitspraak over welvaart en de ecologische voetafdruk klopt volgens het boekje?

A

Rijke mensen hebben altijd een kleinere voetafdruk

B

Rijkdom kan de voetafdruk groter maken, maar ook helpen om hem kleiner te maken

C

Welvaart heeft geen invloed op je voetafdruk

D

Hoe armer een land, hoe groter de voetafdruk

Rijke mensen kunnen veel onnodige spullen kopen (grotere voetafdruk), maar ze kunnen ook investeren in duurzame dingen zoals zonnepanelen of een elektrische auto (kleinere voetafdruk).

Uitleg bij vraag 6

Het juiste antwoord is B: Rijkdom kan de voetafdruk groter maken, maar ook helpen om hem kleiner te maken

Rijke mensen kunnen veel onnodige spullen kopen (grotere voetafdruk), maar ze kunnen ook investeren in duurzame dingen zoals zonnepanelen of een elektrische auto (kleinere voetafdruk).

Noem één voorbeeld waardoor rijkdom je ecologische voetafdruk GROTER maakt en één voorbeeld waardoor rijkdom je voetafdruk KLEINER kan maken.

Voorbeeldantwoord: Groter: je kunt veel onnodige spullen kopen, zoals steeds nieuwe kleding of apparaten. Kleiner: je kunt geld uitgeven aan zonnepanelen of een elektrische auto.

Uitleg bij vraag 7

Voorbeeldantwoord: Groter: je kunt veel onnodige spullen kopen, zoals steeds nieuwe kleding of apparaten. Kleiner: je kunt geld uitgeven aan zonnepanelen of een elektrische auto.

Paragraaf 2 | Wat zijn natuurlijke hulpbronnen?

Je gaat nu oefenen met paragraaf 2. Twijfel je? Lees dan eerst pagina 4 van je boekje nog eens.

Na elke vraag zie je een slide met het juiste antwoord en uitleg. Kijk je eigen antwoord daarmee na.

Wat zijn natuurlijke hulpbronnen?

A

Grondstoffen die op en onder het aardoppervlak voorkomen

B

Alleen planten en dieren

C

Producten die in een fabriek worden gemaakt

D

Alleen brandstoffen zoals olie en gas

Natuurlijke hulpbronnen zijn alle grondstoffen op en onder het aardoppervlak, zoals water, graan, metalen en aardgas.

Uitleg bij vraag 8

Het juiste antwoord is A: Grondstoffen die op en onder het aardoppervlak voorkomen

Natuurlijke hulpbronnen zijn alle grondstoffen op en onder het aardoppervlak, zoals water, graan, metalen en aardgas.

Sleep elke natuurlijke hulpbron naar de juiste categorie: BIOTISCH of ABIOTISCH.

Biotisch

Abiotisch

Appels

Wol

Water

Steenkool

Goud

Lucht

Aardgas

IJzer

Biotisch = afkomstig van levende organismen of organisch materiaal. Let op: steenkool en aardgas zijn ook biotisch, omdat ze ontstaan zijn uit resten van planten en dieren. Abiotisch = niet-levend materiaal zoals water, lucht en metalen.

Uitleg bij vraag 9

Biotisch: Wol, Appels, Steenkool, Aardgas

Abiotisch: IJzer, Water, Goud, Lucht

Biotisch = afkomstig van levende organismen of organisch materiaal. Let op: steenkool en aardgas zijn ook biotisch, omdat ze ontstaan zijn uit resten van planten en dieren. Abiotisch = niet-levend materiaal zoals water, lucht en metalen.

Sleep elke natuurlijke hulpbron naar de juiste categorie: HERNIEUWBAAR of NIET-HERNIEUWBAAR.

Hernieuwbaar

Niet-hernieuwbaar

Steenkool

Hout

Koeien

Wind

Aardgas

Goud

Aardolie

Zonlicht

Hernieuwbare bronnen herstellen vanzelf binnen een mensenleven. Niet-hernieuwbare bronnen kunnen opraken of doen er heel lang over om opnieuw te ontstaan.

Uitleg bij vraag 10

Hernieuwbaar: Zonlicht, Wind, Koeien, Hout

Niet-hernieuwbaar: Aardolie, Aardgas, Goud, Steenkool

Hernieuwbare bronnen herstellen vanzelf binnen een mensenleven. Niet-hernieuwbare bronnen kunnen opraken of doen er heel lang over om opnieuw te ontstaan.

Planten en dieren hebben tijd nodig om zich voort te planten. Waarom horen ze toch bij de hernieuwbare bronnen?

A

Omdat ze nooit opraken

B

Omdat het herstel binnen de levensduur van een mens gebeurt

C

Omdat mensen ze niet gebruiken

D

Omdat ze in fabrieken gemaakt worden

Een bron is hernieuwbaar als hij zich binnen een mensenleven herstelt. Bij planten en dieren is dat zo.

Uitleg bij vraag 11

Het juiste antwoord is B: Omdat het herstel binnen de levensduur van een mens gebeurt

Een bron is hernieuwbaar als hij zich binnen een mensenleven herstelt. Bij planten en dieren is dat zo.

Waarom is aardolie een NIET-hernieuwbare bron?

A

Omdat het heel duur is

B

Omdat het alleen in Saudi-Arabië voorkomt

C

Omdat het miljoenen jaren duurt voordat het ontstaat

D

Omdat het een abiotische bron is

Aardolie ontstaat in miljoenen jaren. Als het op is, komt het in ons leven niet meer terug. (Let op: aardolie is juist een biotische bron.)

Uitleg bij vraag 12

Het juiste antwoord is C: Omdat het miljoenen jaren duurt voordat het ontstaat

Aardolie ontstaat in miljoenen jaren. Als het op is, komt het in ons leven niet meer terug. (Let op: aardolie is juist een biotische bron.)

Sleep elk voorbeeld naar de juiste categorie: RUW MATERIAAL, HALFFABRIKAAT of EINDPRODUCT.

Ruw materiaal

Halffabrikaat

Eindproduct

Melk uit de uier van een koe

Een T-shirt

Katoenen stof uit een weverij

Fruit aan een boom

Gezuiverde olie uit een raffinaderij

Een auto

Ruw materiaal = meteen te gebruiken, nog niet aangepast. Halffabrikaat = een beetje bewerkt. Eindproduct = gemaakt van twee of meer halffabrikaten.

Uitleg bij vraag 13

Ruw materiaal: Melk uit de uier van een koe, Fruit aan een boom

Halffabrikaat: Katoenen stof uit een weverij, Gezuiverde olie uit een raffinaderij

Eindproduct: Een T-shirt, Een auto

Ruw materiaal = meteen te gebruiken, nog niet aangepast. Halffabrikaat = een beetje bewerkt. Eindproduct = gemaakt van twee of meer halffabrikaten.

Vul de juiste woorden in.

Ruwe materialen komen vooral uit de primaire sector, zoals boerderijen en mijnen. Zodra ruwe grondstoffen een beetje worden aangepast, spreken we van halffabrikaten. Dat gebeurt vaak in de secundaire sector. Een eindproduct bestaat vaak uit twee of meer halffabrikaten.

primaire

halffabrikaten

secundaire

eindproduct

tertiaire

delfstoffen

grondstof

Primaire sector = grondstoffen winnen (landbouw, mijnbouw). Secundaire sector = grondstoffen bewerken (fabrieken).

Uitleg bij vraag 14

De ingevulde tekst:

Ruwe materialen komen vooral uit de primaire sector, zoals boerderijen en mijnen. Zodra ruwe grondstoffen een beetje worden aangepast, spreken we van halffabrikaten. Dat gebeurt vaak in de secundaire sector. Een eindproduct bestaat vaak uit twee of meer halffabrikaten.

Primaire sector = grondstoffen winnen (landbouw, mijnbouw). Secundaire sector = grondstoffen bewerken (fabrieken).

Een auto is een eindproduct. Noem één halffabrikaat waarvan een auto gemaakt wordt. Typ één woord.

Een auto bestaat uit onder andere rubber (banden), glas (ramen) en staal of ijzer (deuren).

Uitleg bij vraag 15

Goed is bijvoorbeeld: rubber / glas / staal

Een auto bestaat uit onder andere rubber (banden), glas (ramen) en staal of ijzer (deuren).

Paragraaf 3 | Het ontstaan van fossiele brandstoffen

Je gaat nu oefenen met paragraaf 3. Twijfel je? Lees dan eerst pagina 6 van je boekje nog eens.

Na elke vraag zie je een slide met het juiste antwoord en uitleg. Kijk je eigen antwoord daarmee na.

Hoe noemen we natuurlijke hulpbronnen die ONDER het aardoppervlak voorkomen?

A

Delfstoffen

B

Halffabrikaten

C

Biotische bronnen

D

Ruwe materialen

Delfstoffen liggen onder het aardoppervlak, bijvoorbeeld metalen (ijzer), stenen (basalt) en fossiele brandstoffen.

Uitleg bij vraag 16

Het juiste antwoord is A: Delfstoffen

Delfstoffen liggen onder het aardoppervlak, bijvoorbeeld metalen (ijzer), stenen (basalt) en fossiele brandstoffen.

Zet de stappen van het ontstaan van steenkool in de juiste volgorde.

1

Er komen steeds meer lagen bij, de warmte en druk stijgen

2

De plantenresten raken bedekt met modder

3

Planten in een moeras sterven en zinken naar de bodem

4

Er ontstaat bruinkool

5

Er ontstaat steenkool

6

Er ontstaat veen

Hoe langer het duurt en hoe meer warmte en druk, hoe meer koolstof de brandstof bevat: veen → bruinkool → steenkool.

Uitleg bij vraag 17

De juiste volgorde is:

1. Planten in een moeras sterven en zinken naar de bodem

2. De plantenresten raken bedekt met modder

3. Er komen steeds meer lagen bij, de warmte en druk stijgen

4. Er ontstaat veen

5. Er ontstaat bruinkool

6. Er ontstaat steenkool

Hoe langer het duurt en hoe meer warmte en druk, hoe meer koolstof de brandstof bevat: veen → bruinkool → steenkool.

Bekijk bron 7. Waarom brandt steenkool veel beter dan veen?

A

Steenkool bevat meer water en minder koolstof

B

Steenkool bevat minder water en meer koolstof

C

Steenkool is jonger dan veen

D

Steenkool komt uit zeedieren

Veen bevat 75% water, steenkool maar 10%. Steenkool bevat veel meer koolstof (94%). Daardoor brandt het veel beter.

Uitleg bij vraag 18

Het juiste antwoord is B: Steenkool bevat minder water en meer koolstof

Veen bevat 75% water, steenkool maar 10%. Steenkool bevat veel meer koolstof (94%). Daardoor brandt het veel beter.

Wat moet je met veen doen voordat je het als brandstof kunt gebruiken? Typ één woord.

Veen bevat veel water. Je moet het eerst drogen. Gedroogd veen heet turf (zie paragraaf 6).

Uitleg bij vraag 19

Goed is bijvoorbeeld: drogen / droog maken / het drogen

Veen bevat veel water. Je moet het eerst drogen. Gedroogd veen heet turf (zie paragraaf 6).

Waaruit is aardolie vooral ontstaan?

A

Plantenresten uit moerassen

B

Dode dinosaurussen

C

Kleine dode zeediertjes en organismen, zoals algen en plankton

D

Vulkanisch gesteente

Steenkool komt uit plantenresten, aardolie vooral uit kleine dode zeedieren zoals algen en plankton.

Uitleg bij vraag 20

Het juiste antwoord is C: Kleine dode zeediertjes en organismen, zoals algen en plankton

Steenkool komt uit plantenresten, aardolie vooral uit kleine dode zeedieren zoals algen en plankton.

Wat is nodig om te zorgen dat aardgas onder de grond blijft en niet ontsnapt?

A

Een laag water boven het gas

B

Een ondoordringbare laag gesteente boven het gas

C

Een hoge temperatuur

D

Veel plantenresten

Zonder ondoordringbare toplaag (bijvoorbeeld van zand en slib) kan het gas makkelijk ontsnappen.

Uitleg bij vraag 21

Het juiste antwoord is B: Een ondoordringbare laag gesteente boven het gas

Zonder ondoordringbare toplaag (bijvoorbeeld van zand en slib) kan het gas makkelijk ontsnappen.

Vul de juiste woorden in.

Steenkool ontstaat uit dode plantenresten. Aardolie ontstaat vooral uit kleine dode zeedieren. Bij beide neemt na verloop van tijd de druk en de warmte toe. Hoe langer dit duurt, hoe meer koolstof de brandstof bevat.

plantenresten

zeedieren

druk

koolstof

zuurstof

water

dinosaurussen

Het ontstaan van steenkool en olie lijkt sterk op elkaar: alleen het beginmateriaal verschilt.

Uitleg bij vraag 22

De ingevulde tekst:

Steenkool ontstaat uit dode plantenresten. Aardolie ontstaat vooral uit kleine dode zeedieren. Bij beide neemt na verloop van tijd de druk en de warmte toe. Hoe langer dit duurt, hoe meer koolstof de brandstof bevat.

Het ontstaan van steenkool en olie lijkt sterk op elkaar: alleen het beginmateriaal verschilt.

In welk jaar werd in Groningen een van de grootste aardgasvelden ter wereld ontdekt? Typ alleen het jaartal.

In 1959 werd het aardgasveld bij Slochteren (Groningen) ontdekt.

Uitleg bij vraag 23

Goed is bijvoorbeeld: 1959

In 1959 werd het aardgasveld bij Slochteren (Groningen) ontdekt.

Volgens het boekje is Nederland lang niet zo rijk aan aardolie als twee andere landen. Welke?

A

Duitsland en België

B

Brazilië en de Verenigde Staten

C

Rusland en Saudi-Arabië

D

China en India

Rusland en Saudi-Arabië hebben grote oliereserves (zie ook bron 9).

Uitleg bij vraag 24

Het juiste antwoord is C: Rusland en Saudi-Arabië

Rusland en Saudi-Arabië hebben grote oliereserves (zie ook bron 9).

Paragraaf 4 | Wat is een ecosysteem?

Je gaat nu oefenen met paragraaf 4. Twijfel je? Lees dan eerst pagina 8 van je boekje nog eens.

Na elke vraag zie je een slide met het juiste antwoord en uitleg. Kijk je eigen antwoord daarmee na.

Wat is een ecosysteem?

A

Een gebied waar alleen dieren leven

B

Een plaats waar biotische en abiotische elementen continu invloed op elkaar hebben

C

Een natuurgebied dat door mensen beschermd wordt

D

Een groep dieren van dezelfde soort

In een ecosysteem beïnvloeden levende (biotische) en niet-levende (abiotische) elementen elkaar. Haal je één element weg, dan merkt de rest dat.

Uitleg bij vraag 25

Het juiste antwoord is B: Een plaats waar biotische en abiotische elementen continu invloed op elkaar hebben

In een ecosysteem beïnvloeden levende (biotische) en niet-levende (abiotische) elementen elkaar. Haal je één element weg, dan merkt de rest dat.

Waarom is de biodiversiteit in de Amazone zo groot?

A

Er wonen weinig mensen

B

Het is er het hele jaar warm en er valt veel regen

C

Er zijn veel bergen

D

Het gebied is beschermd door de overheid

De Amazone ligt rond de evenaar. Daar is het het hele jaar warm en valt er veel regen. Dat maakt het land vruchtbaar.

Uitleg bij vraag 26

Het juiste antwoord is B: Het is er het hele jaar warm en er valt veel regen

De Amazone ligt rond de evenaar. Daar is het het hele jaar warm en valt er veel regen. Dat maakt het land vruchtbaar.

Bekijk bron 10. Welk element in deze tekening is ABIOTISCH?

A

De vos

B

De eekhoorn

C

De regen

D

De wormen in de bodem

Regen (water) is niet levend en dus abiotisch. Zon en bodem zijn ook abiotisch. De vos, eekhoorn, boom en wormen zijn biotisch.

Uitleg bij vraag 27

Het juiste antwoord is C: De regen

Regen (water) is niet levend en dus abiotisch. Zon en bodem zijn ook abiotisch. De vos, eekhoorn, boom en wormen zijn biotisch.

Vul de juiste woorden in.

In Nederland is de eik een goed voorbeeld van een ecosysteem. De eik produceert eikels. Daar eten dieren zoals eekhoorns en wilde zwijnen van. Deze kleine dieren zijn weer voedsel voor roofdieren zoals de vos.

eikels

eekhoorns

vos

dennenappels

koeien

adelaar

Planten en dieren in een ecosysteem zijn van elkaar afhankelijk: de eik → eekhoorn → vos.

Uitleg bij vraag 28

De ingevulde tekst:

In Nederland is de eik een goed voorbeeld van een ecosysteem. De eik produceert eikels. Daar eten dieren zoals eekhoorns en wilde zwijnen van. Deze kleine dieren zijn weer voedsel voor roofdieren zoals de vos.

Planten en dieren in een ecosysteem zijn van elkaar afhankelijk: de eik → eekhoorn → vos.

Zet de schaalniveaus van ecosystemen in de juiste volgorde: van KLEIN naar GROOT.

1

Nationaal – het eiland Barbados

2

Regionaal – de Waddeneilanden

3

Lokaal – je achtertuin

4

Micro – een glazen pot

5

Internationaal – de Amazone

6

Globaal – de aarde als geheel

Ecosystemen bestaan in alle formaten: van een glazen pot tot de hele aarde.

Uitleg bij vraag 29

De juiste volgorde is:

1. Micro – een glazen pot

2. Lokaal – je achtertuin

3. Regionaal – de Waddeneilanden

4. Nationaal – het eiland Barbados

5. Internationaal – de Amazone

6. Globaal – de aarde als geheel

Ecosystemen bestaan in alle formaten: van een glazen pot tot de hele aarde.

De Veluwe is een groot natuurgebied in Nederland. Op welk schaalniveau is de Veluwe een ecosysteem?

A

Micro

B

Lokaal

C

Regionaal

D

Internationaal

De Veluwe is een groter gebied binnen één land, net als de Waddeneilanden. Dat is regionaal.

Uitleg bij vraag 30

Het juiste antwoord is C: Regionaal

De Veluwe is een groter gebied binnen één land, net als de Waddeneilanden. Dat is regionaal.

Wat gebeurt er volgens het boekje als je één element uit een ecosysteem weghaalt?

A

Er gebeurt niets, de natuur past zich meteen aan

B

Alleen dat ene element verdwijnt

C

De rest van het ecosysteem ondervindt de gevolgen

D

Het ecosysteem wordt groter

Alle elementen hebben invloed op elkaar. Zonder water groeien er bijvoorbeeld minder planten en krijgen dieren minder voedsel.

Uitleg bij vraag 31

Het juiste antwoord is C: De rest van het ecosysteem ondervindt de gevolgen

Alle elementen hebben invloed op elkaar. Zonder water groeien er bijvoorbeeld minder planten en krijgen dieren minder voedsel.

Paragraaf 5 | Verstoorde ecosystemen

Je gaat nu oefenen met paragraaf 5. Twijfel je? Lees dan eerst pagina 10 van je boekje nog eens.

Na elke vraag zie je een slide met het juiste antwoord en uitleg. Kijk je eigen antwoord daarmee na.

Sleep elke gebeurtenis naar de juiste categorie: NATUURLIJKE verstoring of MENSELIJKE verstoring.

Natuurlijke verstoring

Menselijke verstoring

Een vulkaanuitbarsting

Een aardbeving

Een bos kappen voor een snelweg

Uitlaatgassen van auto’s

Een bedrijf dat chemicaliën lekt

Hevige regenval

Natuurrampen zijn natuurlijke verstoringen. Milieuvervuiling, het vernietigen van leefgebieden en invasieve soorten zijn menselijke verstoringen.

Uitleg bij vraag 32

Natuurlijke verstoring: Een vulkaanuitbarsting, Een aardbeving, Hevige regenval

Menselijke verstoring: Uitlaatgassen van auto’s, Een bos kappen voor een snelweg, Een bedrijf dat chemicaliën lekt

Natuurrampen zijn natuurlijke verstoringen. Milieuvervuiling, het vernietigen van leefgebieden en invasieve soorten zijn menselijke verstoringen.

Een bosbrand wordt niet op tijd geblust. Zet de gevolgen in de juiste volgorde.

1

De bosbrand vernietigt alle begroeiing

2

Dieren slaan op de vlucht en voedselketens raken uit balans

3

Er ontstaat een aardverschuiving

4

Er blijft kale grond over

5

De kale grond is gevoelig voor erosie

Zonder planten wordt de grond niet meer vastgehouden. Daardoor volgen er na bosbranden vaak aardverschuivingen.

Uitleg bij vraag 33

De juiste volgorde is:

1. De bosbrand vernietigt alle begroeiing

2. Dieren slaan op de vlucht en voedselketens raken uit balans

3. Er blijft kale grond over

4. De kale grond is gevoelig voor erosie

5. Er ontstaat een aardverschuiving

Zonder planten wordt de grond niet meer vastgehouden. Daardoor volgen er na bosbranden vaak aardverschuivingen.

Kale grond kan makkelijk wegspoelen of wegwaaien. Hoe heet dit? Typ één woord.

Erosie is het wegspoelen of wegwaaien van de bovenste laag grond. Kale grond na een bosbrand is hier extra gevoelig voor.

Uitleg bij vraag 34

Goed is bijvoorbeeld: erosie

Erosie is het wegspoelen of wegwaaien van de bovenste laag grond. Kale grond na een bosbrand is hier extra gevoelig voor.

Rond vulkanen, zoals bij Napels in Italië, wonen soms veel mensen. Wat is daar volgens het boekje een reden voor?

A

Vulkanen geven warmte in de winter

B

Vulkanische as zit vol voedingsstoffen en maakt de grond vruchtbaar

C

Vulkanen barsten nooit meer uit

D

Er is daar veel werk in de mijnbouw

Natuurlijke verstoringen hebben soms ook voordelen: as, houtskool en klei maken de grond vruchtbaar. Daarom liggen boerderijen vaak bij rivieren en vulkanen.

Uitleg bij vraag 35

Het juiste antwoord is B: Vulkanische as zit vol voedingsstoffen en maakt de grond vruchtbaar

Natuurlijke verstoringen hebben soms ook voordelen: as, houtskool en klei maken de grond vruchtbaar. Daarom liggen boerderijen vaak bij rivieren en vulkanen.

Op welke manier verstoort de mens hier het ecosysteem? Sleep elk voorbeeld naar de juiste categorie.

Milieuvervuiling

Vernietigen van leefgebieden

Invasieve soorten

Plastic in de oceaan

Een weiland wordt een nieuwbouwwijk

Methaan van veeteelt

Een roofdier dat per ongeluk is meegereisd, eet al het voedsel weg

Een plant uit een ander werelddeel groeit alle andere planten weg

Een bos wordt gekapt voor een snelweg

De drie menselijke verstoringen: milieuvervuiling (schadelijke stoffen), vernietigen van leefgebieden (natuur wordt bebouwd) en invasieve soorten (uitheemse soorten die schade doen).

Uitleg bij vraag 36

Milieuvervuiling: Plastic in de oceaan, Methaan van veeteelt

Vernietigen van leefgebieden: Een weiland wordt een nieuwbouwwijk, Een bos wordt gekapt voor een snelweg

Invasieve soorten: Een plant uit een ander werelddeel groeit alle andere planten weg, Een roofdier dat per ongeluk is meegereisd, eet al het voedsel weg

De drie menselijke verstoringen: milieuvervuiling (schadelijke stoffen), vernietigen van leefgebieden (natuur wordt bebouwd) en invasieve soorten (uitheemse soorten die schade doen).

Wat is een invasieve soort?

A

Een dier dat in een dierentuin leeft

B

Een plant of dier dat in een nieuwe omgeving terechtkomt en daar de oorspronkelijke soorten schade doet

C

Een soort die bijna uitgestorven is

D

Een plant die heel langzaam groeit

Invasieve soorten komen (vaak per ongeluk) in een nieuwe omgeving terecht en verdringen de soorten die daar al leefden.

Uitleg bij vraag 37

Het juiste antwoord is B: Een plant of dier dat in een nieuwe omgeving terechtkomt en daar de oorspronkelijke soorten schade doet

Invasieve soorten komen (vaak per ongeluk) in een nieuwe omgeving terecht en verdringen de soorten die daar al leefden.

Waarom controleert de douane de bagage van reizigers ook op dierlijke producten?

A

Om te voorkomen dat er invasieve soorten Nederland binnenkomen

B

Omdat dierlijke producten verboden zijn in Nederland

C

Om belasting te heffen

D

Om te voorkomen dat mensen vlees eten

De overheid wil voorkomen dat invasieve soorten in Nederland belanden en hier ecosystemen verstoren.

Uitleg bij vraag 38

Het juiste antwoord is A: Om te voorkomen dat er invasieve soorten Nederland binnenkomen

De overheid wil voorkomen dat invasieve soorten in Nederland belanden en hier ecosystemen verstoren.

Bekijk bron 15. Welk land stootte in 2023 het meeste CO₂ uit?

A

De Verenigde Staten

B

India

C

China

D

De Europese Unie

In bron 15 is China de grootste (rode) laag in 2023.

Uitleg bij vraag 39

Het juiste antwoord is C: China

In bron 15 is China de grootste (rode) laag in 2023.

Paragraaf 6 | Delfstofwinning in Nederland

Je gaat nu oefenen met paragraaf 6. Twijfel je? Lees dan eerst pagina 12 van je boekje nog eens.

Na elke vraag zie je een slide met het juiste antwoord en uitleg. Kijk je eigen antwoord daarmee na.

Wat is turf?

A

Gedroogd veen

B

Een soort steenkool

C

Gras dat op veen groeit

D

Een gas uit de bodem

Turf is gedroogd veen. Rond de Gouden Eeuw werd het in Nederland veel gebruikt als brandstof.

Uitleg bij vraag 40

Het juiste antwoord is A: Gedroogd veen

Turf is gedroogd veen. Rond de Gouden Eeuw werd het in Nederland veel gebruikt als brandstof.

Zet de manieren waarop Nederland aan brandstof kwam in de juiste volgorde: van VROEGER naar LATER.

1

Einde van de gaswinning in Groningen

2

Turf winnen

3

Hout uit de bossen verbranden

4

Aardgas ontdekt in Groningen

5

Bruinkool en steenkool winnen

Eerst hout, toen de bossen op waren turf, daarna bruin- en steenkool en vanaf 1959 vooral aardgas.

Uitleg bij vraag 41

De juiste volgorde is:

1. Hout uit de bossen verbranden

2. Turf winnen (Gouden Eeuw, rond 1600)

3. Bruinkool en steenkool winnen (begin twintigste eeuw)

4. Aardgas ontdekt in Groningen (1959)

5. Einde van de gaswinning in Groningen

Eerst hout, toen de bossen op waren turf, daarna bruin- en steenkool en vanaf 1959 vooral aardgas.

Sleep elke uitspraak naar het juiste soort veengebied.

Hooggelegen veengebieden

Laaggelegen veengebieden

Worden nu vooral gebruikt voor landbouw en veeteelt

Veranderden vaak in meren en plassen

Lagen vooral in Noord- en Zuid-Holland

Lagen vooral in Groningen en Overijssel

Hooggelegen veengebieden konden deels hersteld worden. Bij laaggelegen veengebieden liepen de kuilen vol met water.

Uitleg bij vraag 42

Hooggelegen veengebieden: Lagen vooral in Groningen en Overijssel, Worden nu vooral gebruikt voor landbouw en veeteelt

Laaggelegen veengebieden: Lagen vooral in Noord- en Zuid-Holland, Veranderden vaak in meren en plassen

Hooggelegen veengebieden konden deels hersteld worden. Bij laaggelegen veengebieden liepen de kuilen vol met water.

Waarom eindigen veel plaatsnamen in Noord- en Zuid-Holland op ‘meer’, zoals het Haarlemmermeer?

A

Er lagen daar altijd al meren

B

De kuilen die overbleven na het afgraven van veen liepen vol met water

C

Er werd daar veel gevist

D

De zeespiegel is daar gestegen

Na het afgraven van veen liepen de kuilen vol met regen- en grondwater. Zo ontstonden meren en plassen.

Uitleg bij vraag 43

Het juiste antwoord is B: De kuilen die overbleven na het afgraven van veen liepen vol met water

Na het afgraven van veen liepen de kuilen vol met regen- en grondwater. Zo ontstonden meren en plassen.

Sleep elke uitspraak naar de juiste manier van winnen: DAGBOUW of SCHACHTBOUW.

Dagbouw

Schachtbouw

Je graaft vanaf het aardoppervlak een grote open put

Mijnwerkers graven verticale gangen diep de grond in

Zo werd bruinkool in Limburg gewonnen

Zo werd steenkool gewonnen

Bij dagbouw graaf je aan de oppervlakte (bron 19). Bij schachtbouw graaf je verticale gangen om bij diepere, oudere lagen te komen (bron 20).

Uitleg bij vraag 44

Dagbouw: Zo werd bruinkool in Limburg gewonnen, Je graaft vanaf het aardoppervlak een grote open put

Schachtbouw: Zo werd steenkool gewonnen, Mijnwerkers graven verticale gangen diep de grond in

Bij dagbouw graaf je aan de oppervlakte (bron 19). Bij schachtbouw graaf je verticale gangen om bij diepere, oudere lagen te komen (bron 20).

Waarom leek aardgas in 1959 het perfecte alternatief voor steenkool?

A

Het was gratis

B

Nederland had er veel van, het was makkelijker te winnen en minder schadelijk voor het milieu

C

Het veroorzaakt geen aardbevingen

D

Het is een hernieuwbare bron

Steenkool werd steeds duurder. Aardgas was er veel, makkelijk te winnen en minder vervuilend. Later bleek dat gaswinning ook nadelen heeft.

Uitleg bij vraag 45

Het juiste antwoord is B: Nederland had er veel van, het was makkelijker te winnen en minder schadelijk voor het milieu

Steenkool werd steeds duurder. Aardgas was er veel, makkelijk te winnen en minder vervuilend. Later bleek dat gaswinning ook nadelen heeft.

Hoe kan gaswinning in Groningen aardbevingen veroorzaken?

A

Door het geluid van de boorinstallaties

B

Doordat de lege poriën onder de grond instorten

C

Doordat het gas ontploft

D

Doordat er water in de grond wordt gepompt

Het gas zit in kleine poriën in de bodem. Als het gas eruit is, kunnen die poriën instorten. Dat veroorzaakt aardbevingen.

Uitleg bij vraag 46

Het juiste antwoord is B: Doordat de lege poriën onder de grond instorten

Het gas zit in kleine poriën in de bodem. Als het gas eruit is, kunnen die poriën instorten. Dat veroorzaakt aardbevingen.

Paragraaf 7 | Het (versterkte) broeikaseffect

Je gaat nu oefenen met paragraaf 7. Twijfel je? Lees dan eerst pagina 14 van je boekje nog eens.

Na elke vraag zie je een slide met het juiste antwoord en uitleg. Kijk je eigen antwoord daarmee na.

Wat is het broeikaseffect?

A

Gassen zoals CO₂ houden een deel van de warmte van het aardoppervlak vast

B

Planten groeien sneller in een kas

C

De zon wordt steeds heter

D

Het gat in de ozonlaag

Broeikasgassen houden een deel van de warmte vast die het aardoppervlak uitstraalt. Daardoor is het op aarde leefbaar warm.

Uitleg bij vraag 47

Het juiste antwoord is A: Gassen zoals CO₂ houden een deel van de warmte van het aardoppervlak vast

Broeikasgassen houden een deel van de warmte vast die het aardoppervlak uitstraalt. Daardoor is het op aarde leefbaar warm.

Hoe warm zou het gemiddeld op aarde zijn zónder broeikaseffect? Typ het getal in graden Celsius.

Zonder broeikaseffect zou het gemiddeld −18 °C zijn. Het natuurlijke broeikaseffect is dus nodig om te kunnen leven.

Uitleg bij vraag 48

Goed is bijvoorbeeld: -18 / −18 / min 18

Zonder broeikaseffect zou het gemiddeld −18 °C zijn. Het natuurlijke broeikaseffect is dus nodig om te kunnen leven.

Bekijk bron 22. Zet de stappen van het natuurlijke broeikaseffect in de juiste volgorde.

1

Het warme aardoppervlak stuurt infraroodstraling terug de ruimte in

2

De zon stuurt straling naar de aarde

3

Het aardoppervlak neemt een deel van die straling op

4

Wolken en broeikasgassen houden een deel van die warmte vast

Een deel van de zonnestraling wordt meteen teruggekaatst. De rest verwarmt de aarde, en broeikasgassen houden een deel van die warmte vast.

Uitleg bij vraag 49

De juiste volgorde is:

1. De zon stuurt straling naar de aarde

2. Het aardoppervlak neemt een deel van die straling op

3. Het warme aardoppervlak stuurt infraroodstraling terug de ruimte in

4. Wolken en broeikasgassen houden een deel van die warmte vast

Een deel van de zonnestraling wordt meteen teruggekaatst. De rest verwarmt de aarde, en broeikasgassen houden een deel van die warmte vast.

Wat is het verschil tussen het broeikaseffect en het VERSTERKTE broeikaseffect?

A

Er is geen verschil

B

Het versterkte broeikaseffect komt door de zon

C

Bij het versterkte broeikaseffect zorgt menselijk handelen dat de atmosfeer meer warmte vasthoudt dan normaal

D

Het gewone broeikaseffect is slecht, het versterkte is goed

Het natuurlijke broeikaseffect is nodig. Door de uitstoot van broeikasgassen door mensen wordt het sterker: dat is het versterkte broeikaseffect.

Uitleg bij vraag 50

Het juiste antwoord is C: Bij het versterkte broeikaseffect zorgt menselijk handelen dat de atmosfeer meer warmte vasthoudt dan normaal

Het natuurlijke broeikaseffect is nodig. Door de uitstoot van broeikasgassen door mensen wordt het sterker: dat is het versterkte broeikaseffect.

Met hoeveel graden Celsius is de gemiddelde temperatuur op aarde volgens het boekje gestegen in de afgelopen 200 jaar? Typ alleen het getal.

De temperatuur is ongeveer 1,2 °C gestegen. Dat klinkt weinig, maar het zorgt al voor meer hittegolven en zware regenbuien.

Uitleg bij vraag 51

Goed is bijvoorbeeld: 1,2 / 1.2 / 1,2 °C

De temperatuur is ongeveer 1,2 °C gestegen. Dat klinkt weinig, maar het zorgt al voor meer hittegolven en zware regenbuien.

Sleep elk voorbeeld naar de juiste kolom: is het een OORZAAK of een GEVOLG van het versterkte broeikaseffect?

Oorzaak

Gevolg

Meer hittegolven in Spanje

Autorijden

CO₂-uitstoot door fabrieken

Vaker overstromingen in Duitsland

Een stijgende zeespiegel

Methaan uit de landbouw

Uitstoot van broeikasgassen is de oorzaak. Klimaatverandering met een stijgende zeespiegel en extremer weer is het gevolg.

Uitleg bij vraag 52

Oorzaak: Autorijden, CO₂-uitstoot door fabrieken, Methaan uit de landbouw

Gevolg: Een stijgende zeespiegel, Meer hittegolven in Spanje, Vaker overstromingen in Duitsland

Uitstoot van broeikasgassen is de oorzaak. Klimaatverandering met een stijgende zeespiegel en extremer weer is het gevolg.

Waarom is een stijgende zeespiegel de grootste dreiging voor Nederland?

A

Omdat Nederland veel stranden heeft

B

Omdat Nederland grotendeels onder zeeniveau ligt

C

Omdat Nederland geen dijken heeft

D

Omdat het in Nederland veel regent

Een groot deel van Nederland ligt onder zeeniveau. Een hogere zeespiegel is daarom extra gevaarlijk.

Uitleg bij vraag 53

Het juiste antwoord is B: Omdat Nederland grotendeels onder zeeniveau ligt

Een groot deel van Nederland ligt onder zeeniveau. Een hogere zeespiegel is daarom extra gevaarlijk.

Bekijk bron 25. Wat kan er volgens het boekje met het Nederlandse weer gebeuren als de grote zeestromingen vertragen of stoppen?

A

Warmere winters en nattere zomers

B

Koudere winters en drogere zomers

C

Er verandert niets

D

Het gaat vaker sneeuwen in de zomer

Zeestromingen houden ons klimaat stabiel. Als ze vertragen, kunnen onze winters kouder en onze zomers droger worden.

Uitleg bij vraag 54

Het juiste antwoord is B: Koudere winters en drogere zomers

Zeestromingen houden ons klimaat stabiel. Als ze vertragen, kunnen onze winters kouder en onze zomers droger worden.

Vul de juiste woorden in.

Koolstofdioxide, ook wel CO₂ genoemd, is een broeikasgas. Doordat mensen veel van dit gas uitstoten, ontstaat het versterkte broeikaseffect. Een gevolg daarvan is klimaatverandering.

CO₂

broeikasgas

versterkte

klimaatverandering

zuurstof

natuurlijke

ozon

CO₂ is een broeikasgas. Meer CO₂ = meer warmte vastgehouden = versterkt broeikaseffect = klimaatverandering.

Uitleg bij vraag 55

De ingevulde tekst:

Koolstofdioxide, ook wel CO₂ genoemd, is een broeikasgas. Doordat mensen veel van dit gas uitstoten, ontstaat het versterkte broeikaseffect. Een gevolg daarvan is klimaatverandering.

CO₂ is een broeikasgas. Meer CO₂ = meer warmte vastgehouden = versterkt broeikaseffect = klimaatverandering.

Uitdaging

Deze laatste vragen combineren verschillende paragrafen. Neem er de tijd voor!

UITDAGING: Leg in je eigen woorden uit hoe het verbranden van steenkool bijdraagt aan klimaatverandering. Gebruik de woorden koolstof, CO₂ en broeikaseffect.

Voorbeeldantwoord: Steenkool bevat heel veel koolstof. Als je steenkool verbrandt, komt die koolstof vrij als CO₂. CO₂ is een broeikasgas dat warmte vasthoudt. Meer CO₂ in de lucht versterkt het broeikaseffect, waardoor de aarde opwarmt en het klimaat verandert.

Uitleg bij vraag 56

Voorbeeldantwoord: Steenkool bevat heel veel koolstof. Als je steenkool verbrandt, komt die koolstof vrij als CO₂. CO₂ is een broeikasgas dat warmte vasthoudt. Meer CO₂ in de lucht versterkt het broeikaseffect, waardoor de aarde opwarmt en het klimaat verandert.

UITDAGING: Bij het winnen van turf werden complete lagen aarde afgegraven. Welke van de drie menselijke verstoringen uit paragraaf 5 is dit? Leg je antwoord uit.

Voorbeeldantwoord: Het vernietigen van leefgebieden. Door het afgraven van het veen verdwenen de oorspronkelijke planten en dieren uit het gebied.

Uitleg bij vraag 57

Voorbeeldantwoord: Het vernietigen van leefgebieden. Door het afgraven van het veen verdwenen de oorspronkelijke planten en dieren uit het gebied.