WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Klimaatverandering
Examenstof aardrijkskunde vmbo: broeikaseffect, gevolgen en maatregelen
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Klimaatverandering
Examenstof aardrijkskunde vmbo: broeikaseffect, gevolgen en maatregelen
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: AK/K/4 eindterm 5.6, 5.7, 5.8, 5.9, 6.4, 6.5 (alleen KB en GL/TL). Image credit: Wickey / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe het versterkt broeikaseffect werkt, wat de gevolgen zijn voor Nederland, Spanje en de VS, en maatregelen afwegen.
Deze slide heeft geen instructies
Aan welke woorden denk je bij klimaatverandering?
Dit hele onderwerp hoort alleen bij KB en GL/TL. Verwachte woorden: opwarming, CO2, uitstoot, smeltend ijs, zeespiegel, droogte, hittegolf, overstroming, windmolens, zonnepanelen, klimaatakkoord. Sorteer daarna samen: wat is een oorzaak (uitstoot, fossiele brandstoffen), wat is een gevolg (droogte, overstroming) en wat is een maatregel (windmolens, dijken)?
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Het natuurlijk broeikaseffect
Zonlicht gaat door de dampkring en verwarmt het aardoppervlak.
De aarde geeft die warmte weer af als warmtestraling, terug naar de ruimte.
Broeikasgassen in de dampkring houden een deel van die warmte vast, zoals een deken.
Belangrijke broeikasgassen zijn waterdamp, koolstofdioxide (CO2) en methaan.
Zonder dit natuurlijk broeikaseffect zou het op aarde gemiddeld ongeveer -18 °C zijn in plaats van 15 °C.
Alleen KB en GL/TL: dit hele onderwerp (eindtermen 5.6 tot en met 5.9, 6.4 en 6.5) hoort niet bij de basisberoepsgerichte leerweg. Kern: het natuurlijk broeikaseffect is goed, zonder is de aarde te koud om te leven. Veelgemaakte fout: denken dat het broeikaseffect altijd slecht is, of het verwarren met het gat in de ozonlaag.
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Het versterkt broeikaseffect
Mensen stoten sinds ongeveer 1850 steeds meer broeikasgassen uit.
Er komt meer CO2 in de lucht: van ongeveer 280 ppm vóór 1800 naar ruim 420 ppm nu.
Meer broeikasgassen houden meer warmte vast. Dat is het versterkt broeikaseffect.
Daardoor is de aarde gemiddeld al ruim 1 °C warmer geworden. Dat heet klimaatverandering.
Ppm betekent deeltjes per miljoen: bij 420 ppm zijn 420 van elke miljoen luchtdeeltjes CO2. Het verschil tussen natuurlijk en versterkt broeikaseffect is een vaste examenvraag. Natuurlijk: er zijn broeikasgassen en die houden warmte vast. Versterkt: door de mens komen er extra bij, dus wordt het warmer.
Kolencentrale van RWE in de Eemshaven, Groningen, november 2016
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Oorzaken van het versterkt broeikaseffect
Fossiele brandstoffen verbranden: kolen, olie en aardgas. Daarbij komt CO2 vrij.
Dat gebeurt in centrales, fabrieken, auto's, vliegtuigen en bij het verwarmen van huizen.
Ontbossing: bomen nemen CO2 op. Worden bossen gekapt of verbrand, dan blijft er meer CO2 in de lucht.
Koeien en rijstvelden geven methaan af. Meer vee betekent meer methaan.
Laat de foto zien: de witte pluim van de kolencentrale is vooral waterdamp, maar de centrale stoot ook veel onzichtbaar CO2 uit. Let op de windmolens ernaast: oude en nieuwe energie naast elkaar. Nederland wil uiterlijk in 2030 stoppen met stroom uit kolen. Image credit: Wickey / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: Hoe werkt het broeikaseffect? (Quest Junior). Video van ruim 4 minuten. Kijkvraag: waarom is het broeikaseffect eigenlijk nodig, en wat doen mensen waardoor het sterker wordt? Antwoord: zonder broeikaseffect is de aarde te koud; door het verbranden van fossiele brandstoffen komen er extra broeikasgassen bij.
Zet op volgorde: zo werkt het broeikaseffect
Juiste volgorde zoals hier. Verwachte fout: denken dat broeikasgassen het zonlicht zelf tegenhouden. Ze houden juist de warmtestraling van de aarde vast.
Wat is het verschil tussen het natuurlijk en het versterkt broeikaseffect?
Bij versterkt is er een gat in de ozonlaag gekomen
Bij versterkt komen er door de mens broeikasgassen bij
Bij natuurlijk zijn er nog geen broeikasgassen
Bij natuurlijk komt er geen zonlicht door de dampkring
Goed: het natuurlijk broeikaseffect bestaat altijd, de mens voegt extra broeikasgassen toe. Verwachte fout: het ozongat erbij halen, dat is een ander probleem.
Overstroming van de Geul in Valkenburg, Zuid-Limburg, juli 2021
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Gevolgen voor Nederland
Het wordt warmer: zachtere winters en vaker hittegolven in de zomer.
De neerslagintensiteit neemt toe: er valt vaker veel regen in korte tijd.
Daardoor vaker wateroverlast. Maar in de zomer ook vaker droogte.
De zeespiegel stijgt en rivieren voeren in de winter meer water af.
Neerslagintensiteit is de hoeveelheid neerslag in een bepaalde tijd, bijvoorbeeld in millimeter per uur. In juli 2021 viel in Zuid-Limburg in twee dagen meer regen dan normaal in een hele maand. De Geul overstroomde en in Valkenburg stonden straten onder water. Veelgemaakte fout: denken dat het alleen maar natter wordt. Nederland krijgt allebei: natter in de winter, en vaker droogte in de zomer. Image credit: Romaine / Wikimedia Commons, CC0
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Natuur, landbouw en water in Nederland
Vegetatie: planten en dieren uit het zuiden rukken op, soorten die kou nodig hebben verdwijnen.
Landbouw: het groeiseizoen wordt langer. Boeren kunnen soms nieuwe gewassen telen, zoals druiven.
Maar droogte en hevige buien geven vaker een mislukte oogst.
Waterhuishouding: zeewater dringt verder het land in. Grondwater en rivierwater worden zouter.
Waterhuishouding is de manier waarop water wordt aangevoerd, opgeslagen en afgevoerd. Bij droogte en lage rivieren komt zout water verder de rivieren op en via de bodem (verzilting). Dat is slecht voor landbouw en drinkwater. Laat leerlingen per gevolg zeggen of het een voordeel of nadeel is: een langer groeiseizoen is ook een voordeel.
Droge bodem van het stuwmeer van Yesa bij lage waterstand, Aragón, Spanje, oktober 2016
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Gevolgen voor Spanje
Spanje wordt heter en droger. Hittegolven en lange droogtes komen vaker voor.
Stuwmeren lopen leeg: er is minder water voor irrigatie en drinkwater.
Olijven, groente en fruit krijgen te weinig water. De oogst wordt kleiner.
Meer bosbranden en landdegradatie: de bodem droogt uit en spoelt weg bij hevige buien.
Spanje heeft een Middellandse Zeeklimaat met al droge zomers. Klimaatverandering maakt het watertekort groter. De natuurlijke vegetatie (maquis, eiken, dennen) krijgt het moeilijker en er ontstaan meer kale, droge gebieden. De foto laat de uitgedroogde bodem van een stuwmeer in Noord-Spanje zien. Image credit: Basotxerri / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Vul in
Als er vaker veel regen in korte tijd valt, neemt de neerslagintensiteit toe. In Spanje lopen door droogte de stuwmeren leeg.
Neerslagintensiteit gaat over hoeveel regen er per tijd valt, niet over de totale hoeveelheid per jaar. Verwachte fout: neerslagintensiteit en waterhuishouding verwarren.
Welk gevolg van klimaatverandering past bij Nederland én bij Spanje?
Veel minder regen in de winter
Kortere en koudere zomers
Vaker droogte in de zomer
Een dalende zeespiegel
Goed: vaker droogte in de zomer geldt voor beide landen, in Spanje nog sterker. Verwachte fout: minder regen in de winter kiezen, maar in Nederland worden de winters juist natter.
De Hughes Fire bij Castaic, Californië, januari 2025
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Gevolgen voor de Verenigde Staten
In het westen, zoals in Californië, vaker droogte, hitte en grote bosbranden.
Rivieren zoals de Colorado voeren minder water af. Er is minder water voor steden en boeren.
Aan de kust stijgt de zeespiegel. Laag land zoals Florida kan onder water komen.
Orkanen kunnen zwaarder worden en veel meer regen brengen.
Koppel aan de klimaten van de VS: in het droge zuidwesten valt al weinig neerslag, klimaatverandering maakt het nog droger. Aan de Atlantische kust en de Golf van Mexico liggen grote steden op laag land. Kijkvraag bij de foto: waarom brandt een droog landschap sneller? Image credit: USDA Forest Service Region 5 / Wikimedia Commons, publiek domein
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Twee soorten maatregelen
Oorzaken aanpakken: minder broeikasgassen uitstoten, bijvoorbeeld met wind- en zonne-energie.
Gevolgen aanpakken: je aanpassen aan het nieuwe klimaat, bijvoorbeeld hogere dijken.
Duurzaamheid: zo leven dat mensen later ook nog goed op aarde kunnen leven.
Klimaatafspraken: landen spreken samen af hoeveel minder ze uitstoten.
In het Klimaatakkoord van Parijs (2015) spraken landen af: opwarming ruim onder 2 °C houden, liefst 1,5 °C.
Laat leerlingen elke maatregel indelen: pakt hij de oorzaak aan (minder uitstoot) of de gevolgen (aanpassen)? Nederland heeft een eigen Klimaatwet: in 2030 55 procent minder uitstoot dan in 1990 en in 2050 klimaatneutraal. Klimaatafspraken werken alleen als veel landen meedoen: de uitstoot van één land verspreidt zich over de hele aarde.
Windpark Krammer in Zeeland, gezien vanaf Goeree-Overflakkee
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Maatregelen afwegen met dimensies
Elke maatregel heeft voor- en nadelen. Die bekijk je vanuit dimensies.
Natuurlijk: minder uitstoot, maar een windpark op zee stoort vogels en zeedieren.
Sociaal-economisch: nieuw werk, maar het bouwen kost veel geld.
Cultureel en politiek: mensen vinden windmolens lelijk. De overheid kiest en betaalt subsidie.
De vier dimensies op het examen: natuurlijk, sociaal-economisch, cultureel en politiek. Meer voorbeelden: in Spanje staan bij Sevilla grote zonnecentrales (PS10 en PS20) en gebruiken boeren druppelirrigatie om water te sparen. In Nederland: Ruimte voor de Rivier en dijkversterking tegen hoog water. Veelgemaakte fout: alleen een voordeel noemen, of geen dimensie erbij zetten. Image credit: Bjorn Mierop / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Welke maatregel pakt de oorzaak van het versterkt broeikaseffect aan?
Meer stroom uit zon en wind in plaats van kolen
Dijken langs de rivieren hoger en breder maken
Stuwmeren bouwen om regenwater op te slaan
Boeren laten overstappen op druppelirrigatie
Goed: minder kolen verbranden betekent minder CO2-uitstoot. De andere drie zijn maatregelen tegen de gevolgen. Verwachte fout: druppelirrigatie kiezen omdat het duurzaam klinkt.
Noem een sociaal-economisch nadeel van een windpark op zee.
Goed antwoord, bijvoorbeeld: het bouwen kost veel geld, vissers hebben minder ruimte om te vissen, of stroom kan duurder worden. Verwachte fout: een natuurlijk nadeel noemen (vogels) of een voordeel.
Wat vond je het lastigst?
Natuurlijk en versterkt broeikaseffect
Gevolgen voor Nederland en Spanje
Gevolgen voor de Verenigde Staten
Maatregelen afwegen met dimensies
Gebruik de uitslag voor de start van les 2. Het hele onderwerp is alleen voor KB en GL/TL.
Leg uit hoe autorijden kan leiden tot meer droogte in Spanje.
Goed antwoord: een auto verbrandt benzine of diesel (fossiele brandstof), daarbij komt CO2 vrij, het versterkt broeikaseffect houdt meer warmte vast, het wordt warmer en droger in Spanje. Verwachte fout: een stap overslaan, bijvoorbeeld direct van uitstoot naar droogte.
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Begrippen (1/2)
broeikasgassen: gassen die warmte vasthouden, zoals waterdamp, CO2 en methaan
natuurlijk broeikaseffect: broeikasgassen houden warmte vast, zodat het op aarde gemiddeld 15 °C is
versterkt broeikaseffect: extra broeikasgassen door de mens houden meer warmte vast, de aarde warmt op
fossiele brandstoffen: kolen, olie en aardgas: bij verbranden komt CO2 vrij
klimaatverandering: verandering van het klimaat over lange tijd, zoals warmer weer en meer extreme buien
Deze slide heeft geen instructies
WEER EN KLIMAAT · KLIMAATBELEID
Begrippen (2/2)
neerslagintensiteit: hoeveel neerslag er in een bepaalde tijd valt, bijvoorbeeld in mm per uur
waterhuishouding: de manier waarop water wordt aangevoerd, opgeslagen en afgevoerd
duurzaamheid: zo leven dat mensen later ook nog goed op aarde kunnen leven
klimaatafspraken: afspraken tussen landen om minder broeikasgassen uit te stoten, zoals het Klimaatakkoord van Parijs
dimensies: natuurlijk, sociaal-economisch, cultureel en politiek: hiermee bekijk je voor- en nadelen
Deze slide heeft geen instructies