Literaire begrippen: tijd in verhalen
Literaire begrippen: tijd in verhalen
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan manipulaties van de chronologie in een verhaal herkennen, het effect van het tijdsverloop onder woorden brengen en onderscheid maken tussen fabel en sujet.
Deze slide heeft geen instructies
Historische tijd
De historische tijd is het tijdstip waarin een verhaal speelt
Dat kan heel precies zijn, bijvoorbeeld 1979
Het kan ook een ruimere periode zijn, zoals de middeleeuwen of de toekomst
De historische tijd helpt je om het verhaal in een bepaalde context te plaatsen
Benadruk dat historische tijd gaat over wanneer het verhaal zich afspeelt, niet over de volgorde waarin de schrijver de gebeurtenissen vertelt.
Deze slide heeft geen instructies
Vertelde tijd
De vertelde tijd is de periode die in het verhaal voorbijgaat
Dat kan één dag zijn, maar ook jaren of zelfs eeuwen
Je kijkt dus naar de duur van de gebeurtenissen
Maak het onderscheid expliciet: historische tijd = wanneer, vertelde tijd = hoe lang.
Chronologie in verhalen
In veel verhalen staan gebeurtenissen niet in chronologische volgorde. De schrijver manipuleert de tijd door tussen verschillende momenten te springen. Daardoor krijg je informatie niet altijd in de volgorde waarin alles echt gebeurde.
Koppel dit aan leeservaring: veel leerlingen kennen films of series die beginnen met een spannend moment en daarna teruggaan in de tijd.
Deze slide heeft geen instructies
Vertelheden
Het vertelheden is het 'nu' van het verhaal
Vanuit dat punt kijkt de lezer naar wat er gebeurt
De schrijver kan vanuit het vertelheden teruggaan naar het verleden
Of juist vooruitgaan naar wat later zal gebeuren
Leerlingen verwarren vertelheden soms met de echte tegenwoordige tijd. Leg uit dat het gaat om het huidige moment binnen het verhaal zelf.
Ook wel het vertelnu of de verteltijd: is het moment waarop de verteller het verhaal onder woorden brengt. Het is de 'tegenwoordige tijd' van de verteller zelf, van waaruit hij of zij terugblikt op de gebeurtenissen (de vertelde tijd).
Het verschil tussen vertelheden en vertelde tijd
Om het vertelheden scherp te krijgen, helpt het om twee tijdlagen in een verhaal te onderscheiden:
Het vertelheden (Vertelnu): Het moment van spreken of schrijven. Dit gebeurt meestal in de tegenwoordige tijd (o.t.t.), bijvoorbeeld: "Nu ik hier achter mijn bureau zit, moet ik weer denken aan die zomer van 2010."
De vertelde tijd: De periode waarin de gebeurtenissen van het verhaal zich afspelen. Dit staat meestal in de verleden tijd (o.v.t.), bijvoorbeeld: "Het was snikheet en we liepen langs het strand." Je kijkt dus naar de duur van de gebeurtenissen.
Deze slide heeft geen instructies
Vertelwijze achteraf
Soms vertelt een ik-persoon over gebeurtenissen van eerder, soms jaren geleden
Dat heet een vertelwijze achteraf
De verteller kleurt gebeurtenissen in met kennis van later
Benadruk dat dit het lastiger kan maken om het vertelheden te bepalen, omdat het vertelnu en het beleefde verleden uit elkaar liggen.
Vertellend ik en belevend ik
Vertelt terwijl de ik-persoon het meemaakt
De kennis is beperkt tot dat moment
De lezer beleeft de gebeurtenis directer
Vertellend ik
Belevend ik
Vertelt achteraf over wat eerder, jaren geleden gebeurde
Kijkt met latere inzichten terug
Geeft vaak commentaar of oordeel
Laat zien dat het verschil invloed heeft op hoe betrouwbaar of gekleurd een vertelling overkomt.
Wat beschrijft de vertelde tijd?
de duur
het jaartal
de volgorde
de plaats
Controleert het onderscheid tussen historische tijd (wanneer) en vertelde tijd (hoe lang).
Begrippen in context
De historische tijd zegt wanneer een verhaal speelt. De vertelde tijd laat zien hoeveel tijd er in het verhaal voorbijgaat. Het vertelheden is het nu van het verhaal, ook als een verteller later terugkijkt.
Alle drie de begrippen komen uit het eerste blok: wanneer, hoe lang en vanuit welk nu verteld wordt.
Flashback
Een flashback beschrijft iets wat eerder is gebeurd
De lopende verhaallijn wordt daarvoor echt onderbroken
Zo krijgt de lezer extra achtergrond of uitleg over het heden
Deze slide heeft geen instructies
Terugwijzing
Een terugwijzing verwijst kort naar iets uit het verleden
Vaak is het maar één zin
Het verhaal gaat meteen door
Anders dan een flashback onderbreekt een terugwijzing de verhaallijn niet
Benadruk het verschil in omvang en effect: flashback = uitgewerkte scène, terugwijzing = korte herinnering of verwijzing.
Flashforward
Een flashforward laat iets zien wat nog moet gebeuren
Daarmee kan de schrijver al iets verklappen
Dat beïnvloedt de spanning en de verwachtingen van de lezer
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Vooruitwijzing
Een vooruitwijzing is een korte verwijzing naar iets wat later gebeurt
Meestal is het maar één zin
De verhaallijn wordt niet onderbroken
Je weet dat er iets aankomt, maar nog niet precies wat
Gebruik eventueel het gegeven voorbeeld mondeling: 'Als ik toen had geweten wat me te wachten stond...'
Proloog
Een proloog is een korte tekst vóór het eerste hoofdstuk. Daarin zit vaak een flashforward, maar dat hoeft niet. Een proloog kan de lezer meteen nieuwsgierig maken of alvast een dreigende sfeer oproepen.
Leg uit dat een proloog een plaats in het boek is, geen soort tijdsprong op zichzelf. De tijdsprong die erin voorkomt, is vaak een flashforward.
Effect van tijdsmanipulatie
Meer spanning of nieuwsgierigheid
Verrassing of juist voorkennis
Andere kijk op personages en gebeurtenissen
Effect op de lezer
Opbouw
Informatie komt gedoseerd binnen
Achtergrond kan later duidelijk worden
Gebeurtenissen krijgen meer nadruk
Dit slidebeat verbindt de termen met hun functie: niet alleen herkennen, maar ook onder woorden brengen wat ze doen met een verhaal.
Welke tijdsprong onderbreekt de verhaallijn echt?
terugwijzing
vooruitwijzing
flashback
proloog
Proloog is een plek in het boek, geen tijdsprong op zichzelf. Terugwijzing en vooruitwijzing zijn juist kort en onderbreken niet.
Korte en lange sprongen
Een flashforward beschrijft iets wat later gebeurt en kan alvast iets verklappen. Een vooruitwijzing is meestal maar één zin. Een proloog staat vóór het eerste hoofdstuk en bevat vaak zo'n sprong naar voren.
Laat leerlingen letten op verschil in lengte en plaats: beschrijving, korte verwijzing, tekst vóór hoofdstuk 1.
Welk effect past het best bij een flashforward?
meer spanning
duidelijker decor
langzamer lezen
meer personages
Deze slide heeft geen instructies
Fabel
De fabel is de geschiedenis in chronologische volgorde
Je zet de gebeurtenissen dan van vroeg naar laat
Het gaat dus om hoe alles 'echt' achter elkaar gebeurde in het verhaal
Deze slide heeft geen instructies
Sujet
Het sujet is de volgorde waarin de gebeurtenissen worden verteld
Die volgorde hoeft niet chronologisch te zijn
Sujet wordt ook wel plot genoemd
Deze slide heeft geen instructies
Fabel en sujet vergeleken
Bij de fabel orden je de gebeurtenissen volgens de klok. Bij het sujet volg je de volgorde waarin de schrijver ze presenteert. Juist door dat verschil kun je zien hoe een auteur de tijd manipuleert.
Benadruk dat leerlingen bij een samenvatting dus eerst moeten weten welk soort samenvatting bedoeld wordt: chronologisch of volgens de tekstvolgorde.
Samengevat
Verhalen hebben een historische tijd en een vertelde tijd
Schrijvers manipuleren vaak de chronologie
Dat doen ze met tijdsprongen zoals flashback en flashforward
Het effect zie je in spanning, informatie en perspectief
Fabel en sujet helpen je om de opbouw van een verhaal te beschrijven
Deze slide heeft geen instructies
Wat is het verschil tussen fabel en sujet?
fabel is korter
sujet is chronologisch
fabel volgt de klok
sujet is historisch
Test of leerlingen begrijpen dat fabel de chronologische volgorde is en sujet de vertelvolgorde.
Samenvatten op twee manieren
Bij een fabel zet je gebeurtenissen van vroeg naar laat. Bij het sujet volg je de volgorde waarin de schrijver ze presenteert. Zo zie je hoe de auteur de chronologie manipuleert.
Alle blanks zijn kernbegrippen uit het laatste inhoudsblok.
Wat uit deze les ga jij het best onthouden?
Deze slide heeft geen instructies
Welk begrip vond jij het lastigst?
Deze slide heeft geen instructies
Wat hielp jou vandaag om tijdsprongen te begrijpen?
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
historische tijd - het tijdstip waarin een verhaal zich afspeelt
vertelde tijd - de periode die in het verhaal voorbijgaat
chronologie - de volgorde van gebeurtenissen van vroeg naar laat
vertelheden - het 'nu' van het verhaal
vertelwijze achteraf - een manier van vertellen waarbij later op eerdere gebeurtenissen wordt teruggekeken
vertellend ik - een ik-verteller die achteraf vertelt
belevend ik - een ik-verteller die vertelt terwijl hij of zij de gebeurtenissen meemaakt
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
flashback - een beschrijving van een eerdere gebeurtenis
terugwijzing - een korte verwijzing naar iets wat eerder gebeurde
flashforward - een beschrijving van een gebeurtenis die nog moet plaatsvinden
vooruitwijzing - een korte verwijzing naar iets wat later gebeurt
proloog - een korte tekst vóór het eerste hoofdstuk
fabel - de gebeurtenissen in chronologische volgorde
sujet - de volgorde waarin de gebeurtenissen in het verhaal worden verteld
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies