Thema 3 Ordening Basisstof 2 Verwantschap m/h/v

• newEditor

Verwantschap en ordening

Open bij het idee dat organismen op elkaar kunnen lijken, maar dat biologen preciezer willen weten wanneer organismen echt bij dezelfde soort horen en hoe verwantschap zichtbaar wordt in een indeling.

Lesdoel

Ik kan soorten en rassen onderscheiden en uitleggen dat de indeling van organismen berust op overeenkomst en verwantschap.

Wanneer horen organismen bij één soort?

• Organismen behoren tot dezelfde soort als ze zich onderling kunnen voortplanten

• De nakomelingen moeten vruchtbaar zijn

• Het gaat dus niet alleen om uiterlijk, maar vooral om voortplanting

Benadruk dat 'kunnen paren' niet genoeg is; de vruchtbaarheid van de nakomelingen is beslissend in deze methode van soortbegrip.

Soort is meer dan gelijkenis

• Organismen kunnen veel op elkaar lijken zonder dezelfde soort te zijn

• Organismen binnen één soort kunnen juist duidelijk verschillen

• Daarom gebruiken biologen voortplanting en vruchtbaarheid als belangrijk criterium

Deze slide corrigeert de veelvoorkomende misvatting dat uiterlijk alleen genoeg is om soorten te bepalen.

Wat is een ras?

• Een soort kan uit verschillende rassen bestaan

• Rassen horen dus bij dezelfde soort

• Binnen een soort kunnen groepen ontstaan met verschillen in bouw, kleur of grootte

Houd het biologisch: ras is hier een groep binnen dezelfde soort met herkenbare kenmerken.

Rassen kunnen sterk verschillen

• Rassen kunnen sterk in uiterlijk verschillen

• Toch blijven ze tot dezelfde soort behoren

• Voorbeeld: honden van verschillende rassen

Gebruik honden als herkenbaar voorbeeld: groot, klein, langharig of kortharig, maar biologisch nog steeds dezelfde soort.

Verschillende rassen, één soort

• Verschillende rassen van dezelfde soort kunnen zich samen voortplanten

• Hun nakomelingen zijn vruchtbaar

• Dat laat zien dat het om één soort gaat en niet om meerdere soorten

Indelen op overeenkomst

• Biologen delen organismen in groepen in

• Daarbij kijken ze naar overeenkomsten in kenmerken

• Hoe meer overeenkomst twee organismen vertonen, hoe meer ze bij dezelfde groepen worden ingedeeld

Koppel aan bekende groepen zoals zoogdieren, vogels of insecten zonder nieuwe theorie toe te voegen.

Overeenkomst zegt iets over indeling

Als twee organismen veel dezelfde kenmerken hebben, komen ze in meer van dezelfde groepen terecht. Weinig overeenkomst betekent dat ze eerder in verschillende groepen worden geplaatst.

Maak expliciet dat indeling geen willekeurige lijst is, maar een manier om overeenkomsten zichtbaar te maken.

Verwantschap door evolutie

• Door variatie en selectie kunnen nieuwe soorten ontstaan

• Nieuwe soorten ontstaan uit een gemeenschappelijke voorouder

• Verwantschap gaat dus over afstamming

Geen uitgebreide evolutieles nodig; alleen de koppeling leggen tussen ontstaan van soorten en gemeenschappelijke voorouders.

Wat betekent verwant?

• Soorten met een gemeenschappelijke voorouder zijn verwant

• Verwantschap betekent dat soorten in hun evolutie met elkaar verbonden zijn

• Indeling laat die verwantschap zo goed mogelijk zien

Meer of minder verwant

• Hoe korter geleden de gemeenschappelijke voorouder leefde, hoe nauwer soorten verwant zijn

• Hoe langer geleden die voorouder leefde, hoe minder verwant soorten zijn

Gebruik eventueel een eenvoudige stamboomtekening op het bord om 'recentere' en 'oudere' gemeenschappelijke voorouders te verduidelijken.

DNA en verwantschap

• Hoe meer verwant soorten zijn, hoe meer hun DNA overeenkomsten vertoont

• DNA levert dus bewijs voor verwantschap

• Uiterlijke kenmerken en DNA samen helpen bij de indeling van organismen

Benadruk dat DNA-overeenkomsten een extra aanwijzing geven naast zichtbare kenmerken.

Samenvatting

Soort → onderling voortplanten + vruchtbare nakomelingen

Rassen → verschillen binnen één soort

Veel overeenkomst → indeling in meer dezelfde groepen

Gemeenschappelijke voorouder → verwantschap

Meer DNA-overeenkomst → nauwere verwantschap

Deze slide verbindt de twee delen van de les: eerst soort en ras, daarna overeenkomst, evolutie en DNA als basis voor verwantschap.

Begrippen

soort - groep organismen die zich onderling kunnen voortplanten en vruchtbare nakomelingen krijgen

vruchtbaar - in staat om zelf weer voor nakomelingen te zorgen

ras - groep binnen een soort met bepaalde erfelijke kenmerken

overeenkomst - mate waarin organismen dezelfde kenmerken hebben

indeling - het ordenen van organismen in groepen

verwantschap - evolutionaire relatie door een gemeenschappelijke voorouder

gemeenschappelijke voorouder - voorouder waaruit twee of meer soorten zijn ontstaan

Begrippen

evolutie - geleidelijke verandering van soorten over lange tijd

variatie - verschillen tussen individuen van dezelfde soort

selectie - proces waarbij bepaalde kenmerken vaker worden doorgegeven

DNA - erfelijk materiaal in cellen

nakomelingen - jongen die uit ouders ontstaan

Wat is het verschil tussen soort en ras?

Wanneer behoort een dier tot hetzelfde soort?

Wat betekend het woord verwantschap?

Wat betekend het woord selectie?