Verwering en het landschap

Verwering en het landschap

1 / 27
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 27 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Verwering en het landschap

Open met het idee dat gesteente stevig en onveranderlijk lijkt, maar aan het aardoppervlak toch langzaam verandert. Dat vormt de opstap naar de centrale vraag: hoe breekt gesteente af en wat doet dat met het landschap?

Leerdoel

Ik kan uitleggen wat verwering is, het verschil tussen mechanische verwering en chemische verwering beschrijven en aangeven hoe verwering het reliëf in het landschap verandert.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden komen in je op bij verwering?

Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Laat leerlingen kort toelichten waarom ze een woord kozen en koppel daarna terug naar de lesdoelen.

Wat is verwering?

Verwering is het uiteenvallen en/of oplossen van gesteente aan het aardoppervlak.


Het gesteente wordt dus ter plekke afgebroken. Het materiaal hoeft daarbij niet eerst vervoerd te worden.

Benadruk het verschil met erosie: bij verwering valt of lost gesteente af, bij erosie wordt het materiaal verplaatst. Noem erosie alleen kort als afbakening, zonder de les daarvan te maken.

Verwering gebeurt aan het oppervlak

  • Door contact met lucht, water en planten

  • Vooral zichtbaar in rotsen, hellingen en kliffen

  • Een langzaam proces dat het landschap toch sterk verandert

Deze slide heeft geen instructies

Twee vormen van verwering

Er zijn twee hoofdvormen:


  • Mechanische verwering: gesteente valt uiteen

  • Chemische verwering: gesteente verandert van samenstelling of lost op


Beide vormen maken gesteente minder stevig.

Gebruik hier de vaste termen consequent: mechanische verwering en chemische verwering. Dat helpt later bij de vergelijking.

Mechanische verwering

Bij mechanische verwering breekt gesteente in stukken, zonder dat de samenstelling verandert.


Het blijft dus hetzelfde gesteente, maar dan in kleinere brokken of korrels.

Deze slide heeft geen instructies

Temperatuurschommelingen

  • Overdag zet gesteente uit

  • 's Nachts krimpt het weer

  • Door vaak uitzetten en krimpen ontstaan scheuren

  • Zo breekt het gesteente langzaam af

Houd het eenvoudig: het gaat hier om herhaald opwarmen en afkoelen waardoor spanning in het gesteente ontstaat.

Wortelgroei

  • Wortels groeien in kleine scheuren

  • De wortels drukken de scheuren verder open

  • Daardoor vallen stukken gesteente los

  • Ook dit verandert de samenstelling niet

Leg uit dat levende natuur dus ook invloed heeft op gesteente. Het is een herkenbaar voorbeeld voor leerlingen.

Wat hoort bij mechanische verwering?

A

Oplossen van kalksteen

B

Reactie met water

C

Uitzetten en krimpen

D

Verandering van stof

Toetst of leerlingen mechanische verwering koppelen aan het breken van gesteente zonder stofverandering. De afleiders horen bij chemische verwering.

Mechanische verwering aanvullen

Bij mechanische verwering breekt gesteente in stukken. Door temperatuurschommelingen zet het overdag uit en krimpt het ’s nachts weer. Ook wortels kunnen scheuren verder open drukken. De samenstelling blijft daarbij gelijk.

mechanische verwering
temperatuurschommelingen
wortels
samenstelling
chemische verwering
kalksteen
water
puinhelling
reliëf

Alle kernwoorden komen rechtstreeks uit het behandelde blok over mechanische verwering.

Chemische verwering

Bij chemische verwering verandert gesteente door reacties met water en stoffen in het water.


Soms verandert het gesteente van samenstelling, soms lost een deel ervan op.

Deze slide heeft geen instructies

Hoe chemische verwering werkt

Water komt in contact met gesteente → stoffen in het gesteente reageren → het gesteente verzwakt of lost op


Vooral gesteenten die gevoelig zijn voor oplossen veranderen hierdoor duidelijk.

Noem dat het niet alleen om 'nat worden' gaat, maar om een reactie met stoffen in het water.

Kalksteen als voorbeeld

  • Kalksteen is gevoelig voor chemische verwering

  • Water met opgeloste stoffen kan kalksteen aantasten

  • Daardoor lost het gesteente langzaam op

  • Zo kunnen holtes en grillige vormen ontstaan

Je hoeft geen ingewikkelde scheikunde uit te werken. Het doel is dat leerlingen kalksteen herkennen als een gesteente dat makkelijk chemisch verweert.

Mechanisch of chemisch?

Mechanische verwering

  • gesteente breekt in stukken

  • samenstelling blijft gelijk


Chemische verwering

  • gesteente reageert of lost op

  • samenstelling verandert

Dit is de kernvergelijking van de les. Neem de tijd om de woorden 'zelfde stof' en 'veranderde stof' scherp te maken.

Welk gesteente is gevoelig voor chemische verwering?

A

Graniet

B

Kalksteen

C

Basalt

D

Leisteen

Kalksteen is in de content expliciet genoemd als voorbeeld van gesteente dat makkelijk chemisch verweert.

Chemische verwering aanvullen

Bij chemische verwering verandert gesteente door reacties met water en stoffen in het water. Kalksteen is daar gevoelig voor. De samenstelling van het gesteente verandert dan of een deel lost op.

chemische verwering
water
Kalksteen
samenstelling
mechanische verwering
wortelgroei
gruis
reliëf
puinhelling

Benadruk na afloop opnieuw het kernverschil met mechanische verwering: hier verandert de stof wel.

Verweringsmateriaal

Door verwering ontstaat verweringsmateriaal:


  • losse stenen

  • gruis

  • zandachtige deeltjes


Dat materiaal is afkomstig van het afgebroken gesteente.

Deze slide heeft geen instructies

Ophoping op hellingen

  • Los verweringsmateriaal kan naar beneden vallen of schuiven

  • Aan de voet van een helling hoopt het zich op

  • Zo ontstaat een puinhelling

Gebruik hier eventueel ook het woord 'steenpuin' als steunwoord, maar houd 'puinhelling' als hoofdterm aan.

Verwering verandert het reliëf

Verwering maakt steile en harde vormen minder scherp.


Rotswanden brokkelen af, hellingen krijgen losse afzettingen en hoogteverschillen kunnen langzaam veranderen.

Koppel reliëf aan hoogteverschillen in het landschap. Laat leerlingen zien dat verwering niet alleen kleine steentjes maakt, maar ook grote landschapsvormen beïnvloedt.

Van gesteente naar landschap

Gesteente verweert → verweringsmateriaal ontstaat → materiaal hoopt zich op → hellingen en vormen in het landschap veranderen

Deze keten brengt de hele les samen: proces in gesteente, ontstaan van materiaal en zichtbaar effect op het reliëf.

Hoe ontstaat een puinhelling door verwering?

Bespreek dat een goed antwoord noemt: verwering maakt gesteente los; dat materiaal valt of schuift naar beneden; aan de voet hoopt het zich op als puinhelling.

Wat is het gevolg van verwering voor het reliëf?

A

Hellingen worden scherper

B

Hoogteverschillen verdwijnen direct

C

Vormen worden minder scherp

D

Gesteente wordt harder

Toetst het inzicht dat verwering het landschap langzaam verandert: rotswanden brokkelen af en vormen worden minder scherp.

Van gesteente naar landschap

Door verwering ontstaat verweringsmateriaal. Dat kan zich ophopen aan de voet van een helling als een puinhelling. Daardoor verandert het reliëf van het landschap langzaam.

verwering
verweringsmateriaal
puinhelling
reliëf
erosie
kalksteen
wortels
scheuren
water

Deze invuloefening volgt de keten van de laatste inhoudsslides en verbindt proces, materiaal en landschapsverandering.

Wat uit deze les ga je het best onthouden?

Vrije reflectie op het leerproces. Laat enkele leerlingen hun antwoord toelichten.

Welk deel van verwering vond je het lastigst?

Gebruik antwoorden om te peilen waar nog herhaling nodig is.

Begrippenlijst

verwering - het uiteenvallen en/of oplossen van gesteente aan het aardoppervlak

mechanische verwering - verwering waarbij gesteente in stukken breekt zonder verandering van samenstelling

chemische verwering - verwering waarbij gesteente verandert of oplost door reacties met water en stoffen in het water

kalksteen - gesteente dat gevoelig is voor chemische verwering

verweringsmateriaal - los materiaal dat ontstaat door het afbreken van gesteente

puinhelling - ophoping van stenen en gruis aan de voet van een helling

reliëf - de hoogteverschillen in het landschap

Deze slide heeft geen instructies