Verwering en het landschap
Verwering en het landschap
Open met het idee dat gesteente stevig en onveranderlijk lijkt, maar aan het aardoppervlak toch langzaam verandert. Dat vormt de opstap naar de centrale vraag: hoe breekt gesteente af en wat doet dat met het landschap?
Leerdoel
Ik kan uitleggen wat verwering is, het verschil tussen mechanische verwering en chemische verwering beschrijven en aangeven hoe verwering het reliëf in het landschap verandert.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden komen in je op bij verwering?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Laat leerlingen kort toelichten waarom ze een woord kozen en koppel daarna terug naar de lesdoelen.
Wat is verwering?
Verwering is het uiteenvallen en/of oplossen van gesteente aan het aardoppervlak.
Het gesteente wordt dus ter plekke afgebroken. Het materiaal hoeft daarbij niet eerst vervoerd te worden.
Benadruk het verschil met erosie: bij verwering valt of lost gesteente af, bij erosie wordt het materiaal verplaatst. Noem erosie alleen kort als afbakening, zonder de les daarvan te maken.
Verwering gebeurt aan het oppervlak
Door contact met lucht, water en planten
Vooral zichtbaar in rotsen, hellingen en kliffen
Een langzaam proces dat het landschap toch sterk verandert
Deze slide heeft geen instructies
Twee vormen van verwering
Er zijn twee hoofdvormen:
Mechanische verwering: gesteente valt uiteen
Chemische verwering: gesteente verandert van samenstelling of lost op
Beide vormen maken gesteente minder stevig.
Gebruik hier de vaste termen consequent: mechanische verwering en chemische verwering. Dat helpt later bij de vergelijking.
Mechanische verwering
Bij mechanische verwering breekt gesteente in stukken, zonder dat de samenstelling verandert.
Het blijft dus hetzelfde gesteente, maar dan in kleinere brokken of korrels.
Deze slide heeft geen instructies
Temperatuurschommelingen
Overdag zet gesteente uit
's Nachts krimpt het weer
Door vaak uitzetten en krimpen ontstaan scheuren
Zo breekt het gesteente langzaam af
Houd het eenvoudig: het gaat hier om herhaald opwarmen en afkoelen waardoor spanning in het gesteente ontstaat.
Wortelgroei
Wortels groeien in kleine scheuren
De wortels drukken de scheuren verder open
Daardoor vallen stukken gesteente los
Ook dit verandert de samenstelling niet
Leg uit dat levende natuur dus ook invloed heeft op gesteente. Het is een herkenbaar voorbeeld voor leerlingen.
Wat hoort bij mechanische verwering?
Oplossen van kalksteen
Reactie met water
Uitzetten en krimpen
Verandering van stof
Toetst of leerlingen mechanische verwering koppelen aan het breken van gesteente zonder stofverandering. De afleiders horen bij chemische verwering.
Mechanische verwering aanvullen
Bij mechanische verwering breekt gesteente in stukken. Door temperatuurschommelingen zet het overdag uit en krimpt het ’s nachts weer. Ook wortels kunnen scheuren verder open drukken. De samenstelling blijft daarbij gelijk.
Alle kernwoorden komen rechtstreeks uit het behandelde blok over mechanische verwering.
Chemische verwering
Bij chemische verwering verandert gesteente door reacties met water en stoffen in het water.
Soms verandert het gesteente van samenstelling, soms lost een deel ervan op.
Deze slide heeft geen instructies
Hoe chemische verwering werkt
Water komt in contact met gesteente → stoffen in het gesteente reageren → het gesteente verzwakt of lost op
Vooral gesteenten die gevoelig zijn voor oplossen veranderen hierdoor duidelijk.
Noem dat het niet alleen om 'nat worden' gaat, maar om een reactie met stoffen in het water.
Kalksteen als voorbeeld
Kalksteen is gevoelig voor chemische verwering
Water met opgeloste stoffen kan kalksteen aantasten
Daardoor lost het gesteente langzaam op
Zo kunnen holtes en grillige vormen ontstaan
Je hoeft geen ingewikkelde scheikunde uit te werken. Het doel is dat leerlingen kalksteen herkennen als een gesteente dat makkelijk chemisch verweert.
Mechanisch of chemisch?
Mechanische verwering
gesteente breekt in stukken
samenstelling blijft gelijk
Chemische verwering
gesteente reageert of lost op
samenstelling verandert
Dit is de kernvergelijking van de les. Neem de tijd om de woorden 'zelfde stof' en 'veranderde stof' scherp te maken.
Welk gesteente is gevoelig voor chemische verwering?
Graniet
Kalksteen
Basalt
Leisteen
Kalksteen is in de content expliciet genoemd als voorbeeld van gesteente dat makkelijk chemisch verweert.
Chemische verwering aanvullen
Bij chemische verwering verandert gesteente door reacties met water en stoffen in het water. Kalksteen is daar gevoelig voor. De samenstelling van het gesteente verandert dan of een deel lost op.
Benadruk na afloop opnieuw het kernverschil met mechanische verwering: hier verandert de stof wel.
Verweringsmateriaal
Door verwering ontstaat verweringsmateriaal:
losse stenen
gruis
zandachtige deeltjes
Dat materiaal is afkomstig van het afgebroken gesteente.
Deze slide heeft geen instructies
Ophoping op hellingen
Los verweringsmateriaal kan naar beneden vallen of schuiven
Aan de voet van een helling hoopt het zich op
Zo ontstaat een puinhelling
Gebruik hier eventueel ook het woord 'steenpuin' als steunwoord, maar houd 'puinhelling' als hoofdterm aan.
Verwering verandert het reliëf
Verwering maakt steile en harde vormen minder scherp.
Rotswanden brokkelen af, hellingen krijgen losse afzettingen en hoogteverschillen kunnen langzaam veranderen.
Koppel reliëf aan hoogteverschillen in het landschap. Laat leerlingen zien dat verwering niet alleen kleine steentjes maakt, maar ook grote landschapsvormen beïnvloedt.
Van gesteente naar landschap
Gesteente verweert → verweringsmateriaal ontstaat → materiaal hoopt zich op → hellingen en vormen in het landschap veranderen
Deze keten brengt de hele les samen: proces in gesteente, ontstaan van materiaal en zichtbaar effect op het reliëf.
Hoe ontstaat een puinhelling door verwering?
Bespreek dat een goed antwoord noemt: verwering maakt gesteente los; dat materiaal valt of schuift naar beneden; aan de voet hoopt het zich op als puinhelling.
Wat is het gevolg van verwering voor het reliëf?
Hellingen worden scherper
Hoogteverschillen verdwijnen direct
Vormen worden minder scherp
Gesteente wordt harder
Toetst het inzicht dat verwering het landschap langzaam verandert: rotswanden brokkelen af en vormen worden minder scherp.
Van gesteente naar landschap
Door verwering ontstaat verweringsmateriaal. Dat kan zich ophopen aan de voet van een helling als een puinhelling. Daardoor verandert het reliëf van het landschap langzaam.
Deze invuloefening volgt de keten van de laatste inhoudsslides en verbindt proces, materiaal en landschapsverandering.
Wat uit deze les ga je het best onthouden?
Vrije reflectie op het leerproces. Laat enkele leerlingen hun antwoord toelichten.
Welk deel van verwering vond je het lastigst?
Gebruik antwoorden om te peilen waar nog herhaling nodig is.
Begrippenlijst
verwering - het uiteenvallen en/of oplossen van gesteente aan het aardoppervlak
mechanische verwering - verwering waarbij gesteente in stukken breekt zonder verandering van samenstelling
chemische verwering - verwering waarbij gesteente verandert of oplost door reacties met water en stoffen in het water
kalksteen - gesteente dat gevoelig is voor chemische verwering
verweringsmateriaal - los materiaal dat ontstaat door het afbreken van gesteente
puinhelling - ophoping van stenen en gruis aan de voet van een helling
reliëf - de hoogteverschillen in het landschap
Deze slide heeft geen instructies