Grammatica en stijl bbl
Grammatica en stijl kiezen
Lesduur is: 75 minOnderdelen in deze les
Grammatica en stijl kiezen
Deze les is toetsgericht: leerlingen leren niet alleen regels herkennen, maar vooral het juiste woord kiezen in zinnen en langere teksten.
Leerdoel
Ik kan in zinnen en teksten het juiste woord kiezen bij vergelijkingen, vaste voorzetsels, voornaamwoorden, aanwijzende voornaamwoorden en voegwoorden.
Deze slide heeft geen instructies
Welk grammaticaonderdeel vind jij het lastigst?
Gebruik de opbrengst om voorkennis en onzekerheden zichtbaar te maken. Verwachte woorden: als/dan, hen/hun, voorzetsels, deze/dit, voegwoorden.
Vergelijkingen: de hoofdregels
dan bij een vergrotende trap: groter dan, sneller dan
als bij gelijkheid: zo groot als, even snel als
vaste combinaties onthouden
let op het signaalwoord in de zin
Benadruk dat leerlingen eerst moeten kijken of er sprake is van verschil of gelijkheid. Dat voorkomt veel fouten.
Als of dan?
Bij een vergrotende trap hoort dan.
Lisa is langer dan Noor.
Deze toets was moeilijker dan de vorige.
Ik werk liever rustig dan gehaast.
Fout → goed
beter als → beter dan
sneller als jij → sneller dan jij
Noem expliciet dat 'liever dan' ook onder deze regel valt, ook al klinkt het voor leerlingen soms als een aparte uitdrukking.
Vaste patronen met als
Bij gelijkheid gebruik je als in vaste patronen.
zo druk als**
even oud als**
net zo sterk als**
Voorbeelden:
Sam is even oud als Mila.
Deze route is net zo snel als de andere.
Het plein was zo vol als verwacht.
Laat leerlingen de hele combinatie leren, niet alleen het losse woord 'als'.
Toetsstrategie bij vergelijkingen
Zoek het vergelijkingsdeel in de zin.
Staat er een vergrotende trap? Kies dan.
Staat er zo / even / net zo? Kies als.
Zie je liever? Kies dan.
Snelle check: klinkt de zin als verschil of als gelijkheid?
Wijs erop dat leerlingen bij twijfel de zin kunnen herformuleren: verschil = dan, gelijkheid = als.
Welke zin is goed?
Sam is ouder als Mila.
Sam is even oud dan Mila.
Sam is net zo oud als Mila.
Sam is liever als thuis.
Toetst het onderscheid tussen vergrotende trap en gelijkheid. Afleiders komen uit typische fouten: 'ouder als', 'even ... dan' en 'liever als'.
Vul als of dan in
Lisa is langer dan Noor. Sam is even oud als Mila. Ik werk liever rustig dan gehaast. Deze route is net zo snel als de andere.
Alleen kijken naar het signaal: vergrotende trap en liever → dan; zo/even/net zo → als.
Vaste voorzetsels
Sommige werkwoorden en uitdrukkingen horen vast bij een voorzetsel.
Je kiest dus niet op gevoel, maar leert de combinatie als geheel.
Benadruk dat het hier om woordgroepen gaat die in toetsen vaak als fout-goedvraag terugkomen.
Veelvoorkomende combinaties
Nog meer vaste combinaties
wachten op
rekenen op
houden van
verstand hebben van
bestaan uit
ingaan op
informeren naar
Werkwoord + voorzetsel
rekening houden met
gaan voor
denken aan
zich verheugen op
verantwoordelijk zijn voor
het eens zijn met
gespecialiseerd zijn in
Lees de combinaties hardop voor als vaste blokken. Dat helpt bij inslijpen.
Voorbeelden met vaste voorzetsels
Wij wachten op de bus.
Je moet rekening houden met het weer.
Zij verheugt zich op de vakantie.
Deze opleiding is gespecialiseerd in techniek.
Ik ben het eens met jouw uitleg.
Deze slide heeft geen instructies
Fout en goed
wachten aan de bus → wachten op de bus
informeren over de prijs → informeren naar de prijs
denken over mijn oma → denken aan mijn oma
verantwoordelijk zijn van → verantwoordelijk zijn voor**
het eens zijn over hem → het eens zijn met hem
Geef aan dat sommige voorzetsels in andere contexten wel kunnen voorkomen, maar dat leerlingen in deze les de vaste combinatie moeten herkennen.
Toetsstrategie bij voorzetsels
Leer de combinatie als één geheel.
Zoek het kernwoord: vaak bepaalt dat het voorzetsel.
Vertrouw niet alleen op spreektaal.
Twijfel je? Denk aan een voorbeeldzin die je kent.
Niet: los voorzetsel kiezen
Wel: hele combinatie herkennen
Benadruk dat memoriseren hier functioneel is: veel fouten zijn geen denkfouten maar onthoudfouten.
Welke combinatie is correct?
informeren over
verantwoordelijk van
het eens over
rekening houden met
Drie afleiders komen rechtstreeks uit fout-goedvoorbeelden op de vorige slides.
Kies de vaste voorzetsels
Wij wachten op de bus en houden rekening met het weer. Zij verheugt zich op de vakantie en ik ben het eens met jouw uitleg.
Laat leerlingen de woordgroep als geheel herkennen in plaats van het losse voorzetsel te gokken.
Zij, hen en hun
Bij zij, hen en hun kijk je naar de functie in de zin:
onderwerp
lijdend voorwerp
na een voorzetsel
meewerkend voorwerp
bezittelijk gebruik
Laat leerlingen steeds eerst de zinsfunctie bepalen. Dat is belangrijker dan het woord zelf.
Wanneer gebruik je zij?
zij gebruik je als onderwerp.
Zij lopen naar school.
Zij hebben hun boeken al ingeleverd.
Fout → goed
Hen gaan naar huis. → Zij gaan naar huis.
Je kunt kort noemen dat 'ze' in informele taal vaak voorkomt, maar dat in dit onderdeel de keuze tussen zij, hen en hun centraal staat.
Wanneer gebruik je hen?
hen gebruik je als:
lijdend voorwerp: Ik zie hen**
na een voorzetsel: Ik praat met hen**
Fout → goed
Ik zie hun. → Ik zie hen.
Met hun ga ik mee. → Met hen ga ik mee.
Houd het onderscheid eenvoudig en toetsgericht. Vermijd uitzonderingen die de hoofdregel vertroebelen.
Wanneer gebruik je hun?
hun gebruik je als:
meewerkend voorwerp zonder voorzetsel: Ik geef hun een boek.
bezittelijk woord: *Hun fietsen staan buiten.*
Fout → goed
Ik geef hen een boek is in veel schoolgrammatica minder gewenst dan Ik geef hun een boek.
Als de schoolmethode strikt toetst, volg dan de schoolregel: hun voor meewerkend voorwerp zonder voorzetsel, hen voor lijdend voorwerp en na voorzetsel.
Jou, jouw, u, uw, me, mij, mijn
Kijk ook hier naar de functie.
jou / u / me / mij: persoon
jouw / uw / mijn: bezit
Voorbeelden:
Ik help jou**
Is dit jouw tas?
Dank u voor uw bericht.
Hij zag mij**
Dat is mijn stoel.
Maak duidelijk dat 'me' informeler is dan 'mij', maar dat het onderscheid hier vooral draait om persoon versus bezit.
Toetsstrategie bij voornaamwoorden
Zoek de functie van het woord.
Vraag: doet het woord iets, ondergaat het iets, of drukt het bezit uit?
Staat er een voorzetsel voor? Kies dan niet hun maar meestal hen.
Gaat het om bezit? Kies jouw, uw, mijn of hun.
Laat leerlingen eventueel testvragen gebruiken: wie of wat doet iets? aan wie? van wie? met wie?
Welke zin is volgens de schoolregel juist?
Met hun ga ik mee.
Ik zie hun lopen.
Zij krijgen hun boeken.
Hen hebben gewonnen.
Correct: 'zij' als onderwerp en 'hun' als bezittelijk woord. De andere opties verwarren onderwerp, lijdend voorwerp en na voorzetsel.
Kies het juiste voornaamwoord
Zij lopen naar school. Ik praat met hen en geef hun een boek. Is dit jouw tas?
Volgorde is geforceerd door de zinsfunctie: onderwerp, na voorzetsel, meewerkend voorwerp, bezit.
Wat bepaal je eerst bij zij, hen en hun?
Bespreek dat leerlingen eerst de zinsfunctie bepalen: onderwerp, lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp, na voorzetsel of bezit. Daarna pas kiezen tussen zij/hen/hun of jou/jouw enzovoort.
Deze, dit, die, dat
Bij aanwijzende voornaamwoorden let je op twee dingen:
is het een de-woord of een het-woord?
is het dichtbij of verder weg?
Leg uit dat vorm en betekenis hier samen bepalen welk woord juist is.
De-woorden en het-woorden
deze bij een de-woord dichtbij
die bij een de-woord verder weg
dit bij een het-woord dichtbij
dat bij een het-woord verder weg
Voorbeelden:
de tafel → deze / die tafel
het boek → dit / dat boek
Deze slide heeft geen instructies
Voorbeelden en veelgemaakte fouten
*Dit boek ligt hier.*
*Dat boek ligt daar.*
*Deze jas is van mij.*
*Die jas hangt aan de kapstok.*
Fout → goed
deze boek → dit boek
dat tafel → die tafel
Wijs erop dat leerlingen eerst het lidwoord kunnen bedenken: de of het. Daarna pas kiezen tussen deze/dit en die/dat.
Toetsstrategie bij deze en die
Stap 1: bepaal de of het.
Stap 2: kijk naar dichtbij of verder weg.
de + dichtbij → deze
de + verder weg → die
het + dichtbij → dit
het + verder weg → dat
Laat leerlingen desnoods het schema letterlijk naast de opgave noteren.
Welke combinatie past bij een het-woord verder weg?
deze
die
dit
dat
Toetst het schema: het + verder weg = dat.
Kies deze, dit, die of dat
Dit boek ligt hier. Dat boek ligt daar. Deze jas is van mij en die jas hangt aan de kapstok.
Leerlingen combineren hier lidwoordkennis met afstand: boek = het-woord, jas = de-woord.
Voegwoorden: betekenis eerst
Een voegwoord verbindt woorden, zinsdelen of zinnen.
De juiste keuze hangt af van de relatie in betekenis: oorzaak, tegenstelling, voorwaarde, doel, tijd of keuze.
Zeg expliciet dat leerlingen in langere teksten niet op klank moeten kiezen, maar op verband.
Veelgebruikte voegwoorden
omdat / doordat - oorzaak
want - reden
maar - tegenstelling
zodat - gevolg of doel
totdat - tijdsgrens
mits - voorwaarde
Andere verbindingen
Betekenisrelaties
en / of - opsomming of keuze
zoals / evenals - vergelijking of toevoeging
alsof - schijn of vergelijking
als - tijd of voorwaarde
om - doel
dat - inhoud van een mededeling
Laat zien dat één woord soms meer dan één functie kan hebben, maar houd in deze les vast aan de meest toetsrelevante betekenissen.
Omdat en want
Omdat en want geven allebei een reden, maar de zinsbouw verschilt.
Ik blijf binnen, want het regent.
Ik blijf binnen, omdat het regent.
Na want blijft de gewone woordvolgorde.
Na omdat schuift de persoonsvorm naar achteren.
Noem eventueel: 'want het regent' versus 'omdat het regent'. De betekenis lijkt sterk op elkaar, maar de grammaticale bouw is anders.
Mits, zodat en doordat
mits = alleen als / onder de voorwaarde dat
zodat = gevolg of doel
doordat = oorzaak
Voorbeelden:
Je mag mee, mits je op tijd bent.
Hij fluisterde, zodat niemand hem hoorde.
De wedstrijd ging niet door, doordat het stormde.
Benadruk vooral de betekenis van 'mits', omdat die vaak verkeerd wordt gelezen als een gewone tijdsbepaling.
Het juiste voegwoord in teksten
In langere teksten kies je het voegwoord op basis van de betekenis.
reden? → omdat, want, doordat
tegenstelling? → maar
voorwaarde? → mits, als
doel of gevolg? → zodat, om
keuze? → of
aanvulling? → en, evenals
Werk van betekenis naar woord, niet andersom. Dat is de kern van toetsvoorbereiding bij voegwoorden.
Fout en goed bij voegwoorden
Ik ging naar huis, omdat het was laat. → Ik ging naar huis, omdat het laat was.
Je krijgt het cadeau, want je op tijd bent. → Je krijgt het cadeau, want je bent op tijd.
Neem deel, mits je wilt winnen. → alleen goed als de betekenis echt voorwaarde is
Hij lachte, maar hij blij was. → Hij lachte, omdat hij blij was.
Laat leerlingen steeds uitleggen welk betekenisverband bedoeld is. Dan zien ze sneller waarom een voegwoord fout is.
Toetsstrategie bij voegwoorden
Lees de hele zin of tekst.
Bepaal het verband tussen de delen.
Kies daarna pas het voegwoord.
Controleer de zinsbouw, vooral bij omdat en want.
Betekenis eerst, vorm daarna.
Dit is het samenvattende beslisschema voor dit onderdeel.
Welke zin gebruikt het juiste voegwoord én de juiste zinsbouw?
Ik blijf binnen, want het regent.
Ik blijf binnen, omdat het regent.
Ik blijf binnen, omdat het regent is.
Ik blijf binnen, want het regent is.
Hier telt zowel betekenis als woordvolgorde. Na 'want' blijft de gewone woordvolgorde; na 'omdat' moet de persoonsvorm achteraan. Let op: optie 2 lijkt ook goed qua inhoud, maar bevat in deze versie een fout? Controleer klassikaal vooral beide juiste patronen: 'want het regent' en 'omdat het regent'.
Kies het passende voegwoord
Ik ging naar huis, omdat het laat was. Je mag mee, mits je op tijd bent. Hij fluisterde, zodat niemand hem hoorde. De wedstrijd ging niet door, doordat het stormde.
Elke keuze hangt af van het betekenisverband: reden, voorwaarde, doel/gevolg, oorzaak.
Waar let je eerst op bij een voegwoord?
Verwacht in goede antwoorden woorden als: reden, oorzaak, voorwaarde, tegenstelling, doel, gevolg, tijd, keuze. Kern: eerst het betekenisverband bepalen, daarna het voegwoord kiezen en tenslotte de zinsbouw controleren.
Wat heb je vandaag het duidelijkst geleerd?
Laat leerlingen kort terugblikken op hun eigen leerproces. Mogelijke aanknopingspunten: als/dan, voorzetsels, voornaamwoorden, deze/dit/die/dat, voegwoorden.
Welk onderdeel wil je nog extra oefenen?
Gebruik antwoorden om te zien welke subonderdelen extra inoefening nodig hebben voor de toets.
Eén woord: wat onthoud jij van deze les?
Sluit af met kernwoorden uit de les, bijvoorbeeld: dan, als, hen, hun, mits, omdat, voorzetsel, betekenis.
Begrippenlijst
vergrotende trap - vorm van een bijvoeglijk naamwoord die een verschil aangeeft, zoals groter of sneller
vaste voorzetsels - voorzetsels die vast horen bij een woord of uitdrukking, zoals wachten op
onderwerp - het deel van de zin dat iets doet of is
lijdend voorwerp - het deel van de zin dat de handeling ondergaat
meewerkend voorwerp - het deel van de zin dat iets ontvangt of voor wie iets gebeurt
bezittelijk woord - woord dat bezit aangeeft, zoals mijn of jouw
aanwijzend voornaamwoord - woord dat iets aanwijst, zoals deze, dit, die, dat
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
de-woord - zelfstandig naamwoord met het lidwoord de
het-woord - zelfstandig naamwoord met het lidwoord het
voegwoord - woord dat woorden, zinsdelen of zinnen met elkaar verbindt
reden - uitleg waarom iets gebeurt of wordt gezegd
oorzaak - datgene waardoor iets gebeurt
voorwaarde - eis waaraan iets moet voldoen
zinsbouw - de manier waarop woorden in een zin zijn geordend
Deze slide heeft geen instructies
