Les 1 Basiskennis & Taxonomie
OE Landbouwhuisdieren
Les 1 Basiskennis & Taxonomie
OE Landbouwhuisdieren
Succescriteria
6. Je herkent rassen en soorten van dieren aan de hand van hun biologische eigenschappen
6.1 Je herkent rassen/soorten van dieren
6.3 Je benoemt de anatomische kenmerken van dieren
6.4 Je benoemt de onderdelen van het exterieur van dieren
Diversiteit bij landbouwhuisdieren
Grote variatie in rassen en soorten → elk met eigen kenmerken, toepassingen en zorgbehoeften.
Voorbeelden:
Runderen → melk- en vleesproductie.
Kippen → eieren en vlees.
Belang van kennis:
Goede verzorging.
Efficiënt beheer van veestapel.
Waarborg diergezondheid en welzijn.
In deze lessen:
Belangrijkste landbouwhuisdieren en rassen.
Kenmerken: fysiek, gedrag, productiecapaciteit.
Wat is het verschil tussen wilde dieren en huisdieren?
Waar komen onze huisdieren vandaan?
Kun je van elk dier een huisdier maken?
Ja
Nee
Naamgeving en Taxonomie
Taxonomie: Ordening van het leven op aarde volgens Carolus Linnaeus (18e eeuw).
Basis van indeling:
Uiterlijke kenmerken (morfologie)
Inwendige kenmerken (anatomie)
Voortplantingswijze
Sinds 2008: DNA-structuur meegenomen → tussentijdse aanpassingen.
Dubbele naamgeving (binominale nomenclatuur):
Latijnse namen (dode taal → onveranderlijk, wereldwijd erkend).
Geslachtsnaam: met hoofdletter
Soortnaam: zonder hoofdletter
Extra ondersoort: trinominale naamgeving (ook zonder hoofdletter).
Schrijfwijze: Wetenschappelijke namen cursief.
Gebruik in diersector:
Herpeten & vissen → wetenschappelijke namen belangrijk.
Overige sectoren → meestal Nederlandse namen.
Opdracht: Stamboom
Doel: inzicht krijgen in taxonomie en verwantschap
Werkvorm: Groepjes van 3 studenten
Opdracht:
Maak een stamboom of schema waarin de landbouwhuisdieren worden ingedeeld:
Klasse → Orde → Familie → Geslacht → Soort
Werk dit visueel uit op papier of digitaal (bijv. Canva of PowerPoint)
Presentatie van 1 minuut per groepje
Natuurlijke selectie
Wilde dieren moeten dagelijks bewijzen dat ze goed aangepast zijn aan hun leefomgeving.
Slecht aangepaste dieren:
Kunnen zich niet voortplanten of sterven → genen verdwijnen.
Sterkste en best aangepaste dieren planten zich voort → geven genen door.
Kleine voordelen (bijv. eigenschap) → meer kans op voortplanting → verspreiding in populatie.
Dit proces heet evolutie.
Charles Darwin (1809-1882): grondlegger evolutietheorie.
Galapagos-eilanden → vinken met verschillende snavelvormen.
Aanpassing aan voedsel (zaden vs. insecten).
Kunstmatige selectie
Niet-natuurlijk, door menselijke keuze.
Mensen bepalen welke dieren zich voortplanten.
Gewenste eigenschappen:
Veel melk, veel vlees, sociaal karakter.
Eigenschappen niet nuttig voor overleving in natuur.
Dieren worden aangepast aan menselijke wensen → steeds verder van wilde voorouders.
Kunnen niet meer in het wild overleven → huisdieren.
Wat is domesticatie?
Een gedomesticeerd dier is een dier waarvan wij een huisdier hebben gemaakt.
Definitie: Proces waarbij een wild dier in enkele generaties verandert in een huisdier.
Betekenis: “Domes” = huis.
Kenmerk: Wederzijdse afhankelijkheid tussen mens en dier.
Ontstaan: Door kunstmatige selectie → dieren nuttig voor mens.
Wanneer kan een dier gedomesticeerd worden?
Niet elk dier kan gedomesticeerd worden.
Temmen ≠ domesticatie:
Getemde dieren → in het wild gevangen en tam gemaakt.
Voldoen niet aan alle domesticatiecriteria.
Voorbeeld: Olifanten. Worden in het wild gevangen en getemd. Fokken duurt te lang Geen volledige domesticatie
Belangrijke begrippen
Preadaptatie:
6 eigenschappen die een dier geschikt maken voor domesticatie.
Domesticatieproces:
Het proces om van een wild dier een huisdier te maken.
De 6 voorwaarden voor domesticatie
Flexibel dieet: Kan verschillende soorten voedsel eten.
Snel volwassen & vruchtbaar: Korte generatiecyclus, veel nakomelingen.
Bereid om in gevangenschap te paren: Voortplanting ook buiten natuurlijke omgeving.
Aangenaam karakter: Benaderbaar en niet agressief tegenover mensen.
Relatief lage stressreactie: Kleine vluchtafstand, weinig beweeglijkheid.
Sociale groepen & hiërarchie: Kan leven in groepen met rangorde.
Wanneer is een dier gedomesticeerd?
Voortplanting onder controle van de mens
Mens bepaalt ouderdieren (niet mogelijk bij soorten die partner voor leven kiezen).
Territorium door mens bepaald
Mens houdt rekening met natuurlijke eisen van het dier (bijv. kameel niet op de Noordpool).
Dier levert product of dienst voor de mens
Voorbeelden: melk, vlees, gezelschap.
Dier verschilt van wilde voorouder
Uiterlijk, gedrag en productie aangepast.
Domesticatie en Temmen
Twee groepen huisdieren
Landbouwhuisdieren (6 criteria):
Voortplanting in gevangenschap
Handelbaar gedrag
Volgzaamheid
Voedingspatroon waarin mens kan voorzien
Snelle groei
Korte intervallen tussen drachten
Gezelschapsdieren (extra criteria):
Aaibaarheid
Gewenst gedrag trainbaar
Afhankelijkheid van mens
Emoties van mens aanvoelen en erop reageren
Domesticatie ≠ Temmen:
Getemde dieren blijven wild → voldoen niet aan criteria.
Gedomesticeerde dieren: eigenschappen in uiterlijk, gedrag en productie veranderd.
Gedomesticeerde diersoorten (volgens meeste bronnen)
Belangrijk onderscheid
Gedomesticeerd: Dieren aangepast aan leven met mensen (door kunstmatige selectie).
Niet gedomesticeerd: Veel exotische gezelschapsdieren (zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën, vissen) → hooguit tam gemaakt, niet aangepast aan menselijk leven.
Hond – 15.000 v.Chr.
Geit – 10.000 v.Chr.
Schaap – 8.000 v.Chr.
Varken – 8.000 v.Chr.
Koe – 8.000 v.Chr.
Kat – 7.000 v.Chr.
Kip – 6.000 v.Chr.
Cavia – 5.000 v.Chr.
Ezel – 5.000 v.Chr.
Paard – 4.000 v.Chr.
Grauwe gans – 3.000 v.Chr.
Wilde eend – 1.000 v.Chr.
Goudvis – 300 n.Chr.
Konijn – 1.600 n.Chr.
Kanarie – 1.600 n.Chr.
Wat is een ras?
Doel: Begrip van rasdefinitie en variatie
Werkvorm: Individueel of duo’s
Opdracht:
Formuleer zelf een definitie van “ras” in eigen woorden
Denk na over:
Wat maakt een ras uniek?
Is het uiterlijk, gedrag, functie, of herkomst?
Bespreek klassikaal: verschillen en overeenkomsten in definities
Soorten, Ondersoorten en Rassen
Quiz
Afsluiting
Samenvatting van de les
Vooruitblik op volgende les
Huiswerk: zoek een geitenras en neem een afbeelding mee