§2.3 Burgers aan de macht

Hoofdstuk 2 · De Gouden Eeuw

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Geen koning, maar rijke burgers aan het roer. Hoe werkte dat, en waarom ging het in 1672 mis?

Gemaakt bij Memo 2 havo/vwo, 5e editie

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolhavo, vwo

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Hoe werd de Republiek bestuurd zonder koning? Leerlingen leren wie de regenten, de raadpensionaris en de stadhouder waren, waarom zij botsten en hoe het Rampjaar van 1672 het einde van de Gouden Eeuw inluidde. Instructie van ongeveer 20 minuten met controlevragen.

Onderdelen in deze les

Hoofdstuk 2 · De Gouden Eeuw

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Geen koning, maar rijke burgers aan het roer. Hoe werkte dat, en waarom ging het in 1672 mis?

Gemaakt bij Memo 2 havo/vwo, 5e editie

Welkom. Vandaag: wie bestuurde de Republiek in de Gouden Eeuw, en waarom liep dat uit op het Rampjaar. Het schilderij toont de Ridderzaal in Den Haag, waar bestuurders van alle gewesten vergaderden. ± 1 min. Image credit: Anthonie Palamedesz., publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Dit leer je

Je kunt uitleggen hoe regenten de Republiek bestuurden.

Je kunt de tegenstelling tussen stadhouder en regenten uitleggen.

Je kunt het Rampjaar en het einde van de Gouden Eeuw beschrijven.

Hier zijn we: tijdvak 6, de Tijd van regenten en vorsten (1600 – 1700)

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

6

Lees de drie doelen voor. De rail onderaan laat zien dat we in tijdvak 6 zitten, de 17e eeuw. Aan het eind van de les controleren we deze doelen. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

A C T I V E R E N

Wat weet je al over het bestuur van de Republiek in de Gouden Eeuw?

Laat de leerlingen losse woorden invullen: koning, stadhouder, Willem van Oranje, Staten-Generaal, rijke kooplieden. Er is geen fout antwoord; noteer wat ze al weten en kom er aan het eind op terug. ± 2 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

T E R U G B L I K

Uit: §1.4 Het einde van de Opstand

Wat was de Staten-Generaal?

A

Het leger van de Republiek

B

De vergadering van de gewesten, die beslissingen voor het hele land nam

C

De familie van Willem van Oranje

D

De rechtbank van koning Filips II

Goed is B: de Staten-Generaal was de vergadering waarin de gewesten samen beslisten. A is een stadhouder met zijn leger, C is het huis Oranje-Nassau, D hoort bij Spanje. We bouwen hier vandaag op voort. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Geen koning, maar regenten

In de 17e eeuw werd de Republiek niet bestuurd door een koning of keizer. De macht lag bij een groep rijke burgers: de regenten. Ze kwamen vaak uit rijke koopmansfamilies.

Elk gewest had zijn eigen bestuur, de Gewestelijke Staten. Daarin namen de regenten de beslissingen.

Regenten · Groepsportret van regenten van een Amsterdams tuchthuis, door Karel Dujardin

Een regent is een bestuurder uit de rijke stadsburgerij, meestal uit een koopmansfamilie. Het is een uniek systeem: geen koning, maar rijke burgers die de macht delen. Vraag: waarom zouden koopmannen zich met bestuur bemoeien? Hun handel hing af van goede wetten en veilige zeeën. ± 3 min. Image credit: Karel Dujardin, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Johan de Witt · Portret door Adriaen Hanneman

De raadpensionaris

Boven de gewesten stond de Staten-Generaal. De belangrijkste stem daar was die van de raadpensionaris van Holland.

Holland was het rijkste en machtigste gewest, dus de raadpensionaris had veel invloed. Johan de Witt speelde halverwege de 17e eeuw die rol.

Raadpensionaris van Holland: de hoogste ambtenaar en adviseur van het gewest Holland. Omdat Holland zo rijk was, sprak hij met gezag voor de hele Republiek. Johan de Witt was regent en raadpensionaris; hij komt straks terug. ± 2 min. Image credit: Adriaen Hanneman, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

O N T H O U D

Rijke burgers, de regenten, bestuurden de Republiek. De raadpensionaris van Holland had de meeste invloed.

Laat dit even staan voor de controlevragen. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

V R A A G 1

Wie waren de regenten in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden?

A

Soldaten en generaals

B

Geleerden en professoren

C

Rijke burgers en kooplieden

D

Eenvoudige boeren

Goed is C. Regenten waren rijke burgers uit koopmansfamilies. A zijn de stadhouders en hun legers, B en D hadden geen bestuursmacht. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

V R A A G 2

Waarom was het bestuur van de Republiek bijzonder?

A

Het werd bestuurd door één koning

B

Het bestond uit zeven gewesten die zelfstandig waren

C

Het werd bestuurd door militairen

D

Alleen vrouwen hadden stemrecht

Goed is B: zeven gewesten met elk een eigen bestuur, geen centraal gezag. Een koning, militairen of vrouwenstemrecht kwamen er niet voor. Vraag eventueel naar Johan de Witt: wat was zijn functie? Raadpensionaris van Holland. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Stadhouder en regenten

De regenten

Rijke burgers en kooplieden.

Ze bestuurden via de Gewestelijke Staten en de Staten-Generaal.

Ze wilden vooral rust en goede handel.

De stadhouder

Bestuurder van een of meer gewesten, uit de familie Van Oranje-Nassau, zoals Willem van Oranje en zijn nakomelingen.

Hij had vooral militaire taken.

De stadhouder en de regenten hadden soms verschillende belangen. De regenten wilden vooral handel en rust, de stadhouder had het leger als taak. Dat kon tot conflicten leiden: dat zien we in 1650. De term stadhouder kennen de leerlingen uit §1.2. ± 2 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Willem II · Portret naar Gerard van Honthorst

Stadhouder Willem II

In 1648 kwam vrede met Spanje: de Vrede van Münster. Het leger werd kleiner. Willem II was daar niet blij mee en kreeg ruzie met de regenten.

In 1650 stierf hij.

Willem II was stadhouder en legerleider uit het huis Oranje-Nassau. Zonder oorlog was een groot leger voor de regenten alleen maar duur. Dat is het conflict tussen stadhouder en regenten in één voorbeeld. De Vrede van Münster kennen ze uit §1.4. ± 2 min. Image credit: Naar Gerard van Honthorst, publiek domein, via Wikimedia Commons

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Na de dood van Willem II

O O R Z A K E N

G E V O L G E N

1650 – Willem II sterft

1648 – vrede met Spanje.

De regenten benoemen voorlopig geen nieuwe stadhouder.

Het leger wordt verkleind.

Johan de Witt wordt de machtigste man van de Republiek.

Willem II maakt ruzie met de regenten.

Rust en voorspoed, maar de Republiek is kwetsbaar voor aanvallen van buiten.

Zonder stadhouder lag de macht bij de regenten.

Loop van links naar rechts. Het leger werd na de vrede verkleind (verkleind, niet 'verkleint'). Na 1650 bleef het stadhouderschap onbezet, daardoor had Johan de Witt vrij spel. Rustige jaren voor de regenten, maar een klein leger is een risico. ± 2 min.

Regenten of stadhouder? Sleep naar de goede kant.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

V R A A G 3

Regenten

Stadhouder

Rijke kooplieden

Legerleider

Johan de Witt

Willem II

Gewestelijke Staten

Huis Oranje-Nassau

Regenten: rijke kooplieden, Johan de Witt (raadpensionaris) en de Gewestelijke Staten. Stadhouder: legerleider, Willem II en het huis Oranje-Nassau. Vraag bij een fout: wat deed deze persoon of groep? ± 2 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

V R A A G 4

Zijn de stellingen juist?

1 De regenten hadden vaak andere belangen dan de stadhouder.

2 De stadhouder had altijd de volledige macht over de Republiek.

A

Stelling 1 en 2 zijn beide juist

B

Alleen stelling 2 is juist

C

Alleen stelling 1 is juist

D

Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist

Goed is C. Stelling 1 klopt: denk aan het leger in 1648. Stelling 2 klopt niet: de regenten hielden de macht, en na 1650 was er zelfs geen stadhouder. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Van vrede naar Rampjaar

1648

Vrede van Münster. Het leger wordt kleiner.

1650

Willem II sterft. Geen nieuwe stadhouder.

1672

Het Rampjaar. Johan de Witt wordt vermoord.

1700

Vaak gezien als het einde van de Gouden Eeuw.

Plaats de gebeurtenissen in de tijd: tussen 1650 en 1672 liggen ruim twintig jaar zonder stadhouder. Daarna ging het snel bergafwaarts. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Het Rampjaar: 1672

De Gouden Eeuw kende niet alleen voorspoed. In 1672, het Rampjaar, werd de Republiek aangevallen door Engeland, Frankrijk en twee Duitse bisdommen.

De regenten kregen de schuld dat het land niet goed verdedigd was. Johan de Witt werd vermoord door een woedende menigte.

Een klein leger maakte de Republiek kwetsbaar, en dat liet ook zien hoe kwetsbaar het bestuur van de regenten was.

Rampjaar betekent 'jaar van de ramp'. De aanval kwam van vier kanten tegelijk. De regenten werden de schuld gegeven omdat zij het leger klein hadden gehouden. Blijf zakelijk over de moord op De Witt: de menigte was woedend, de leerlingen mogen zelf beoordelen wat dat zegt over het bestuur. ± 2 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Het einde van de Gouden Eeuw

Na het Rampjaar nam de macht van de Republiek langzaam af. De oorlogen kostten veel geld en de handel, waar de Republiek zo rijk van was geworden, leed zwaar.

In 1700 wordt vaak het einde van de Gouden Eeuw gesteld. Landen als Engeland en Frankrijk werden steeds machtiger.

1700 is geen scherpe grens: het is een afspraak. Het gaat om een langzaam proces: oorlogen, minder handel, sterkere buren. ± 2 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

O N T H O U D

In het Rampjaar 1672 werd de Republiek aangevallen; daarna verzwakte ze langzaam, tot het einde van de Gouden Eeuw rond 1700.

Laat dit staan voor de volgende vragen. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

V R A A G 5

Wat gebeurde er in 1672, het Rampjaar?

A

Willem II stierf

B

De Vrede van Münster werd getekend

C

De Republiek werd aangevallen door Frankrijk, Engeland en twee Duitse bisdommen

D

De Gouden Eeuw begon

Goed is C. A gebeurde in 1650, B in 1648, en D klopt niet: de Gouden Eeuw eindigde juist rond 1700. ± 1 min.

1

Vrede van Münster

2

Willem II sterft

3

Het Rampjaar

4

Einde van de Gouden Eeuw

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

V R A A G 6

Zet in de goede volgorde, van eerst naar laatst.

1648, 1650, 1672 en 1700. ± 1 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

V R A A G 7

Leg uit waarom de stadhouder en de regenten soms ruzie hadden.

Model: de regenten, rijke burgers, wilden vooral rust en handel en vonden een groot leger duur. De stadhouder was legerleider en had andere belangen. In 1648 verkleinden de regenten het leger en Willem II was daar boos over. Goed antwoord noemt verschillende belangen plus het voorbeeld. Eventueel ook: waarom de Gouden Eeuw eindigde (oorlogen, minder handel, concurrentie van Engeland en Frankrijk). ± 3 min.

§ 2 . 3

Burgers aan de macht

Begrippen

regent

Rijke burger die de Republiek bestuurde.

raadpensionaris

Leidend bestuurder van Holland, ook in de Staten-Generaal.

Johan de Witt

Raadpensionaris van Holland, halverwege de 17e eeuw.

Willem II

Stadhouder; ruzie met de regenten, stierf in 1650.

Rampjaar

1672: aanval op de Republiek door vier vijanden.

einde Gouden Eeuw

Rond 1700 verliest de Republiek terrein aan buurlanden.

Loop de zes begrippen langs en laat leerdoel 1 tot 3 nog een keer zien. Terug naar het woordweb van het begin: wat weten ze nu méér? ± 2 min.