Regenten en vorsten (Geschiedenis vwo), les 1: Uitleg

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Regenten en vorsten

Examenstof geschiedenis vwo

1 / 23
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

In deze les zitten 23 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg van de kenmerkende aspecten 23 tot 26 van tijdvak 6 (1600-1700) in de contexten Steden en burgers in de Lage Landen en Verlichting: absolutisme, de Republiek, handelskapitalisme en de wetenschappelijke revolutie.

Onderdelen in deze les

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Regenten en vorsten

Examenstof geschiedenis vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 23-26, contexten Steden en burgers in de Lage Landen 1050-1700 en Verlichting 1650-1900. Image credit: Hyacinthe Rigaud / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Wat ga je kunnen?

Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 6 uitleggen, verbinden met de contexten Steden en burgers en Verlichting, en herkennen in een onbekende bron.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden en beelden horen bij de 17e eeuw?

Verwacht: Gouden Eeuw, VOC, Rembrandt, Lodewijk XIV, Amsterdam, regenten, Descartes, Newton. Gebruik ze als ophaak: eerst vorsten en Republiek, dan handel en het einde van de Gouden Eeuw, dan de wetenschappelijke revolutie.

Lodewijk XIV, schilderij van Hyacinthe Rigaud, 1701

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Vorsten en absolute macht

  • In tijdvak 6 (1600-1700) streefden veel vorsten naar absolute macht: absolutisme

  • Lodewijk XIV, de Zonnekoning, regeerde Frankrijk vanaf 1643 vanuit Versailles

  • Centralisatie werd gelegitimeerd door het droit divin: de vorst regeert bij gratie van God

  • In Engeland en Frankrijk belemmerden spanningen tussen vorst en adel de economische groei

KA 23 (context Steden en burgers, 4.2, en Verlichting, 4.3). Droit divin is het idee dat het gezag van de vorst van God komt en dus niet ter discussie staat. Veelgemaakte fout: absolutisme verwarren met verlicht absolutisme. Dat hoort bij tijdvak 7 (KA 28). Image credit: Hyacinthe Rigaud / Wikimedia Commons, publiek domein

De eedaflegging van de Vrede van Münster, 15 mei 1648, schilderij van Gerard ter Borch

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Een bijzondere Republiek

  • De Republiek was een confederatie van gewesten, met veel particularisme van steden en gewesten

  • Steden werden bestuurd door regenten; de stadhouders wilden meer eenheid en aanzien

  • Regenten zagen gewetensvrijheid en de vrijheid van steden als voorwaarden voor welvaart

  • In 1648 erkende Spanje de Republiek in de Vrede van Münster

KA 24, staatkundige bijzonderheid. Volgens de syllabus moesten stadhouders de vrijheden van steden en burgers respecteren. Veelgemaakte fout: de stadhouder als koning zien. Hij had invloed, maar de gewesten en steden bleven zelf besturen. Image credit: Gerard ter Borch / Wikimedia Commons, publiek domein

De regenten van het Oudemannenhuis, schilderij van Frans Hals, 1664

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Gouden Eeuw: steden en burgerij

  • Handel moest de strijd tegen de Habsburgers betalen: een oorlogseconomie

  • De Dertigjarige Oorlog hinderde het Heilige Roomse Rijk; de Republiek trok veel arbeidsmigranten

  • Steden in Holland groeiden explosief; Amsterdam kreeg de grachtengordel

  • Rijke kooplieden kochten adellijke titels, lieten buitens bouwen en kochten kunst van Rembrandt

KA 24, economische en culturele bloei. Kooplieden verhoogden hun status met titels, stadspaleizen en buitens. Ook kooplieden van buitenlandse afkomst konden relatief snel opklimmen. Veelgemaakte fout: denken dat de bloei voor iedereen gold. Het gemeen profiteerde minder. Image credit: Frans Hals / Wikimedia Commons, publiek domein

Hoe verhield de stadhouder zich tot steden en gewesten?

A

Hij regeerde als absolute vorst

B

Hij benoemde de regenten van alle steden

C

Hij moest hun vrijheden respecteren

D

Hij was de gekozen koning van de Republiek

Stadhouders streefden naar meer eenheid, maar moesten het particularisme respecteren. Fout: stadhouder als koning.

Vul in

In het absolutisme wilde de vorst zijn macht niet delen met de adel, terwijl de Republiek een confederatie van gewesten was.

absolutisme
adel
confederatie
stadhouder
mercantilisme

Absolutisme, adel, confederatie. Fout: stadhouder en mercantilisme passen niet in de zin.

De werf van de VOC in Amsterdam, schilderij van Ludolf Bakhuysen, 1696

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Wereldwijde handelscontacten

  • Na de Spaanse verovering van Antwerpen (1585) trokken veel rijke inwoners naar Holland

  • In 1602 werd de VOC opgericht, die een wereldwijd handelsnetwerk opbouwde

  • Amsterdam werd een stapelmarkt: goederen uit de hele wereld werden hier opgeslagen en doorverkocht

  • Een tijdlang beheerste de Republiek de Europese tussenhandel en de wereldhandel

KA 25 en context Steden en burgers (4.2). Antwerpen verloor vanaf 1585 haar stapelmarktfunctie. Veelgemaakte fout: denken dat de VOC een overheidsorgaan was. Het was een compagnie met investeerders. Image credit: Ludolf Bakhuysen / Wikimedia Commons, publiek domein

De binnenplaats van de beurs van Amsterdam, schilderij van Job Berckheyde, ca. 1670

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Handelskapitalisme en wereldeconomie

  • Kooplieden zetten kapitaal in om met handel winst te maken: handelskapitalisme

  • Amsterdam had een eigen versie van de koopmansbeurs; de Wisselbank volgde in 1609

  • Investeerders namen aandelen in de VOC en spreidden zo hun risico

  • Werelddelen raakten door handel verbonden: het begin van een wereldeconomie

KA 25. Handelskapitalisme: winst door kapitaal in handel te steken, niet door zelf te produceren. Veelgemaakte fout: handelskapitalisme gelijkstellen aan industrieel kapitalisme (tijdvak 8). Image credit: Job Berckheyde / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Het einde van de Gouden Eeuw

  • Na 1648 voerden Engeland en het absolutistische Frankrijk een mercantilistisch beleid, waar de Republiek onder leed

  • Veel regenten trokken zich terug uit de handel en leenden geld uit aan buitenlandse ondernemers en machthebbers

  • Het bestuur werd steeds meer een gesloten kring van regenten: oligarchisering

  • Het gemeen, dat minder had geprofiteerd, werd Oranjegezind; regenten als Johan de Witt waren staatsgezind

  • Het Rampjaar 1672 luidde het einde in; Londen nam de rol van Amsterdam als handels- en bankcentrum over

KA 24 en 25 (context 4.2). Mercantilisme: de overheid beschermt de eigen handel en nijverheid. Veelgemaakte fout: 1672 zien als plotselinge ineenstorting. De concurrentie van Engeland en Frankrijk en de keuzes van regenten speelden al langer.

Video: Regenten en Vorsten: een wereldeconomie, kapitalisme en de VOC (Stefan van der Leeden). Kijkvraag: wat zegt de video over kapitalisme en de rol van de VOC in een wereldeconomie? Noteer één voorbeeld en vergelijk dat met de dia's over handelskapitalisme.

Waarom trok de Republiek zoveel arbeidsmigranten aan?

A

De stadhouder verdeelde gratis landbouwgrond

B

De VOC nam alle migranten in dienst

C

De handel bloeide en de buurlanden kampten met oorlog

D

De Dertigjarige Oorlog werd in de Republiek gevoerd

Werk in de groeiende steden, terwijl oorlog en spanningen de buurlanden hinderden. Fout: de Dertigjarige Oorlog speelde in het Heilige Roomse Rijk.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Oprichting van de VOC

2

Vrede van Münster

3

Het Rampjaar

4

Lodewijk XIV begint zijn regering

1602, 1643, 1648, 1672.

Galileo Galilei, schilderij van Justus Sustermans, ca. 1636

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Een nieuwe kijk op de wereld

  • Ontdekkingsreizen, ambachtelijke technieken en humanistische tekstanalyse zorgden voor nieuwe kennis

  • Descartes stond voor rationalisme (kennis door redeneren), Locke voor empirisme (kennis door ervaring)

  • Samen leidden zij tot de wetenschappelijke revolutie

  • In 1610 zag Galilei met een telescoop manen bij Jupiter; in 1633 veroordeelde de kerk hem

KA 26 (context Verlichting, 4.3). Veelgemaakte fout: de wetenschappelijke revolutie reduceren tot uitvindingen. Het ging om een andere manier van kennis verwerven. Image credit: Justus Sustermans / Wikimedia Commons, publiek domein

Titelpagina van de Principia van Isaac Newton, 1687

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Newton en de natuurwetten

  • In 1687 beschreef Newton in zijn Principia de wetten van beweging en de zwaartekracht

  • Zulke natuurwetten leidden tot discussies over de positie van godsdienst in de samenleving

  • Godsdienst en geweten werden steeds minder een zaak van staat of vorst, maar van het individu

  • Theorieën moesten kloppen met waarnemen en experimenteren, niet met het gezag van oude schrijvers

KA 26 en 4.3. De debatten over godsdienst hadden als gevolg dat geloof en geweten meer een zaak van het individu werden. Veelgemaakte fout: alleen waarnemen noemen; het gaat om redeneren, waarnemen en experimenteren samen. Image credit: Isaac Newton / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Kennis, vorsten en de Republiek

  • Verlichte denkers wilden gezag en traditie toetsen aan criteria van redelijkheid

  • Vorsten moesten rekening houden met de publieke opinie; publicaties werden in de gaten gehouden of verboden

  • Centralisatie door vorsten, gelegitimeerd door het droit divin, zorgde daardoor voor spanningen

  • In de Republiek ontdekte Leeuwenhoek met een microscoop kleine levende wezens en maakte Huygens het slingeruurwerk

  • Drukkers in de Republiek gaven vaak boeken uit die elders verboden waren

KA 23 en 26 (4.3). Sommige vorsten omarmden elementen van het verlichtingsdenken zonder het absolutisme los te laten: dat is verlicht absolutisme, een thema van tijdvak 7.

Vul in

Descartes' rationalisme en Locke's empirisme droegen bij aan de wetenschappelijke revolutie, waarin Newton natuurwetten beschreef.

rationalisme
empirisme
Newton
Rousseau
particularisme

Rationalisme, empirisme, Newton. Fout: Rousseau hoort bij de verlichting van tijdvak 7.

Wat is het verschil tussen rationalisme en empirisme?

Goed: rationalisme zoekt kennis door redeneren, empirisme door waarneming en ervaring. Verwachte fout: beide als 'wetenschappelijk denken' omschrijven.

Welk deel van tijdvak 6 vond je het lastigst?

1

Absolutisme en de Republiek

2

Handelskapitalisme en wereldeconomie

3

Het einde van de Gouden Eeuw

4

De wetenschappelijke revolutie

Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.

Hoe verschilde de Republiek van Frankrijk?

Goed: geen vorst maar een confederatie van gewesten en steden met regenten, particularisme en gewetensvrijheid, tegenover Lodewijk XIV die alle macht wilde. Verwachte fout: alleen zeggen dat Frankrijk groter was.

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Begrippen (1/2)

  • absolutisme: Streven van een vorst naar onbeperkte macht

  • droit divin: Idee dat het gezag van de vorst van God komt

  • particularisme: Streven van steden en gewesten naar eigen bestuur

  • regenten: Rijke burgers die steden en gewesten bestuurden

  • handelskapitalisme: Winst maken door kapitaal te investeren in handel

Deze slide heeft geen instructies

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Begrippen (2/2)

  • mercantilisme: Beleid waarbij de overheid de eigen handel beschermt

  • Rampjaar: 1672, het jaar dat het einde van de Gouden Eeuw inluidde

  • wetenschappelijke revolutie: Nieuwe manier van kennis opdoen in de 17e eeuw

  • rationalisme: Kennis opdoen door redeneren

  • empirisme: Kennis opdoen door waarneming en ervaring

Deze slide heeft geen instructies