TIJDVAK 6 · 1600-1700
Regenten en vorsten
Examenstof geschiedenis vwo
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Regenten en vorsten
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 23-26, contexten Steden en burgers in de Lage Landen 1050-1700 en Verlichting 1650-1900. Image credit: Hyacinthe Rigaud / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 6 uitleggen, verbinden met de contexten Steden en burgers en Verlichting, en herkennen in een onbekende bron.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden en beelden horen bij de 17e eeuw?
Verwacht: Gouden Eeuw, VOC, Rembrandt, Lodewijk XIV, Amsterdam, regenten, Descartes, Newton. Gebruik ze als ophaak: eerst vorsten en Republiek, dan handel en het einde van de Gouden Eeuw, dan de wetenschappelijke revolutie.
Lodewijk XIV, schilderij van Hyacinthe Rigaud, 1701
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Vorsten en absolute macht
In tijdvak 6 (1600-1700) streefden veel vorsten naar absolute macht: absolutisme
Lodewijk XIV, de Zonnekoning, regeerde Frankrijk vanaf 1643 vanuit Versailles
Centralisatie werd gelegitimeerd door het droit divin: de vorst regeert bij gratie van God
In Engeland en Frankrijk belemmerden spanningen tussen vorst en adel de economische groei
KA 23 (context Steden en burgers, 4.2, en Verlichting, 4.3). Droit divin is het idee dat het gezag van de vorst van God komt en dus niet ter discussie staat. Veelgemaakte fout: absolutisme verwarren met verlicht absolutisme. Dat hoort bij tijdvak 7 (KA 28). Image credit: Hyacinthe Rigaud / Wikimedia Commons, publiek domein
De eedaflegging van de Vrede van Münster, 15 mei 1648, schilderij van Gerard ter Borch
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Een bijzondere Republiek
De Republiek was een confederatie van gewesten, met veel particularisme van steden en gewesten
Steden werden bestuurd door regenten; de stadhouders wilden meer eenheid en aanzien
Regenten zagen gewetensvrijheid en de vrijheid van steden als voorwaarden voor welvaart
In 1648 erkende Spanje de Republiek in de Vrede van Münster
KA 24, staatkundige bijzonderheid. Volgens de syllabus moesten stadhouders de vrijheden van steden en burgers respecteren. Veelgemaakte fout: de stadhouder als koning zien. Hij had invloed, maar de gewesten en steden bleven zelf besturen. Image credit: Gerard ter Borch / Wikimedia Commons, publiek domein
De regenten van het Oudemannenhuis, schilderij van Frans Hals, 1664
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Gouden Eeuw: steden en burgerij
Handel moest de strijd tegen de Habsburgers betalen: een oorlogseconomie
De Dertigjarige Oorlog hinderde het Heilige Roomse Rijk; de Republiek trok veel arbeidsmigranten
Steden in Holland groeiden explosief; Amsterdam kreeg de grachtengordel
Rijke kooplieden kochten adellijke titels, lieten buitens bouwen en kochten kunst van Rembrandt
KA 24, economische en culturele bloei. Kooplieden verhoogden hun status met titels, stadspaleizen en buitens. Ook kooplieden van buitenlandse afkomst konden relatief snel opklimmen. Veelgemaakte fout: denken dat de bloei voor iedereen gold. Het gemeen profiteerde minder. Image credit: Frans Hals / Wikimedia Commons, publiek domein
Hoe verhield de stadhouder zich tot steden en gewesten?
Hij regeerde als absolute vorst
Hij benoemde de regenten van alle steden
Hij moest hun vrijheden respecteren
Hij was de gekozen koning van de Republiek
Stadhouders streefden naar meer eenheid, maar moesten het particularisme respecteren. Fout: stadhouder als koning.
Vul in
In het absolutisme wilde de vorst zijn macht niet delen met de adel, terwijl de Republiek een confederatie van gewesten was.
Absolutisme, adel, confederatie. Fout: stadhouder en mercantilisme passen niet in de zin.
De werf van de VOC in Amsterdam, schilderij van Ludolf Bakhuysen, 1696
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Wereldwijde handelscontacten
Na de Spaanse verovering van Antwerpen (1585) trokken veel rijke inwoners naar Holland
In 1602 werd de VOC opgericht, die een wereldwijd handelsnetwerk opbouwde
Amsterdam werd een stapelmarkt: goederen uit de hele wereld werden hier opgeslagen en doorverkocht
Een tijdlang beheerste de Republiek de Europese tussenhandel en de wereldhandel
KA 25 en context Steden en burgers (4.2). Antwerpen verloor vanaf 1585 haar stapelmarktfunctie. Veelgemaakte fout: denken dat de VOC een overheidsorgaan was. Het was een compagnie met investeerders. Image credit: Ludolf Bakhuysen / Wikimedia Commons, publiek domein
De binnenplaats van de beurs van Amsterdam, schilderij van Job Berckheyde, ca. 1670
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Handelskapitalisme en wereldeconomie
Kooplieden zetten kapitaal in om met handel winst te maken: handelskapitalisme
Amsterdam had een eigen versie van de koopmansbeurs; de Wisselbank volgde in 1609
Investeerders namen aandelen in de VOC en spreidden zo hun risico
Werelddelen raakten door handel verbonden: het begin van een wereldeconomie
KA 25. Handelskapitalisme: winst door kapitaal in handel te steken, niet door zelf te produceren. Veelgemaakte fout: handelskapitalisme gelijkstellen aan industrieel kapitalisme (tijdvak 8). Image credit: Job Berckheyde / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Het einde van de Gouden Eeuw
Na 1648 voerden Engeland en het absolutistische Frankrijk een mercantilistisch beleid, waar de Republiek onder leed
Veel regenten trokken zich terug uit de handel en leenden geld uit aan buitenlandse ondernemers en machthebbers
Het bestuur werd steeds meer een gesloten kring van regenten: oligarchisering
Het gemeen, dat minder had geprofiteerd, werd Oranjegezind; regenten als Johan de Witt waren staatsgezind
Het Rampjaar 1672 luidde het einde in; Londen nam de rol van Amsterdam als handels- en bankcentrum over
KA 24 en 25 (context 4.2). Mercantilisme: de overheid beschermt de eigen handel en nijverheid. Veelgemaakte fout: 1672 zien als plotselinge ineenstorting. De concurrentie van Engeland en Frankrijk en de keuzes van regenten speelden al langer.
Video: Regenten en Vorsten: een wereldeconomie, kapitalisme en de VOC (Stefan van der Leeden). Kijkvraag: wat zegt de video over kapitalisme en de rol van de VOC in een wereldeconomie? Noteer één voorbeeld en vergelijk dat met de dia's over handelskapitalisme.
Waarom trok de Republiek zoveel arbeidsmigranten aan?
De stadhouder verdeelde gratis landbouwgrond
De VOC nam alle migranten in dienst
De handel bloeide en de buurlanden kampten met oorlog
De Dertigjarige Oorlog werd in de Republiek gevoerd
Werk in de groeiende steden, terwijl oorlog en spanningen de buurlanden hinderden. Fout: de Dertigjarige Oorlog speelde in het Heilige Roomse Rijk.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1602, 1643, 1648, 1672.
Galileo Galilei, schilderij van Justus Sustermans, ca. 1636
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Een nieuwe kijk op de wereld
Ontdekkingsreizen, ambachtelijke technieken en humanistische tekstanalyse zorgden voor nieuwe kennis
Descartes stond voor rationalisme (kennis door redeneren), Locke voor empirisme (kennis door ervaring)
Samen leidden zij tot de wetenschappelijke revolutie
In 1610 zag Galilei met een telescoop manen bij Jupiter; in 1633 veroordeelde de kerk hem
KA 26 (context Verlichting, 4.3). Veelgemaakte fout: de wetenschappelijke revolutie reduceren tot uitvindingen. Het ging om een andere manier van kennis verwerven. Image credit: Justus Sustermans / Wikimedia Commons, publiek domein
Titelpagina van de Principia van Isaac Newton, 1687
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Newton en de natuurwetten
In 1687 beschreef Newton in zijn Principia de wetten van beweging en de zwaartekracht
Zulke natuurwetten leidden tot discussies over de positie van godsdienst in de samenleving
Godsdienst en geweten werden steeds minder een zaak van staat of vorst, maar van het individu
Theorieën moesten kloppen met waarnemen en experimenteren, niet met het gezag van oude schrijvers
KA 26 en 4.3. De debatten over godsdienst hadden als gevolg dat geloof en geweten meer een zaak van het individu werden. Veelgemaakte fout: alleen waarnemen noemen; het gaat om redeneren, waarnemen en experimenteren samen. Image credit: Isaac Newton / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Kennis, vorsten en de Republiek
Verlichte denkers wilden gezag en traditie toetsen aan criteria van redelijkheid
Vorsten moesten rekening houden met de publieke opinie; publicaties werden in de gaten gehouden of verboden
Centralisatie door vorsten, gelegitimeerd door het droit divin, zorgde daardoor voor spanningen
In de Republiek ontdekte Leeuwenhoek met een microscoop kleine levende wezens en maakte Huygens het slingeruurwerk
Drukkers in de Republiek gaven vaak boeken uit die elders verboden waren
KA 23 en 26 (4.3). Sommige vorsten omarmden elementen van het verlichtingsdenken zonder het absolutisme los te laten: dat is verlicht absolutisme, een thema van tijdvak 7.
Vul in
Descartes' rationalisme en Locke's empirisme droegen bij aan de wetenschappelijke revolutie, waarin Newton natuurwetten beschreef.
Rationalisme, empirisme, Newton. Fout: Rousseau hoort bij de verlichting van tijdvak 7.
Wat is het verschil tussen rationalisme en empirisme?
Goed: rationalisme zoekt kennis door redeneren, empirisme door waarneming en ervaring. Verwachte fout: beide als 'wetenschappelijk denken' omschrijven.
Welk deel van tijdvak 6 vond je het lastigst?
Absolutisme en de Republiek
Handelskapitalisme en wereldeconomie
Het einde van de Gouden Eeuw
De wetenschappelijke revolutie
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Hoe verschilde de Republiek van Frankrijk?
Goed: geen vorst maar een confederatie van gewesten en steden met regenten, particularisme en gewetensvrijheid, tegenover Lodewijk XIV die alle macht wilde. Verwachte fout: alleen zeggen dat Frankrijk groter was.
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Begrippen (1/2)
absolutisme: Streven van een vorst naar onbeperkte macht
droit divin: Idee dat het gezag van de vorst van God komt
particularisme: Streven van steden en gewesten naar eigen bestuur
regenten: Rijke burgers die steden en gewesten bestuurden
handelskapitalisme: Winst maken door kapitaal te investeren in handel
Deze slide heeft geen instructies
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Begrippen (2/2)
mercantilisme: Beleid waarbij de overheid de eigen handel beschermt
Rampjaar: 1672, het jaar dat het einde van de Gouden Eeuw inluidde
wetenschappelijke revolutie: Nieuwe manier van kennis opdoen in de 17e eeuw
rationalisme: Kennis opdoen door redeneren
empirisme: Kennis opdoen door waarneming en ervaring
Deze slide heeft geen instructies