Paragraaf 4: Koppelteken en weglatingsstreepje

Koppelteken en weglatingsstreepje

1 / 27
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 27 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Koppelteken en weglatingsstreepje

Open de les met het verschil tussen één liggend streepje als schrijfmiddel en de twee functies ervan: koppelteken en weglatingsstreepje.

Leerdoel

Ik kan het koppelteken en het weglatingsstreepje op de juiste manier gebruiken.

Deze slide heeft geen instructies


Gebruik de inzendingen om voorkennis op te halen. Verwachte reacties: koppelteken, samenstelling, spelling, afkorting, weglaten, streepje.

Deze slide heeft geen instructies

Eén streepje, twee functies

Als koppelteken en als weglatingsstreepje gebruik je hetzelfde liggende streepje.


  • koppelteken: verbindt delen van een woord

  • weglatingsstreepje: vervangt een weggelaten woorddeel


Voorbeelden: gala-avond, in- en uitvoer

Benadruk dat leerlingen niet naar de vorm van het streepje moeten kijken, maar naar de functie in het woord of de woordgroep.

Wanneer gebruik je een koppelteken?

Je gebruikt een koppelteken als het woord anders moeilijk leesbaar, onoverzichtelijk of verwarrend wordt.


Het koppelteken helpt de lezer om de delen van een samenstelling meteen goed te zien.

Dit is de kapstokslide voor de regels die volgen. Koppel elke volgende regel terug aan leesbaarheid en duidelijkheid.

Onoverzichtelijke samenkoppelingen

In lange of samengestelde combinaties maakt het koppelteken de opbouw duidelijk.


  • vergeet-mij-nietjes

  • heen-en-weer

Leg uit dat deze woorden zonder streepjes lastig te ontleden zijn. Het koppelteken voorkomt dat de lezer moet puzzelen.

Botsende klinkers

Tussen klinkers die je ook los of onduidelijk kunt lezen, gebruik je een koppelteken.


  • camera-instelling

  • zo-even

  • cadeau-idee


Geen koppelteken als het woord al goed leesbaar is:

  • politieacademie

  • rijexamen

Noem de term botsende klinkers expliciet. Het gaat hier om leesbaarheid, niet om zomaar elke klinkerbotsing.

Letters, cijfers en afkortingen

Gebruik een koppelteken bij:

  • mbo-niveau

  • A5-formaat

  • Sint-Nicolaas


Maar niet bij afkortingen die je als woord uitspreekt:

  • pincode

  • simkaart

Maak het onderscheid tussen losse lettercombinaties en afkortingen die als gewoon woord functioneren.

Wanneer gebruik je een koppelteken?

A

Bij onduidelijk lezen

B

Bij elk lang woord

C

Na elke afkorting

D

Voor elk woorddeel

Sluit aan op slides 2-6: het gaat om leesbaarheid en duidelijkheid, niet om lengte alleen.

Vul de juiste woorden in

Een koppelteken verbindt woorddelen als een woord anders lastig leesbaar wordt. Bij botsende klinkers schrijf je bijvoorbeeld camera-instelling. Bij mbo-niveau helpt het streepje ook, maar bij pincode niet.

koppelteken
botsende klinkers
mbo-niveau
pincode
weglatingsstreepje
aardrijkskundige namen
simkaart
gala-avond

Alle voorbeelden komen uit het eerste blok over het koppelteken: leesbaarheid, botsende klinkers en afkortingen.

Aardrijkskundige namen

Bij aardrijkskundige namen en afleidingen daarvan gebruik je vaak een koppelteken.


  • ’s-Gravenhage

  • Zuid-Scharwoude

  • Noord-Italië

  • West-Afrikaan

Wijs erop dat dit vooral vaste spellingvormen zijn die leerlingen als patroon moeten herkennen.

Voorvoegsels met koppelteken

Gebruik een koppelteken in woorden met deze voorvoegsels:


adjunct-, aspirant-, bijna-, ex-, interim-, kandidaat-, leerling-, niet-, non-, oud-


Voorbeelden:

  • aspirant-agent

  • bijna-doelpunt

  • non-actief

Noem dat dit vaste spellingafspraken zijn. Leerlingen hoeven niet alle voorbeelden te kennen, maar wel het patroon met deze voorvoegsels.

Hoofdletters en gelijkwaardige delen

Gebruik een koppelteken:


  • als het tweede deel met een hoofdletter begint:

pro-Europees, anti-Amerika

  • in samenstellingen van twee gelijkwaardige woorden:

paars-groen, bar-discotheek

Leg bij gelijkwaardige woorden uit dat beide delen even belangrijk blijven en niet één geheel nieuw basiswoord vormen.

In welk woord is het koppelteken goed gebruikt?

A

anti Amerika

B

oud leerling

C

Zuid Italië

D

pro-Europees

Toetst de regels uit slides 7-9: aardrijkskundige namen, vaste voorvoegsels en hoofdletters.

Vul de juiste woorden in

Bij Noord-Italië gebruik je een koppelteken omdat het om een aardrijkskundige naam gaat. Ook na een voorvoegsel als ex- of niet- blijft het streepje staan. Als het tweede deel met een hoofdletter begint, schrijf je bijvoorbeeld anti-Amerika.

Noord-Italië
ex-
niet-
anti-Amerika
West Afrikaan
sim
bijna
pro Europa

De volgorde is betekenisgestuurd: naam, voorvoegsels en hoofdletterregel.

Wat is een weglatingsstreepje?

Een weglatingsstreepje gebruik je als een deel van een woord wordt weggelaten.


Je schrijft het om herhaling te voorkomen, terwijl de betekenis duidelijk blijft.

Maak hier het duidelijke onderscheid met het koppelteken: niet verbinden, maar vervangen van een woorddeel.

Woorddeel weglaten

Je gebruikt een weglatingsstreepje als een deel van een samengesteld woord al genoemd is of nog komt.


Voorbeelden:

  • op- of aanmerkingen

(opmerkingen of aanmerkingen)

  • kerstbomen en -ballen

(kerstbomen en kerstballen)

Lees de volledige vormen hardop voor, zodat leerlingen horen welk woorddeel ontbreekt en toch wordt meegelezen.

Wanneer géén weglatingsstreepje?

Gebruik geen weglatingsstreepje als je een heel woord weglaat.


Goed:

  • hoge en lage cijfers


Niet nodig:

  • er ontbreekt geen woorddeel binnen één samenstelling

Dit is een veelgemaakte fout. Benadruk dat alleen een deel van een samengesteld woord mag worden weggelaten, niet een volledig los woord.

Koppelteken of weglatingsstreepje?

Gebruik het liggende streepje op twee manieren:


  • koppelteken → woorddelen verbinden

  • weglatingsstreepje → woorddeel vervangen


Vergelijk:

  • gala-avond

  • in- en uitvoer

Sluit de inhoud af door beide functies direct naast elkaar te zetten. Dat helpt bij het toepassen in schrijfopdrachten.

Wanneer gebruik je een weglatingsstreepje?

A

Bij een hoofdletter

B

Bij een weggelaten woorddeel

C

Bij botsende klinkers

D

Bij een afkorting

Controleert het kernverschil tussen koppelteken en weglatingsstreepje uit slides 10-13.

Vul de juiste woorden in

Een weglatingsstreepje vervangt een weggelaten woorddeel. In op- of aanmerkingen lees je opmerkingen of aanmerkingen. In kerstbomen en -ballen vul je kerst opnieuw aan. Bij hoge en lage cijfers gebruik je geen weglatingsstreepje.

weglatingsstreepje
op- of aanmerkingen
kerstbomen en -ballen
hoge en lage cijfers
koppelteken
gala-avond
in- en uitvoer
lage en hoge

Benadruk bij de nabespreking dat alleen een woorddeel mag wegvallen, geen heel los woord.

Wat is voor jou het verschil tussen beide streepjes?

Laat leerlingen in eigen woorden het onderscheid formuleren. Goede antwoorden noemen: koppelteken verbindt woorddelen; weglatingsstreepje vervangt een weggelaten woorddeel.

Wat heb jij vandaag het best geleerd?

Reflectie op de opbrengst van de les. Mogelijke antwoorden: regels voor botsende klinkers, verschil tussen functies, voorbeelden zoals mbo-niveau of in- en uitvoer.

Welke regel vind jij nog het lastigst?

Gebruik de antwoorden om te zien welke regel extra oefening nodig heeft, bijvoorbeeld voorvoegsels, aardrijkskundige namen of het verschil met een heel weggelaten woord.

Begrippenlijst

koppelteken - liggend streepje dat delen van een woord met elkaar verbindt

weglatingsstreepje - liggend streepje dat een weggelaten woorddeel vervangt

samenkoppeling - combinatie van woorddelen die samen één geheel vormen

botsende klinkers - klinkers naast elkaar die de leesbaarheid kunnen verstoren

afkorting - verkorte vorm van een woord of woordgroep

voorvoegsel - woorddeel dat vóór een ander woorddeel staat

samenstelling - nieuw woord dat uit twee of meer delen bestaat

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies