1.4 Organellen

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4

Thema 1: Inleiding in de biologie

1.1 biologie is overal

1.2 Organen, weefsels en cellen

1.3 Plantaardige en dierlijke cellen

1.4 Organellen

1.5 Transport door membranen

1.6 Natuurwetenschappelijk onderzoek

Lesplanning

• Planning komende weken

• Bespreken opdracht basisstof 3

• Leerdoelen basisstof 3

• Uitleg basisstof 3

• Aan de slag

• Afsluiting

Planning voor de komende periode

Week 1: kennismaking + Basisstof 1 thema 1

Week 2: Basisstof 2, basisstof 3, basisstof 4

Week 3: microscopie, basisstof 5

Week 4: Basisstof 6, herhaling, Toets thema 1 vrijdag 25 september

Week 5: Thema 2 Basisstof 1, basisstof 2

Week 6: Basisstof 3, basisstof 4

Week 7: Basisstof 5, basisstof 6

Week 8: Herfstvakantie

Week 9: herhaling

Week 10: Herhaling + start toetsweek (woensdag 4 november)

Opdracht 22 (blz 26)

Slide tekst

Vraag 28 (blz 27)

Karin bekijkt een preparaat onder de microscoop. Ze meet de lengte van de cellen. De lengte die ze ziet is 2 cm. De vergroting is 250×.

a. Hoe groot is de werkelijke lengte van een cel?

De werkelijke lengte is 2 cm : 250 = 0,008 cm = 80 micrometer.

b. Kan Karin op basis van deze gegevens bepalen of het een plantaardige of dierlijke cel is? Gebruik voor het beantwoorden van deze vraag BiNaS tabel 78.

Nee, op basis van deze gegevens kan Karin niet de aard van een cel bepalen. Zowel planten als dieren kunnen cellen hebben tussen 10 en 100 micrometer.

Leerdoelen 1.4

Aan het einde van de les:

• Kun je een cel beschrijven als een zelfstandig functionerend biologische eenheid.

• Kun je beschrijven hoe transport van stoffen via (cel)membranen plaatsvindt.

Celkern

• De organellen in een cel hebben geen vaste plek.

• Aan de buitenkant van een celkern ligt een kernmembraan met gaten zodat er stoffen doorheen kunnen.

• De binnenkant van de celkern noem je kernplasma.

• In het kernplasma liggen chromosomen = Lange moleculen DNA die erfelijke eigenschappen bevatten, zoals bouw en functie van een cel.

Endoplasmatisch reticulum (ER)

• Endoplasmatisch reticulum = een groot netwerk van opgevouwen gangen en gangetjes die vlak naast de kern van de cel liggen.

• Er zijn twee soorten ER:

• Glad endoplasmatisch reticulum (GER) heeft GEEN ribosomen.

• Functie: Het maken van vetten en afbreken van gifstoffen

Endoplasmatisch reticulum (ER)

• Endoplasmatisch reticulum = een groot netwerk van opgevouwen gangen en gangetjes die vlak naast de kern van de cel liggen.

• Er zijn twee soorten ER:

• Ruw endoplasmatisch reticulum (RER) = hierop liggen bolletjes genaamd ribosomen.

• Ribosomen = produceren eiwitten (eiwitsynthese). Door het cytoplasma heen liggen ook losse ribosomen.

• Functie van RER is het maken van eiwitten en vervoeren van goede eiwitten.

Golgisysteem

• De gemaakte eiwitten van het RER worden verder vervoerd naar het golgisysteem.

• Golgisysteem = Verschedene stapels platte membranen in het cytoplasma waarin eiwitten worden bewerkt totdat ze definitieve vorm hebben.

• Het golgisysteem bewerkt eiwitten totdat ze volmaakt zijn.

• Het golgisysteem maakt nieuwe blaasjes, de nieuwe blaasjes versmelten met het celmembraan zodat de eiwitten buiten de cel kan gaan.

• Exocytose = het afsnoeren (versmelten) met het celmembraan om stoffen buiten de cel te transporteren (vervoeren)

lysosomen

• lysosomen = blaasjes van het golgisysteem die in de cel blijven.

• lysosomen vervoeren enzymen = stoffen die reacties versnellen.

• Lysosomen kunnen samensmelten met andere blaasjes die gevuld zijn met bijv:

• Voedingsstoffen of afvalstoffen.

• de enzymen in de lysosomen kunnen de andere stoffen afbreken of omzetten.

Mitochondrien

• Mitochondrien = organellen die een belangrijke rol spelen in het maken van energie.

• Mitochondrien hebben een dubbele membraan en de binnenste is sterk geplooid.

• in de mitochondriën vindt verbranding van glucose (soort suiker) plaats.

• Met de vrijgekomen energie vormen mitochondriën energierijke moleculen ATP (adenosinetrifosfaat).

• De enzymen die hiervoor nodig zijn liggen in het binnenmembraan.

• ATP wordt aan het cytoplasma afgegeven en kan overal in de cel gebruikt worden.

Bladgroenkorrels

• bladgroenkorrels zetten met behulp van lichtenergie van de zon glucose.

• In de bladgroenkorrels liggen verbonden platte blaasjes die enzymen bevatten die nodig zijn voor de fotosynthese.

Aan de slag

• Wat? Maak opdracht 33, 34, 35 en 38 (blz 33, 35 en 36)

• Hoe? Lees EERST bladzijde 29 t/m 32 voor jezelf

• Tijd? tot 5 minuten voor het einde van de les.

• Hulp? Steek je vinger op, lees de bovenstaande bladzijdes of vraag je buur.

• Klaar? Lees bladzijde 33 en 34.

Thema 1: Inleiding in de biologie

1.1 biologie is overal

1.2 Organen, weefsels en cellen

1.3 Plantaardige en dierlijke cellen

1.4 Organellen

1.5 Transport door membranen

1.6 Natuurwetenschappelijk onderzoek

Opdracht 34

Leg uit waarom zaadcellen en spiercellen meer mitochondriën hebben dan andere lichaamscellen.

• Mitochondriën maken energierijke ATP-moleculen. Als in cellen energie nodig is, wordt dat vrijgemaakt uit ATP-moleculen. Spiercellen en zaadcellen hebben veel energie nodig om te kunnen functioneren. Zij hebben daarom veel mitochondriën die ATP-moleculen maken.

Opdracht 35

Voedingsmiddelen bevatten voedingsstoffen. Zes groepen voedingsstoffen zijn: eiwitten, koolhydraten, mineralen, vetten, vitaminen en water.

Van welke van deze groepen voedingsstoffen kun je met zekerheid zeggen dat ze bouwstenen voor membranen leveren?

• Van eiwitten, koolhydraten en vetten. Deze stoffen zijn onderdeel van membranen.

Opdracht 38

Amylase is een enzym dat zetmeel afbreekt. Cellen in de speekselklieren produceren amylase en geven dit enzym via een afvoerbuisje af. Verschillende delen van een cel spelen een rol bij de productie van amylase.

a. Welke delen van een cel hebben een functie bij de productie en afgifte van amylase?

Ribosoom, ER, golgisysyeem, celmembraan

b. Geef van elk deel aan welke functie het heeft.

• Een ribosoom: produceert eiwitten en geeft die af aan het endoplasmatisch reticulum.
• Het endoplasmatisch reticulum: snoert blaasjes met eiwitten af.
• Het golgisysteem: neemt blaasjes van het endoplasmatisch reticulum op en bewerkt de eiwitten verder. Het snoert blaasjes met eiwitten (bijvoorbeeld het enzym amylase) af.
• Het celmembraan: de blaasjes met het eiwit versmelten met het celmembraan en de eiwitten worden buiten de cel afgegeven (secretie).

Celmembranen

• Aan de buitenkant van de cel zit een celmembraan die bestaat uit fosfolipiden. Functie fosfolipiden:

• Hierdoor is de wand zacht

• Hierdoor kan de wand van vorm veranderen.
  

• Tussen het membraan kunnen eiwitten zitten waar stoffen doorheen kunnen.

• Fosfolipiden = een vetachtige stof.

Celmembraan

• Celmembranen kunnen koolhydraatketens hebben om andere cellen te herkennen.

• Celmembranen kunnen trilharen hebben om makkelijker/sneller te verplaatsen (zaadcel).

Endocytose

• Endocytose = het opnemen van stoffen uit de omgeving de cel naar binnen.

• Er vormt IN de cel een blaasje (gemaakt van het celmembraan) met daarin de stoffen afkomstig van buiten de cel = endosoom.

• De endosoom smelt later samen met een lysosoom zodat de stoffen afgebroken kunnen worden die binnen de cel zijn gekomen (bv koolhydraten)

• Exocytose = stoffen gaan van binnen de cel naar buiten.

Aan de slag

• Wat? Maak opdracht 36, 37, 39, 40 en 41 (blz 35 en 36)

• Hoe? Lees nog eens blz 33 en 34 goed door.

• Tijd? tot 5 minuten voor het einde van de les.

• Hulp? Steek je vinger op, lees de bovenstaande bladzijdes of vraag je buur.

• Klaar? Neem alvast basisstof 5 door OF oefen door de context vragen te maken van voorgaande basisstoffen.

Huiswerk = 36, 37, 39, 40 en 41.

Afsluiting

1. Wat is het verschil tussen GER en RER?

2. Wat doet het golgisysteem?

3. Hoe noem je het begrip waarbij eiwitten via een blaasje naar het celmembraan worden vervoert en daarmee versmelten?

4. Wat is het verschil tussen endocytose en exocytose?

5. Noem een onderdeel waaruit het celmembraan bestaat .