Stikstof op het melkveebedrijf
Stikstof op het melkveebedrijf
Geschikt LessonUp-vraagtype: geen vraag, openingsslide. Kondig aan dat de les bedoeld is als voorbereiding op het bezoek aan melkveebedrijf Bonthuis in Zenderen en dat leerlingen vooral leren herkennen, begrijpen en vragen stellen.
Dit ga je vandaag kunnen
-Kahoot vorige les
-Theorie over stikstof
Geschikt LessonUp-vraagtype: geen vraag. Houd het leerdoel zichtbaar en verwijs er tijdens de les kort naar terug.
Waar denk jij aan bij het woord stikstof?
Startactivatie direct na het leerdoel. Laat leerlingen losse woorden invoeren. Pak daarna 3-4 veelgenoemde woorden terug bij de uitleg over lucht, voer, mest en koeien.
Waar denk jij aan bij stikstof?
Stikstof is een stof die overal om ons heen voorkomt.
De lucht bestaat zelfs voor ongeveer 78% uit stikstofgas (N₂).
Voer → koe → melk/groei + mest/urine → bodem → gras → koe
In mest en urine zitten stikstofverbindingen. Wanneer mest en urine bij elkaar komen, kan een deel van de stikstof worden omgezet in ammoniak (NH₃).
Geschikt LessonUp-vraagtype: woordweb. Laat leerlingen eerst individueel denken en daarna invoeren. Gebruik hun woorden later terug in de uitleg.
Wat is stikstof?
Stikstof is een stof die veel in de natuur voorkomt
Het zit in de lucht, maar ook in planten en dieren
Op een melkveebedrijf kom je stikstof tegen in voer, mest en urine
Geschikt LessonUp-vraagtype: open vraag of geen vraag. Houd het eenvoudig: leerlingen hoeven nog geen verschil te kennen tussen stikstofgas en andere stikstofverbindingen; de basis is genoeg.
Waar komt stikstof op een melkveebedrijf onder andere voor?
In voer, mest en urine
Alleen in de lucht
Alleen in melk
Alleen in water
Check-in na de basisuitleg over wat stikstof is en waar het voorkomt. Bespreek dat stikstof al in het voer zit en daarna door de koe heen gaat.
Maak de route compleet
De route begint bij het voer. De koe neemt stikstof op en wat overblijft, komt via mest en urine naar buiten. Daarna kan een deel veranderen in ammoniak en in de lucht terechtkomen.
Gebruik precies de route die op de contentslides is uitgelegd. Laat leerlingen de woorden hardop in volgorde herhalen.
De route begint bij het voer
Koeien eten voer met voedingsstoffen
Daarin zit ook stikstof
De koe gebruikt een deel
Wat overblijft, komt via mest en urine weer naar buiten
Geschikt LessonUp-vraagtype: geen vraag of poll. Leg uit dat stikstof dus door het bedrijf heen beweegt en niet ineens uit het niets verschijnt.
Zorgt een koe voor stikstof in de lucht?
Stelling: Een koe zorgt ervoor dat er stikstof in de lucht komt.
Denk eerst na: is dit waar of niet waar?
Geschikt LessonUp-vraagtype: poll of stelling. Laat nog geen uitgebreide uitleg geven; die volgt op de volgende slide. Belangrijk nuancepunt: niet de koe alleen, maar vooral wat er gebeurt met mest en urine.
Hoe komt het in de lucht?
De route op hoofdlijnen is:
voer → koe → mest/urine → ammoniak → lucht
De koe eet dus stikstof via het voer. Daarna kan een deel via mest en urine veranderen in ammoniak. Die ammoniak kan uit de stal of mest ontsnappen naar de lucht.
Geschikt LessonUp-vraagtype: sleepvraag of open vraag. Dit is de kernroute van de les; noem hem meerdere keren op dezelfde manier.
Wat is ammoniak?
Ammoniak is een stof met de formule NH3
Die kan ontstaan uit mest en urine
Ammoniak is een gas
Dat gas kan in de lucht terechtkomen
Geschikt LessonUp-vraagtype: geen vraag. Houd de scheikunde beperkt: noem NH3 als herkenning, maar werk het niet technisch uit. Het doel is begrijpen wat leerlingen morgen horen en zien.
Waarom ammoniak beperken?
Ammoniak in de lucht kan invloed hebben op natuur en omgeving
Daarom zijn er regels en maatregelen op veel bedrijven
Boeren zoeken manieren om uitstoot te beperken én stikstof beter te benutten
Een stikstofkraker is daar een voorbeeld van
Geschikt LessonUp-vraagtype: open vraag of korte poll. Blijf op hoofdlijnen; geen juridische verdieping nodig. Koppel dit direct aan waarom het bedrijf Bonthuis een installatie heeft staan.
Een koe zorgt ervoor dat er stikstof in de lucht komt.
Waar
Niet waar
Twijfel
Deze slide heeft geen instructies
Wat is ammoniak ?
Een soort voer
Een gas uit mest en urine
Een machine in de stal
Een onderdeel van melk
Koppel terug aan de route: voer -> koe -> mest/urine -> ammoniak -> lucht. Bespreek dat de koe niet rechtstreeks ammoniak de lucht in maakt; dat gebeurt via mest en urine.
Waar heeft de boer invloed op?
Denk mee: op welke plekken in deze route kan een boer iets doen?
voer → koe → mest/urine → ammoniak → lucht
Bijvoorbeeld door keuzes rond voer, stal, mest of techniek.
Geschikt LessonUp-vraagtype: sleepvraag, open vraag of poll. Laat leerlingen eerst zelf plekken aanwijzen in de route. Bespreek daarna dat invloed mogelijk is vóór, tijdens en na de stal.
Voorbeelden van invloed
samenstelling van het voer
hoe mest en urine worden opgevangen
hoe snel mest wordt verwerkt
gebruik van techniek, zoals een stikstofkraker
Geschikt LessonUp-vraagtype: geen vraag of open vraag. Benadruk dat techniek één deel van de oplossing is en dat de hele route meetelt.
Waar in de route kan een boer invloed hebben?
Alleen bij voer
Alleen bij de stal
Alleen met techniek
Op meerdere plekken
Deze slide heeft geen instructies
Noem 1 plek waar de boer invloed heeft.
Bespreek antwoorden als: voer aanpassen, mest en urine opvangen, mest sneller verwerken, techniek gebruiken. Het gaat om begrijpen dat invloed op meerdere momenten mogelijk is.
Wat doet een stikstofkraker?
Een stikstofkraker laat stikstof niet verdwijnen
De installatie haalt stikstof uit mest
Daarna wordt die stikstof omgezet of verwerkt
Zo kan de stikstof beter worden benut
Geschikt LessonUp-vraagtype: open vraag. Dit is de hoofdboodschap: niet wegmaken, maar eruit halen en bruikbaarder maken. Gebruik eenvoudige woorden en vermijd te veel techniek.
Wat gebeurt er met die stikstof?
Raadvraag:
Als stikstof uit de mest is gehaald, wat denk jij dan dat ermee gebeurt?
Denk aan woorden als opslaan, verwerken, gebruiken of afvoeren.
Geschikt LessonUp-vraagtype: open vraag. Laat meerdere antwoorden toe. Sluit af met de kern dat stikstof niet weg is, maar in een andere vorm of stroom terechtkomt zodat die beter bruikbaar is.
Wat doet een stikstofkraker vooral?
Hij laat stikstof verdwijnen
Hij maakt extra stikstof
Hij haalt stikstof uit mest
Hij koelt de mest af
Kernboodschap van dit blok: stikstof verdwijnt niet, maar wordt uit mest gehaald en verwerkt zodat die beter benut kan worden.
Wat gaat er in de stikstofkraker?
Mest
Lucht
Melk
Kuilvoer
Deze slide heeft geen instructies
Wat gaan we vanmiddag bekijken?
Waar op het bedrijf mest en urine vrijkomen
Hoe de mest naar de installatie gaat
Waar de JOZ-stikstofkraker staat
Wat erin gaat en wat eruit komt
Wat de boer vertelt over nut en werking
Geschikt LessonUp-vraagtype: geen vraag of open vraag. Deze slide bereidt leerlingen concreet voor op het bezoek. Laat hen weten dat kijken, luisteren en doorvragen belangrijk is.
Drie vragen voor de veehouder
Bedenk nu alvast minimaal 3 vragen voor vanmiddag.
Denk bijvoorbeeld aan:
werking van de stikstofkraker
wat de boer ervan merkt
voordelen en nadelen op het bedrijf
Geschikt LessonUp-vraagtype: open vraag. Laat leerlingen eerst zelf schrijven. Verzamel eventueel een paar voorbeelden klassikaal, maar zorg dat iedereen drie eigen vragen heeft.
Waar zit stikstof op het bedrijf onder andere in?
Alleen in lucht
Voer, mest en urine
Alleen in melk
Alleen in stro
Deze slide heeft geen instructies
Welke route klopt het best?
koe -> voer -> lucht -> ammoniak
mest -> voer -> koe -> lucht
voer -> koe -> ammoniak -> urine
voer -> koe -> mest/urine -> ammoniak -> lucht
Deze slide heeft geen instructies
Wat is ammoniak?
Een gas
Een machine
Een voerbak
Een mestkelder
Deze slide heeft geen instructies
Waarom proberen bedrijven ammoniak te beperken?
Voor meer melk
Voor schoner voer
Vanwege natuur en omgeving
Voor warmere stallen
Deze slide heeft geen instructies
Wat doet een stikstofkraker in eenvoudige woorden?
Hij droogt voer
Hij maakt mest dunner
Hij haalt stikstof uit mest
Hij zuivert melk
Deze 5 vragen vormen samen de korte eindquiz uit de les.
Wat heb jij vandaag geleerd?
Exit ticket: laat leerlingen kort terugkijken op hun leren. Mogelijke antwoorden: wat stikstof is, de route naar ammoniak, of wat een stikstofkraker doet.
Wat wil jij morgen zeker bekijken?
Exit ticket met focus op voorbereiding van het bezoek. Laat leerlingen één concreet aandachtspunt noemen, bijvoorbeeld wat erin gaat, wat eruit komt of wat de boer merkt.
Begrippenlijst
stikstof - een stof die veel voorkomt in de natuur en op een melkveebedrijf onder andere zit in voer, mest en urine
voer - het eten van de koe, waarmee ook stikstof het bedrijf in komt
mest - uitwerpselen van de koe waarin ook stikstof zit
urine - plas van de koe; samen met mest belangrijk in het ontstaan van ammoniak
ammoniak - een gas, NH3, dat kan ontstaan uit mest en urine
emissie - uitstoot van een stof naar de lucht
stikstofkraker - installatie die stikstof uit mest haalt en verwerkt zodat die beter benut kan worden
Deze slide heeft geen instructies
Stikstofkraker-speurtocht bij Bonthuis
Waar komt de mest vandaan?
Waar gaat de mest naartoe?
Waar staat de stikstofkraker?
Wat gaat erin?
Wat komt eruit?
Wat gebeurt er met de stikstof?
Waarom heeft het bedrijf hiervoor gekozen?
Wat merkt de boer ervan in het dagelijks werk?
Wat zijn volgens de boer de voordelen?
Zijn er ook nadelen?
Bedank de boer en stel minimaal 3 vragen!
Geschikt LessonUp-vraagtype: geen vraag. Dit is de meeneemslide voor het bedrijfsbezoek. Laat leerlingen deze punten gebruiken als kijk- en luisterlijst tijdens het bezoek.