Morele ontwikkeling volgens Kohlberg
Kohlberg en morele keuzes
Onderdelen in deze les
Kohlberg en morele keuzes
Open met het idee dat dezelfde situatie in school heel verschillend beoordeeld kan worden, afhankelijk van hoe iemand moreel redeneert.
Leerdoel
Ik kan een moreel dilemma uit de onderwijspraktijk analyseren en mijn keuze onderbouwen vanuit minimaal één niveau van de morele ontwikkeling van Kohlberg.
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord past voor jou bij een moreel dilemma op school?
Gebruik de woorden als startpunt: vraag kort door op associaties als regels, eerlijkheid, straf, zorg, uitzondering of verantwoordelijkheid.
Wat bedoelt Kohlberg?
Kohlberg beschrijft hoe mensen redeneren over goed en fout.
Zijn model gaat niet alleen over wát iemand kiest, maar vooral waarom iemand die keuze maakt.
Hij onderscheidt drie hoofdniveaus met samen zes stadia van morele ontwikkeling.
Benadruk dat het model over morele redenering gaat, niet over iemands karakter of vaste persoonlijkheid.
Drie niveaus, zes stadia
Preconventioneel: straf en eigen belang
Conventioneel: goedkeuring, regels en orde
Postconventioneel: afspraken en principes
Elk niveau bevat twee stadia
Noem de indeling alvast als kapstok; de volgende slides werken de niveaus verder uit.
De zes stadia
Stadium 4 - regels, plicht en orde
Stadium 5 - sociaal contract en rechten
Stadium 6 - universele ethische principes
Stadia 1-3
Stadia 4-6
Stadium 1 - gehoorzaamheid en straf
Stadium 2 - eigen belang en voordeel
Stadium 3 - aardig gevonden willen worden
Gebruik deze slide als overzicht. Werk nog niet elk stadium volledig uit; dat volgt per niveau.
Waarom is dit bruikbaar in onderwijs?
In de onderwijspraktijk ontstaan vaak situaties waarin regels, eerlijkheid, zorg en verantwoordelijkheid botsen.
Met Kohlberg kun je zulke keuzes analyseren door te kijken welk soort redenering achter een beslissing zit.
Leg de brug naar schoolvoorbeelden: beoordelen, vertrouwelijkheid, uitzonderingen en schoolbeleid.
Waar kijkt Kohlberg vooral naar?
De bedoeling
De redenering
Het karakter
De uitkomst
De kern van slides 2-5: Kohlberg analyseert vooral waarom iemand iets kiest, niet alleen wat iemand kiest.
Maak de samenvatting compleet
Kohlberg beschrijft hoe mensen redeneren over goed en fout. Zijn model onderscheidt drie hoofdniveaus met samen zes stadia. In onderwijs is dit bruikbaar om te kijken naar het soort redenering achter een beslissing.
Alle ingevulde woorden komen letterlijk of bijna letterlijk terug op slides 2-5.
Preconventioneel niveau
Op dit niveau draait moreel redeneren vooral om gevolgen voor jezelf.
Iemand vraagt zich bijvoorbeeld af: krijg ik straf, kom ik ermee weg, of levert het mij iets op?
Maak duidelijk dat dit niet per se 'slecht' redeneren is, maar een vroegere of eenvoudigere vorm van morele afweging.
Kenmerken van het preconventionele niveau
Stadium 1
Gericht op straf
Regels volg je om straf te vermijden
Goed is wat problemen voorkomt
Autoriteit bepaalt wat mag
Gericht op eigen belang
Keuzes leveren voordeel op
Wederkerigheid is vaak praktisch
'Wat heb ik eraan?' staat centraal
Stadium 2
Noem dat stadium 2 soms nog best redelijk kan klinken, maar het vertrekpunt blijft eigen voordeel.
Voorbeeld in school
Een leerling houdt zich aan een regel vooral omdat anders sanctie volgt, of omdat naleving persoonlijk voordeel oplevert.
De keuze is dan niet vooral gebaseerd op rechtvaardigheid of verantwoordelijkheid.
Je kunt hier een simpel voorbeeld geven zoals te laat komen, spieken of telefoongebruik.
Welke redenering past bij stadium 2?
Eigen voordeel
Sociale orde
Universeel principe
Goedkeuring krijgen
Stadium 2 hoort bij preconventioneel redeneren vanuit eigen belang. Goedkeuring krijgen past eerder bij stadium 3.
Waaraan herken je preconventioneel denken op school?
Verwachte elementen: vermijden van straf, sanctie voorkomen, ermee wegkomen, persoonlijk voordeel behalen. Koppel antwoorden terug aan stadium 1 of 2.
Conventioneel niveau
Op dit niveau staat centraal wat anderen verwachten en wat nodig is voor een goede sociale orde.
Mensen redeneren vanuit goedkeuring, loyaliteit, plicht en het belang van regels.
Benadruk dat dit in scholen vaak herkenbaar is, omdat onderwijs sterk georganiseerd is rond afspraken, rollen en verantwoordelijkheid.
Kenmerken van het conventionele niveau
Gericht op goedkeuring
Je wilt als 'goed' gezien worden
Relaties en verwachtingen tellen mee
Intenties en loyaliteit spelen een rol
Gericht op regels en orde
Regels zorgen voor duidelijkheid
Plicht en verantwoordelijkheid zijn belangrijk
Het systeem moet betrouwbaar blijven
Stadium 4
Stadium 3
Maak het onderscheid expliciet: stadium 3 kijkt meer naar relaties, stadium 4 meer naar het functioneren van het geheel.
Regels en uitzonderingen
In school kan iemand redeneren:
'Ik volg de regel, want dat hoort.'
'Als ik een uitzondering maak, wordt het oneerlijk.'
'Regels houden de school werkbaar en veilig.'
Koppel dit aan onderwijspraktijk: huiswerk, aanwezigheid, herkansingen, sancties.
Welke uitspraak past het best bij stadium 4?
Ik wil aardig overkomen
Ik vermijd straf
Regels houden orde
Iedereen heeft rechten
Stadium 4 draait om plicht, regels en het betrouwbaar houden van het systeem.
Vul de kenmerken van het conventionele niveau aan
Op het conventionele niveau tellen wat anderen verwachten en wat nodig is voor sociale orde. Stadium 3 is gericht op goedkeuring, terwijl stadium 4 vooral draait om regels en plicht.
Deze oefening laat students het onderscheid tussen stadium 3 en 4 expliciet maken.
Postconventioneel niveau
Op dit niveau kijkt iemand verder dan alleen bestaande regels.
De vraag wordt dan of regels rechtvaardig zijn en of keuzes passen bij bredere principes zoals rechten, gelijkwaardigheid en menswaardigheid.
Benadruk dat postconventioneel niet betekent: regels negeren. Het betekent regels wegen tegenover principes.
Kenmerken van het postconventionele niveau
Sociaal contract
Regels zijn afspraken tussen mensen
Afspraken mogen herzien worden
Rechten en algemeen belang tellen mee
Universele ethische principes
Rechtvaardigheid staat centraal
Principes gelden ook onder druk
Geweten kan zwaarder wegen dan regels
Stadium 6
Stadium 5
Stadium 6 is theoretisch en minder vaak zichtbaar in zuivere vorm; dat mag je benoemen.
Leerlingbelang en schoolbeleid
Een beslissing kan postconventioneel zijn als iemand afweegt of schoolbeleid in een specifieke situatie echt rechtvaardig uitpakt.
Dan telt niet alleen de regel, maar ook het principe erachter.
Gebruik bijvoorbeeld een situatie waarin maatwerk nodig lijkt, zonder dat willekeur mag ontstaan.
Wat past het best bij postconventioneel redeneren?
Straf vermijden
Regels volgen
Goedkeuring zoeken
Principes afwegen
Postconventioneel betekent niet regels negeren, maar regels wegen tegenover rechten, rechtvaardigheid en principes.
Wanneer klinkt een keuze postconventioneel?
Verwachte elementen: regels zijn afspraken, regels mogen herzien worden, rechten/gelijkwaardigheid tellen mee, principe achter de regel wordt afgewogen.
Morele dilemma's in onderwijs
Een moreel dilemma ontstaat wanneer twee waarden of plichten botsen.
In onderwijs gaat het vaak om spanning tussen eerlijkheid, zorg, vertrouwelijkheid, gelijke behandeling en schoolregels.
Dit is de brug van theorie naar toepassing. Houd het algemeen voordat de concrete voorbeelden volgen.
Typische dilemma's
Voorbeelden 2
Vertrouwelijkheid
Wat houd je geheim, en wanneer niet?
Leerlingbelang en schoolbeleid
Wat weegt zwaarder in een concrete situatie?
Voorbeelden 1
Omgaan met regels en uitzonderingen
Wanneer wijk je af van een regel?
Eerlijk beoordelen
Tel je omstandigheden mee of alleen prestatie?
Noem dat dezelfde situatie op verschillende niveaus moreel onderbouwd kan worden.
Hoe koppel je een keuze aan Kohlberg?
Let vooral op de redenering achter de keuze:
angst voor straf of eigen voordeel
behoefte aan goedkeuring of orde
beroep op rechten of principes
Benadruk dat niet de uitkomst maar de rechtvaardiging bepaalt welk niveau het best past.
Waar let je vooral op bij het koppelen aan Kohlberg?
De sanctie
De redenering
De leeftijd
De situatie
Slides 15-17 benadrukken dat niet de uitkomst maar de rechtvaardiging bepalend is.
Vul de analysekern aan
Een moreel dilemma ontstaat wanneer twee waarden of plichten botsen. Bij de analyse let je op de redenering achter de keuze: draait die om zelfbelang, sociale orde of principes?
De woorden sluiten direct aan op slides 15-17 en bereiden voor op het concrete dilemma.
Een concreet dilemma
Een leerling levert een belangrijke opdracht te laat in door moeilijke privéomstandigheden.
De schoolregel zegt dat te laat inleveren puntenaftrek betekent, maar de docent weet dat de situatie van de leerling ernstig is.
Houd het dilemma open: zowel regelhandhaving als uitzondering maken moeten verdedigbaar blijven.
Mogelijke keuze 1 en 2
Keuze 2
Uitzondering maken
De docent wijkt af van de regel, omdat rechtvaardigheid soms vraagt om rekening te houden met omstandigheden.
Dit past bij het postconventionele niveau, vooral stadium 5.
Regel strikt toepassen
De docent geeft puntenaftrek, omdat regels voor iedereen moeten gelden en uitzonderingen de duidelijkheid aantasten.
Dit past vooral bij het conventionele niveau, vooral stadium 4.
Keuze 1
Laat zien dat beide keuzes serieus te verdedigen zijn; het verschil zit in het type argument.
Nog een mogelijke redenering
Een keuze kan ook preconventioneel onderbouwd worden, bijvoorbeeld als iemand vooral denkt:
'Anders krijg ik gedoe met de leiding.'
'Ik voorkom hiermee problemen voor mezelf.'
Dan staat niet rechtvaardigheid of orde centraal, maar eigen gevolg.
Deze slide helpt leerlingen zien dat hetzelfde handelen verschillend gemotiveerd kan zijn.
Vergelijken van keuzes
Bij een analyse vergelijk je niet alleen wat iemand doet, maar vooral:
welke waarde vooropstaat
hoe regels worden bekeken
of de redenering draait om zelfbelang, sociale orde of principes
Dit is de samenvattende analysekern vóór de begrippenlijst.
Welke onderbouwing past bij keuze 2 in het dilemma?
Sociaal contract
Gehoorzaamheid
Eigen voordeel
Goedkeuring
Keuze 2 is uitzondering maken vanuit rechtvaardigheid en omstandigheden; dat sluit aan bij postconventioneel, vooral stadium 5.
Welke keuze vind jij het sterkst onderbouwd?
Verwachte elementen: benoem een keuze, noem het passende niveau/stadium, en onderbouw met type redenering zoals orde, zelfbelang of principes.
Wat uit deze les ga je het best onthouden?
Deze slide heeft geen instructies
Welk onderdeel hielp jou het meest begrijpen?
Deze slide heeft geen instructies
Wat vond je nog lastig aan het analyseren van dilemma's?
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
morele ontwikkeling - de manier waarop iemands redenering over goed en fout zich ontwikkelt
Kohlberg - denker die een model met drie niveaus en zes stadia van morele ontwikkeling beschreef
preconventioneel niveau - niveau waarop straf en eigen belang centraal staan
conventioneel niveau - niveau waarop goedkeuring, regels en sociale orde centraal staan
postconventioneel niveau - niveau waarop sociale afspraken en ethische principes centraal staan
moreel dilemma - situatie waarin waarden, plichten of belangen met elkaar botsen
onderwijspraktijk - concrete dagelijkse situaties in school en lesgeven
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
stadium 1 - redeneren vanuit gehoorzaamheid en het vermijden van straf
stadium 2 - redeneren vanuit eigen belang en voordeel
stadium 3 - redeneren vanuit goedkeuring en relaties
stadium 4 - redeneren vanuit plicht, regels en maatschappelijke orde
stadium 5 - redeneren vanuit sociaal contract, rechten en herzienbare regels
stadium 6 - redeneren vanuit universele ethische principes
vertrouwelijkheid - zorgvuldig omgaan met informatie die niet zomaar gedeeld mag worden
Deze slide heeft geen instructies
