Les 3 - Presenteren en voorlichten 4

• newEditor
• Presenteren en Voorlichten
• MBO
• Studiejaar 3

Weekplanning

Week 1: Opdrachtanalyse: Wat wil de opdrachtgever?

Week 2: Van leefstijlthema naar gedragsdoel

Week 3: Onderzoek naar doelgroep

Week 4: Van informatie naar interventie

Week 5: Ontwikkelatelier

Week 6: Professioneel presenteren onder weerstand

Week 7+8: Uitvoeren en evaluatie

Leerdoelen

Jij:

• kunt kenmerken van vmbo-jongeren beschrijven die van invloed zijn op het geven van voorlichting.

• kunt onderzoeken welke leefstijluitdagingen spelen binnen de doelgroep.

• kunt betrouwbare en actuele informatie verzamelen over jouw onderwerp.

• kunt een doelgroepanalyse maken die bruikbaar is voor het ontwerpen van een voorlichting.

Lesplanning

• Onderzoeksvaardigheden

• Doelgroepanalyse

• Leefstijluitdagingen

De studenten leren hoe zij betrouwbare informatie verzamelen. Zonder goede onderzoeksvaardigheden kan geen onderbouwde doelgroepanalyse worden gemaakt.

Binnen dit onderdeel onderzoeken zij:

- het verschil tussen een feit en een aanname;

- hoe je een onderzoeksvraag formuleert;

- hoe je een betrouwbare en actuele bron herkent;

- hoe je informatie uit een bron verwerkt.

Van aanname naar onderzoek

Een aanname is nog geen feit

Aanname:
“Vmbo-jongeren drinken veel energiedrank.”

Onderzoeksvraag:
“Hoe vaak drinken jongeren van 14 tot 16 jaar energiedrank en waarom kiezen zij daarvoor?”

Bespreek het verschil tussen een aanname en een onderzoeksvraag.

Een aanname is iets wat je denkt, maar nog niet hebt onderzocht. Een goede onderzoeksvraag helpt om gericht informatie te verzamelen.

Laat zien dat een onderzoeksvraag meestal concreter wordt wanneer duidelijk is:

- over welke doelgroep het gaat;

- welk gedrag wordt onderzocht;

- welke omstandigheden of oorzaken belangrijk zijn.

Feit of aanname:

Wat is een feit?

A

Jongeren vinden gezond eten saai.

B

Vmbo-jongeren luisteren niet naar voorlichting.

C

In 2023 deden ruim 188.000 leerlingen mee aan de Gezondheidsmonitor Jeugd.

D

Alle jongeren eten regelmatig fastfood.

Bespreek waarom alleen antwoord C controleerbaar en onderbouwd is.

De andere uitspraken zijn te algemeen. Woorden zoals alle, altijd, nooit en iedereen zijn signalen dat een uitspraak waarschijnlijk te algemeen is.

Volgens het RIVM deden in 2023 ruim 188.000 tweede- en vierdeklassers van 885 middelbare scholen mee aan de Gezondheidsmonitor Jeugd.

Is een bron betrouwbaar?

Vraag jezelf af:

• Wie heeft de informatie gepubliceerd?

• Wanneer is de informatie gepubliceerd?

• Waar komen de gegevens vandaan?

• Gaat de informatie over jouw doelgroep?

• Kun je de informatie in andere bronnen terugvinden?

Leg uit dat een professionele organisatie niet automatisch betekent dat alle informatie geschikt is. De informatie moet ook actueel en relevant zijn voor de doelgroep.

Betrouwbare bronnen voor deze opdracht zijn bijvoorbeeld:

- RIVM;

- GGD;

- Trimbos-instituut;

- Voedingscentrum;

- Gezondheidsraad;

- Nederlands Jeugdinstituut;

- wetenschappelijke publicaties.

Welke bron kies je?

Je zoekt cijfers over vapen onder jongeren.

A

Een TikTok-video van een influencer

B

Een nieuwsbericht zonder bronvermelding

C

De ScholierenMonitor van het Trimbos-instituut

D

Een reactie onder een YouTube-video

Vraag studenten waarom zij een bepaalde bron kiezen.

Bespreek dat het Trimbos-instituut onderzoek uitvoert naar onder andere roken, vapen, alcohol, drugs, digitale media en mentale gezondheid onder scholieren van 12 tot en met 16 jaar.

Benadruk dat cijfers altijd bij een bepaald jaar, een bepaalde leeftijdsgroep en een bepaalde meetmethode horen.

Lesplanning

• Onderzoeksvaardigheden

• Doelgroepanalyse

• Leefstijluitdagingen

De studenten leren hoe zij betrouwbare informatie verzamelen. Zonder goede onderzoeksvaardigheden kan geen onderbouwde doelgroepanalyse worden gemaakt.

Binnen dit onderdeel onderzoeken zij:

- het verschil tussen een feit en een aanname;

- hoe je een onderzoeksvraag formuleert;

- hoe je een betrouwbare en actuele bron herkent;

- hoe je informatie uit een bron verwerkt.

Wie is de doelgroep?

Onderzoek bijvoorbeeld:

• leeftijd en schoolniveau

• leefomgeving

• interesses en mediagebruik

• taalgebruik en voorkennis

• dagelijkse gewoonten

• verschillen binnen de groep

De doelgroep bestaat voor de eindopdracht uit vmbo-leerlingen van 14 tot 16 jaar.

Leg uit dat deze omschrijving nog erg breed is. Een leerling van 14 kan andere interesses en ervaringen hebben dan een leerling van 16. Ook thuissituatie, cultuur, financiële mogelijkheden, vrienden en schoolomgeving kunnen invloed hebben.

Voorkom dat studenten een stereotype beeld van “de vmbo-leerling” maken.

Gedrag is meer dan kennis

Keuzes worden beïnvloed door:

• gewoonten

• emoties

• vrienden en ouders

• geld en beschikbaarheid

• omgeving

• vaardigheden

• motivatie

Leg uit dat meer kennis niet automatisch tot ander gedrag leidt. Een jongere kan bijvoorbeeld weten dat water gezonder is dan energiedrank en toch energiedrank kiezen.

Mogelijke redenen:

- vrienden drinken het ook;

- het blikje ziet er aantrekkelijk uit;

- het is gemakkelijk verkrijgbaar;

- de jongere verwacht er energie van te krijgen;

- water wordt als saai ervaren;

- de keuze is een gewoonte geworden.

CASI benadrukt dat gedrag vaak sterker wordt beïnvloed door emoties, gewoonten en de sociale omgeving dan door rationele kennis.

https://www.communicatierijk.nl/vakkennis/gedrag/casi/casi-waarom-en-hoe

Waarom doet iemand iets wel of niet?

Motieven

• lekker vinden

• erbij willen horen

• snel en gemakkelijk

• meer energie willen

• zich goed willen voelen

Belemmeringen

• te duur

• niet beschikbaar

• onvoldoende kennis

• weinig vertrouwen

• ongezonde gewoonte

Leg het verschil uit:

- Een motief is een reden om bepaald gedrag te vertonen.

- Een belemmering maakt gewenst gedrag moeilijker.

Laat studenten zien dat dezelfde factor verschillend kan uitpakken. Geld kan bijvoorbeeld een belemmering zijn voor het kopen van vers fruit, maar een aanbieding kan juist motiveren om het wel te kopen.

Korte opdracht

Een leerling koopt iedere pauze een energiedrank.

Bedenk:

1. twee mogelijke motieven

2. twee mogelijke belemmeringen om water te kiezen

3. één vraag waarmee je de werkelijke reden kunt onderzoeken

Benadruk dat studenten niet kunnen weten waarom de leerling energiedrank koopt. Zij kunnen mogelijke verklaringen bedenken, maar moeten deze vervolgens onderzoeken.

Voorbeelden van motieven:

- de smaak;

- erbij willen horen;

- behoefte aan energie;

- gewoonte;

- aantrekkelijke verpakking.

Voorbeelden van belemmeringen:

- water wordt als saai ervaren;

- vrienden kiezen ook energiedrank;

- geen drinkfles meegenomen;

- energiedrank is gemakkelijk verkrijgbaar.

Lesplanning

• Onderzoeksvaardigheden

• Doelgroepanalyse

• Leefstijluitdagingen

De studenten leren hoe zij betrouwbare informatie verzamelen. Zonder goede onderzoeksvaardigheden kan geen onderbouwde doelgroepanalyse worden gemaakt.

Binnen dit onderdeel onderzoeken zij:

- het verschil tussen een feit en een aanname;

- hoe je een onderzoeksvraag formuleert;

- hoe je een betrouwbare en actuele bron herkent;

- hoe je informatie uit een bron verwerkt.

Wat is een leefstijluitdaging?

Een leefstijluitdaging is gedrag dat:

• regelmatig voorkomt binnen de doelgroep

• invloed kan hebben op de gezondheid

• niet altijd gemakkelijk te veranderen is

Voorbeelden

• regelmatig energiedrank drinken

• het ontbijt overslaan

• weinig groente en fruit eten

• vaak ongezond snacken

Leg uit dat een leefstijluitdaging concreet gedrag beschrijft. Een algemene uitspraak zoals “jongeren leven ongezond” is te breed en bovendien veroordelend.

Vergelijk bijvoorbeeld:

- Te algemeen: Jongeren eten ongezond.

- Concreter: Een deel van de jongeren ontbijt niet iedere schooldag.

- Te algemeen: Jongeren drinken te veel suiker.

- Concreter: Een deel van de jongeren drinkt regelmatig frisdrank of energiedrank.

Een leefstijluitdaging ontstaat meestal door meerdere factoren. Denk aan:

- gewoonten;

- smaakvoorkeuren;

- vrienden;

- ouders;

- sociale media;

- prijs;

- beschikbaarheid;

- kennis en vaardigheden.

Benadruk dat het bij de eindopdracht vooral om een uitdaging binnen het thema voeding gaat. Beweging en ontspanning kunnen worden meegenomen wanneer deze samenhangen met het voedingsgedrag.

Korte klassikale vraag

Waarom is “jongeren eten te ongezond” nog geen bruikbare leefstijluitdaging?

Gewenst antwoord: de uitspraak is te algemeen, niet neutraal geformuleerd en niet direct te onderzoeken.

Wat zeggen de cijfers?

Onderbouw de uitdaging met cijfers

Controleer altijd:

• Wie is onderzocht?

• Wat is gemeten?

• Wanneer is het onderzocht?

• Waar geldt het cijfer?

Gebruik cijfers niet los:
Leg uit wat ze betekenen voor jouw doelgroep.

Leg uit dat studenten met cijfers aannemelijk maken dat een leefstijluitdaging daadwerkelijk bij de doelgroep speelt. Eén percentage zonder uitleg is geen goede onderbouwing.

Bespreek het verschil tussen de bronnen:

- RIVM – Gezondheidsmonitor Jeugd: landelijke, regionale en gemeentelijke gegevens over de gezondheid en leefstijl van jongeren.

- GGD: regionale of gemeentelijke informatie over jongeren in de omgeving van de school.

- VZinfo: kaarten en cijfers waarmee regio’s en gemeenten kunnen worden vergeleken.

- Trimbos-instituut: cijfers over onder andere roken, vapen, alcohol, drugs, digitale media en mentale gezondheid.

- Voedingscentrum: informatie over gezonde voeding, voedingsgedrag en voedingsrichtlijnen.

Bespreek dat niet ieder cijfer automatisch bruikbaar is.

Voorbeeld:

“24,6% van de scholieren van 12 tot en met 16 jaar heeft ooit een vape gebruikt.”

Vragen bij dit cijfer:

- Gaat dit cijfer over de juiste leeftijd?

- Gaat het specifiek over vmbo-leerlingen?

- Is ooit gebruikt hetzelfde als regelmatig gebruiken?

- Past vapen bij het voedingsonderwerp van de voorlichting?

De laatste vraag maakt duidelijk dat een betrouwbaar cijfer toch ongeschikt kan zijn voor hun onderwerp.

Wanneer is een cijfer bruikbaar?

A

Als het percentage opvallend hoog is.

B

Als het uit een betrouwbare bron komt.

C

Als het betrouwbaar én relevant voor onderwerp en doelgroep is.

D

Als hetzelfde cijfer op verschillende websites staat.

Een betrouwbare bron is noodzakelijk, maar het cijfer moet ook passen bij de doelgroep, het onderwerp en de onderzoeksvraag.

Wat kun je met een voorlichting beïnvloeden?

A

Leerlingen zijn van plan om volgende week minder energiedrank te drinken.

B

Leerlingen kunnen suikerhoeveelheden vergelijken en een alternatief kiezen.

C

Leerlingen spreken elkaar voortaan aan op het drinken van energiedrank.

D

Leerlingen kopen de komende maand minder energiedrank in de schoolkantine.

Alle antwoorden klinken mogelijk. Toch kunnen de studenten alleen antwoord B tijdens de voorlichting direct oefenen en controleren.

Maak vervolgens onderscheid tussen drie niveaus:

Direct beïnvloedbaar

- kennis;

- bewustwording;

- een misverstand;

- een praktische vaardigheid;

- het afwegen van mogelijkheden.

Beperkt beïnvloedbaar

- motivatie;

- intentie;

- houding;

- bereidheid om iets te proberen.

Moeilijk beïnvloedbaar met één voorlichting

- vaste gewoonten;

- gedrag van vrienden of ouders;

- financiële mogelijkheden;

- aanbod in de omgeving;

- blijvende gedragsverandering.

Benadruk dat een voorlichting wel een eerste stap naar gedragsverandering kan zijn, maar blijvende verandering niet kan garanderen.

Korte opdracht:

kies een uitdaging

Werk in je tweetal.

1. Kies één concrete uitdaging binnen het thema voeding.

2. Zoek minimaal twee relevante gegevens.

3. Noteer de bronnen.

4. Beschrijf waardoor het gedrag wordt beïnvloed.

5. Bepaal wat jullie voorlichting kan beïnvloeden.

Eindig met:

Daarom richten wij onze voorlichting op…

Laat studenten werken aan het onderwerp dat zij waarschijnlijk ook voor de eindopdracht gaan gebruiken.

Mogelijke leefstijluitdagingen:

- regelmatig energiedrank drinken;

- dagelijks suikerhoudende dranken kiezen;

- het ontbijt op schooldagen overslaan;

- weinig groente of fruit eten;

- vaak ongezonde tussendoortjes kiezen;

- invloed van sociale media op voedingskeuzes.

Korte opdracht:

Vul dit schema in

Koppeling met eindopdracht

Bronvermelding

Voor bronvermelding gelden APA-regels. In de bronnenlijst schrijf je het zo op:

• Internetpagina: Auteur/organisatie. (Jaar). Titel van de pagina. Naam website. URL
  Voorbeeld: Voedingscentrum. (2025). Gezond eten. https://www.voedingscentrum.nl/gezondeten

• Boek: Achternaam auteur, Initialen. (Jaar). Titel van het boek. Uitgever. Voorbeeld: Van Eden, J. G., Visser, A. S., Visser, T. F., & Van de Zedde, A. (2009). Receptenleer: Processen en technieken. ThiemeMeulenhoff.

• In de tekst verwijs je kort naar de bron: (Voedingscentrum, 2025) of (Van Eden et al, 2009).

Van onderzoek naar een keuze

Maak de vertaalslag

Uit ons onderzoek blijkt dat…

Dit betekent voor de doelgroep dat…

Daarom kiezen wij in onze voorlichting voor…

Laat studenten minimaal twee concrete keuzes voor hun voorlichting formuleren. Bijvoorbeeld een keuze voor:

- voorbeelden;

- hoeveelheid uitleg;

- een interactieve werkvorm;

- een praktische tip;

- visuele ondersteuning.

Van onderzoek naar een keuze

Maak de zinnen af:

Bij het onderzoeken van onze doelgroep ontdekten wij dat…

Daarom gaan wij in onze voorlichting…

Controleer of het tweede antwoord logisch voortkomt uit het eerste. Hiermee wordt zichtbaar of studenten niet alleen informatie hebben verzameld, maar deze ook kunnen toepassen.

Eindopdracht: doelgroepanalyse

Werk aan jullie doelgroepanalyse

Beschrijf:

• wie de doelgroep is

• welke kenmerken belangrijk zijn

• welke leefstijluitdaging speelt

• wat het gedrag beïnvloedt

• wat dit betekent voor jullie voorlichting

Gebruik minimaal twee betrouwbare bronnen.