§2.1 De geschiedenis van de aarde

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• havo

Introductie

In deze instructie van ongeveer 15 minuten leren leerlingen de vier tijdperken van de geologische tijdschaal in de goede volgorde te beschrijven, met wat er in elk tijdperk gebeurde en hoe massa-extincties door een meteorietinslag het leven veranderden.

H O O F D S T U K 2 · S C H A T K I S T A A R D E ?

2.1

De geschiedenis van de aarde

Reis langs vier tijdperken: van eencellig leven tot dinosauriërs en zoogdieren.

Gemaakt bij buiteNLand 3 havo, 5e editie

Open de les met de vraag hoe oud de aarde is: 4,6 miljard jaar. Vandaag lopen we er in een kwartier doorheen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Mason Field / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

Dit leer je

Je kunt de tijdperken van de geologische tijdschaal in de goede volgorde beschrijven.

Lees het doel voor. Aan het eind van de les zetten de leerlingen de tijdperken zelf op volgorde. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

A C T I V E R E N

Wat weet je al over de geschiedenis van de aarde?

Laat de klas woorden intikken: dinosauriërs, fossielen, ijstijd, vulkanen. Gebruik wat er komt in de rest van de les. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

Een reis door 4,6 miljard jaar

De aarde is 4,6 miljard jaar oud. Wetenschappers delen die enorme tijd in met de geologische tijdschaal.

Elk tijdperk had eigen omstandigheden en eigen levensvormen. We bekijken er vier.

Grand Canyon, Verenigde Staten · lagen gesteente vertellen over de lange geschiedenis van de aarde

Geologische tijdschaal: een indeling van de geschiedenis van de aarde in tijdperken.

De geologische tijdschaal kennen ze uit klas 1; klik op het voorkennisicoon als iemand het vergeten is. Maak het getal 4,6 miljard voelbaar: als de hele geschiedenis één dag was, is de mens er pas de laatste minuten. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Jean-Philippe Delberghe / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

De vier tijdperken op een rij

4,6 mld jaar

Precambrium begint: de aarde ontstaat

540 mln jaar

Paleozoïcum begint: leven in zee en op land

250 mln jaar

Mesozoïcum begint: het tijdperk van de dinosauriërs

66 mln jaar

Kenozoïcum begint: zoogdieren nemen het over

Nu

Wij leven nog steeds in het Kenozoïcum

Alle data zijn "jaren geleden". De balk is niet op schaal: het Precambrium duurt bijna 4 miljard jaar, de andere drie samen nog geen 540 miljoen. Laat de klas het verschil zien in de getallen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

Precambrium: het begin

Het Precambrium loopt van het ontstaan van de aarde (4,6 miljard jaar geleden) tot 540 miljoen jaar geleden.

Er waren veel vulkaanuitbarstingen en een atmosfeer zonder zuurstof. Het eerste leven bestond uit eencellige organismen.

Fagradalsfjall, IJsland · een uitbarsting, zoals er in het Precambrium veel waren

Benadruk dat dit verreweg het langste tijdperk is: bijna 4 miljard van de 4,6 miljard jaar. Leven bestond toen alleen uit eencellige organismen, niet uit dieren die je kunt zien. Let op: de vroege atmosfeer had geen vrije zuurstof; waterstof en helium ontsnapten naar de ruimte. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Tetiana GRY / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

Paleozoïcum: leven in zee en op land

Het Paleozoïcum duurde van 540 tot 250 miljoen jaar geleden. De zeeën zaten vol leven, met de eerste gewervelde dieren. Planten begonnen het land te veroveren. Ook ontstond Pangea.

Het tijdperk eindigde met een massa-extinctie: veel soorten stierven tegelijk uit.

Trilobieten · fossielen in een steenplaat, zeedieren uit het Paleozoïcum

Pangea: het supercontinent waarin alle continenten aan elkaar zaten.

Een massa-extinctie is een gebeurtenis waarbij veel soorten tegelijk uitsterven. Aan het eind van het Paleozoïcum waren waarschijnlijk klimaatverandering en veel vulkanische activiteit de oorzaak. Pangea kennen ze uit klas 1. Bij de eerste gewervelde dieren: denk aan vissen. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Wes Warren / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

O N T H O U D

Het Precambrium is het langste tijdperk. In het Paleozoïcum komt het leven op het land.

Vat het eerste blok samen voordat de vragen komen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

V R A A G 1

Een fossiel van een eencellig organisme is 1 miljard jaar oud. Uit welk tijdperk komt het?

A

Mesozoïcum

B

Precambrium

C

Kenozoïcum

D

Paleozoïcum

Goed is B: 1 miljard jaar geleden valt nog voor 540 miljoen jaar geleden, dus in het Precambrium. Het Paleozoïcum begon pas 540 miljoen jaar geleden; Mesozoïcum en Kenozoïcum zijn veel jonger. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

Precambrium of Paleozoïcum?

2.1

De geschiedenis van de aarde

V R A A G 2

Precambrium

Paleozoïcum

Eerste landplanten

Lucht zonder zuurstof

Gewervelde dieren

Eencellige organismen

Precambrium: lucht zonder zuurstof en eencellige organismen. Paleozoïcum: eerste landplanten en eerste gewervelde dieren. Vraag bij een fout: welk leven kon er zonder zuurstof bestaan? ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

Mesozoïcum: tijd van de dinosauriërs

Het Mesozoïcum duurde van 250 tot 66 miljoen jaar geleden.

Het klimaat was warm en de zeespiegel hoog. Dinosauriërs bloeiden. De eerste zoogdieren en vogels verschenen. Pangea viel uit elkaar.

Dinosaurusskelet · in een museum; dinosauriërs leefden in het Mesozoïcum

Klimaat: het weer dat op een plek gemiddeld voorkomt, over een lange tijd.

Pangea ontstond in het Paleozoïcum en brak in het Mesozoïcum op: zo kregen de continenten hun weg naar de huidige plek. Dinosauriërs zijn niet de enige dieren van toen: ook de eerste zoogdieren en vogels. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: James Lee / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

Einde Mesozoïcum: de inslag

Een meteorietinslag is de klap van een brok steen uit de ruimte op de aarde.

Zo'n inslag veroorzaakte ongeveer 66 miljoen jaar geleden een tweede massa-extinctie. De dinosauriërs en veel andere soorten stierven uit.

Meteor Crater, Arizona (VS) · een inslagkrater, veel jonger dan die van de dinosauriërs

Deze krater in Arizona is een voorbeeld van wat een inslag achterlaat; hij is ongeveer 50.000 jaar oud, dus niet die van de dinosauriërs. Laat de klas bedenken wat stof en roet in de lucht doen met het klimaat. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Marjolijn van Raaij / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

Kenozoïcum: het tijdperk van nu

Het Kenozoïcum begon ongeveer 66 miljoen jaar geleden en duurt nog steeds.

Zoogdieren, ook de mens, ontwikkelden zich verder. Het klimaat koelde af. Er ontstonden ijskappen en moderne ecosystemen.

Skelet van een groot zoogdier · museum; zoogdieren domineren in het Kenozoïcum

Na de dinosauriërs kregen zoogdieren ruimte. Wij leven dus nog in hetzelfde tijdperk als de eerste mensen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Antony Hyson Seltran / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

O N T H O U D

Een massa-extinctie maakt ruimte voor nieuw leven: na de dinosauriërs krijgen zoogdieren hun kans.

Eén zin die het tweede blok samenvat. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

Massa-extinctie: oorzaak of gevolg?

2.1

De geschiedenis van de aarde

V R A A G 3

Oorzaak

Gevolg

Dinosauriërs sterven uit

Meteorietinslag

Zoogdieren krijgen meer ruimte

Veel vulkaanuitbarstingen

Het klimaat verandert sterk

Oorzaak: meteorietinslag, veel vulkaanuitbarstingen, sterke klimaatverandering (de laatste twee waarschijnlijk aan het eind van het Paleozoïcum). Gevolg: dinosauriërs sterven uit, zoogdieren krijgen meer ruimte. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

V R A A G 4

Leg uit waarom massa-extincties belangrijk zijn voor de geschiedenis van het leven.

Goed antwoord: na een massa-extinctie verdwijnen veel soorten, waardoor andere soorten ruimte krijgen om te groeien en zich te ontwikkelen. Voorbeeld: na de dinosauriërs de zoogdieren. Bespreek een paar antwoorden. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1

Kenozoïcum: zoogdieren en mensen

2

Paleozoïcum: leven in zee en op land

3

Precambrium: eencellig leven

4

Mesozoïcum: dinosauriërs

2.1

De geschiedenis van de aarde

V R A A G 5

Zet de tijdperken van oud naar jong.

Eerst Precambrium, dan Paleozoïcum, Mesozoïcum en Kenozoïcum. De namen betekenen "oud leven", "middelleven" en "nieuw leven" (Paleo-, Meso-, Keno-zoïcum). ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

V R A A G 6

Waarom is de geologische tijdschaal handig om de geschiedenis van de aarde te begrijpen?

Goed antwoord: de tijdschaal verdeelt de geschiedenis in tijdperken, zodat je kunt zien hoe de aarde en het leven zich in elk tijdperk ontwikkelden. Wetenschappers kunnen fossielen en gebeurtenissen zo op volgorde zetten. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

2.1

De geschiedenis van de aarde

Begrippen

Precambrium

Het oudste tijdperk, van het ontstaan van de aarde tot 540 miljoen jaar geleden.

Paleozoïcum

Tijdperk van 540 tot 250 miljoen jaar geleden, met leven in zee en op land.

Mesozoïcum

Tijdperk van 250 tot 66 miljoen jaar geleden: het tijdperk van de dinosauriërs.

Kenozoïcum

Het huidige tijdperk, vanaf 66 miljoen jaar geleden, met zoogdieren en mensen.

Massa-extinctie

Veel soorten sterven tegelijk uit.

Meteorietinslag

Een brok steen uit de ruimte botst op de aarde.

Loop de begrippen kort langs in volgorde van de les. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash