§1.3 Vulkanisme

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• havo, vwo

Introductie

Hoe en waar ontstaan vulkanen? Leerlingen leren waar vulkanen ontstaan, wijzen vulkaangebieden aan op de kaart en bespreken gevolgen van een uitbarsting. Instructie van ongeveer 20 minuten met controlevragen.

H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G

1.3

Vulkanisme

Waar komt gloeiend gesteente vandaan, en waarom wonen mensen toch bij een vulkaan?

Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie

Open met de foto: wat zien ze? Laat de klas raden waar zo'n berg ligt. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Jeferson Argueta / Unsplash

1.3

Vulkanisme

Dit leer je

Je kunt uitleggen hoe en waar vulkanen ontstaan.

Je kunt uitleggen welke gevolgen een uitbarsting heeft en waarom mensen toch bij vulkanen wonen.

Lees de twee doelen voor. Ze komen terug in de afsluitende vragen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

A C T I V E R E N

Wat weet je al over vulkanen?

Laat de klas woorden typen: lava, berg, uitbarsting, Italië, IJsland, as, heet. Haal ze samen op; de goede begrippen komen zo aan bod. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

T E R U G B L I K

Uit: §1.1 De aardkorst verschuift

Bij welke plaatgrens bewegen twee platen uit elkaar?

A

Een uit elkaar bewegende (divergente) grens

B

Een botsende grens

C

Een grens waar platen langs elkaar schuiven

D

Een grens waar niets beweegt

Goed is A: de platen bewegen van elkaar af. Bij de andere grenzen botsen of schuiven de platen. Dit komt zo terug bij de mid-oceanische rug. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

Wat is een vulkaan?

Een vulkaan is een opening in het aardoppervlak waar gesmolten gesteente, gas en as naar buiten komen.

Onder de grond heet dat gesmolten gesteente magma. Komt het naar buiten, dan heet het lava.

Fagradalsfjall, IJsland · lava stroomt uit een nieuwe vulkaan

Hamer op het verschil: magma zit onder de grond, lava is hetzelfde gesteente boven de grond. Wijs op de foto aan wat lava is. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Toby Elliott / Unsplash

1.3

Vulkanisme

Zo verloopt een uitbarsting

Een vulkaan heeft een opening bovenaan. Die heet de krater.

1

Magma stijgt

Onder de grond is de druk groot. Magma zoekt een weg omhoog.

2

Uit de krater

De krater is de komvormige opening aan de top. Lava, gas en as komen naar buiten.

3

Lava stolt

Lava stroomt over de grond, koelt af en stolt tot nieuw gesteente.

Bij de krater is de druk het grootst; daar vinden de explosieve uitbarstingen plaats.

Teken eventueel een simpele berg op het bord met krater bovenaan. Laat de drie stappen na elkaar zien. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

O N T H O U D

Magma zit onder de grond. Komt het via de krater naar buiten, dan heet het lava.

Laat een leerling het in eigen woorden herhalen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

Vul de juiste woorden in.

Gesteente onder de grond heet magma. Op een berg stroomt het als lava uit de krater.

magma

lava

krater

vulkaan

as

1.3

Vulkanisme

V R A A G 1

Goed: magma, lava, krater. Vulkaan is de hele berg, as is fijn gruis; geen van beide past in de gaten. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

V R A A G 2

Een stroom gloeiend gesteente glijdt langs de helling van een vulkaan. Wat is dat?

A

Magma

B

Lava

C

Een krater

D

Een mid-oceanische rug

Goed is B: het gesteente is al buiten de vulkaan, dus lava. Magma zit nog onder de grond; een krater is de opening, geen gesteente. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

Waar liggen vulkaangebieden?

Wereldkaart met aardkorstplaten · vulkanen liggen vooral langs plaatranden

V U L K A A N G E B I E D E N

1

2

3

4

1

Ring van Vuur, west: langs de Grote Oceaan bij Azië

2

Ring van Vuur, oost: langs de Grote Oceaan bij Amerika

3

Mid-oceanische rug in de Atlantische Oceaan

4

Afrikaanse Riftvallei in Oost-Afrika

De Ring van Vuur is de krans van vulkanen rond de Grote Oceaan.

Vulkanen liggen vooral bij de randen van aardkorstplaten, waar de korst zwak is en scheuren en breuken heeft. Laat de klas de gebieden eerst zelf aanwijzen. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Ævar Arnfjörð Bjarmason, publiek domein, via Wikimedia Commons

1.3

Vulkanisme

De mid-oceanische rug

Een mid-oceanische rug is een onderzeese bergketen. Daar bewegen platen uit elkaar.

Magma komt omhoog en vormt nieuwe oceaanbodem.

Zo'n rug ligt bijvoorbeeld in de Atlantische Oceaan.

Mid-oceanische rug · doorsnede van de zeebodem

Aardkorstplaten: de aardkorst bestaat uit platen die ten opzichte van elkaar bewegen.

Koppel aan het terugblik: bij een plaatgrens waar platen uit elkaar gaan, komt magma omhoog. Dat gebeurt onder water, dus je ziet de vulkanen niet. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: 37ophiuchi BrucePL, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

1.3

Vulkanisme

O N T H O U D

Vulkanen liggen vooral bij de randen van aardkorstplaten, zoals de Ring van Vuur en de mid-oceanische rug.

Vulkanen kunnen op het land én onder water liggen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

V R A A G 3

Wat is een mid-oceanische rug en hoe ontstaat die?

A

Een onderzeese bergketen die ontstaat doordat platen botsen

B

Een vulkaan die ontstaat door opheffing van de korst

C

Een diepzeetrog die ontstaat door subductie

D

Een onderzeese bergketen die ontstaat doordat platen uit elkaar bewegen

Goed is D: bij een rug gaan de platen uit elkaar en komt magma omhoog. Bij botsing of subductie ontstaat geen rug. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

V R A A G 4

Op de kaart liggen veel vulkanen rond de Grote Oceaan. Waarom daar?

Model: de Grote Oceaan wordt omringd door plaatranden. Bij plaatranden is de aardkorst zwak en zitten scheuren, zodat magma naar boven kan. Dat is de Ring van Vuur. Let ook op: een leerling die "bij de randen van platen" zegt, heeft het begrepen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

Een uitbarsting en wat daarna komt

O O R Z A A K

G E V O L G E N

Vulkaan-uitbarsting

Platen bewegen en de aardkorst scheurt.

Lava vernietigt huizen, wegen en landbouwgrond.

Magma stijgt op en komt bij de krater naar buiten.

As schaadt de luchtwegen en verstoort het luchtverkeer.

Vulkanische gassen kunnen giftig zijn.

Maar de as maakt de bodem later ook weer erg vruchtbaar.

Eerst oorzaak, dan gevolg. Laat leerlingen een gevolg bedenken dat niet op de slide staat. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

Waarom wonen mensen er toch?

De as van een vulkaan maakt de bodem erg vruchtbaar. Er groeit veel op vruchtbare grond.

Daarom wonen en werken veel mensen toch dicht bij een vulkaan, ook al is het gevaarlijk.

Merapi, Midden-Java (Indonesië) · groen land rond de vulkaan

De Merapi is een actieve vulkaan met bewoond, vruchtbaar land eromheen. Vraag: wat zou jij doen? ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Camille Bismonte / Unsplash

1.3

Vulkanisme

Rijk of arm land: ander gevolg

Rijk land

Meer geld voor waarschuwingssystemen en evacuatieplannen.

Gebouwen en wegen beter bestand tegen een uitbarsting.

Arm land

Die middelen zijn er vaak minder.

De schade en het aantal slachtoffers kunnen groter zijn.

Rampen (§1.2): arme landen worden bij een ramp vaak harder getroffen dan rijke landen.

Link naar §1.2 Aardbevingen: hetzelfde patroon. Uitbarstingen zijn iets beter te voorspellen dan aardbevingen: trillingen en rook waarschuwen vooraf. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

Nadeel of voordeel van wonen bij een vulkaan?

1.3

Vulkanisme

V R A A G 5

Nadeel

Voordeel

Giftige gassen

Vruchtbare grond

Verstoord luchtverkeer

Verwoeste huizen

Rijke bodem door as

Nadeel: giftige gassen, verstoord luchtverkeer, verwoeste huizen. Voordeel: vruchtbare grond en een rijke bodem door as (dit is hetzelfde voordeel in twee woorden). ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

V R A A G 6

Waarom zijn de gevolgen in arme landen vaak groter dan in rijke landen?

Model: arme landen hebben minder geld voor waarschuwingssystemen, evacuatieplannen en sterke gebouwen; daardoor zijn mensen minder goed voorbereid en kan de schade en het aantal slachtoffers groter zijn. Ook leven veel mensen van landbouw die door een uitbarsting kan worden verwoest. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

V R A A G 7

Welke stelling is juist?

1 Uitbarstingen kunnen het klimaat beïnvloeden.

2 Vulkanen komen alleen voor op het land.

A

Alleen stelling 2

B

Stelling 1 en 2

C

Alleen stelling 1

D

Geen van beide

Goed is C. Een uitbarsting blaast veel as en gas de lucht in, dat kan het klimaat beïnvloeden. Stelling 2 is onjuist: een mid-oceanische rug ligt onder water. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1

Twee platen bewegen uit elkaar of naar elkaar toe

2

Bij de plaatgrens is de aardkorst zwak en scheurt

3

Magma stijgt op door de scheuren

4

Lava komt naar buiten, stolt en bouwt een vulkaan op

1.3

Vulkanisme

V R A A G 8

Zet in de goede volgorde: zo ontstaat een vulkaan bij een plaatgrens.

Exit op het eerste doel: hoe en waar een vulkaan ontstaat. Volgorde zoals getoond. Vraag door: waar op de kaart gebeurt dit? (Ring van Vuur, mid-oceanische rug.) ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

V R A A G 9

Noem twee gevolgen van een uitbarsting en een reden om er toch te wonen.

Model: lava vernietigt huizen en landbouwgrond; as verstoort het luchtverkeer en schaadt de luchtwegen; giftige gassen. Reden om er te wonen: de as maakt de bodem vruchtbaar. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.3

Vulkanisme

Begrippen

vulkaan

Opening in het aardoppervlak waar gesteente, gas en as naar buiten komen.

magma

Gesmolten gesteente onder de grond.

lava

Gesmolten gesteente dat uit een vulkaan naar buiten komt.

krater

Komvormige opening aan de top van een vulkaan.

mid-oceanische rug

Onderzeese bergketen waar platen uit elkaar bewegen.

Ring van Vuur

Krans van vulkanen rond de Grote Oceaan.

vruchtbare grond

Bodem waar veel op groeit, door vulkanische as.

Loop de termen langs en laat leerlingen elk begrip in eigen woorden zeggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash