Thema 1: Sekse en gender

• newEditor
• Filosofie
• Secundair onderwijs
• Algemeen secundair onderwijs
• Leerjaar 4

Thema 1: Sekse en gender

Gender in de blender?

Huis van de filosofie

Waar situeren we dan het thema sekse en gender binnen het huis van de filosofie? 

Welke tekening zou je daar dan nog bijtekenen?

Sekse & gender = 1ste verdiep rechts

We tekenen er een ..... bij!

Wijsgerige antropologie

Wijsgerige antropologie is de tak van de filosofie die nadenkt over wat het betekent om mens te zijn. Ze onderzoekt vragen als:

• Hoe verhouden geest en lichaam zich tot elkaar? (monisme: mens is één geheel – dualisme: geest en lichaam zijn gescheiden)

• Hoe kijken we naar verschillen tussen mensen? (zoals sekse = biologisch, gender = cultureel en sociaal bepaald)

• Wat maakt ons uniek en hoe bepalen cultuur, maatschappij en geschiedenis ons mens-zijn?

Kort gezegd: wijsgerige antropologie onderzoekt de mens in al zijn dimensies – biologisch, geestelijk, sociaal en cultureel – en stelt daarbij kritische vragen.

Is er een verschil tussen je sekse en je gender

A

Ja! Dat weet toch iedereen!

B

Ik twijfel, ik weet het eigenlijk niet zo goed.

C

Neen, dat is alletwee hetzelfde!

D

Shit, ik was beter in mijn bed blijven liggen.

Wat denk je dat sekse is?

Wat denk je dat gender is?

1.1 Een duik in de geschiedenis

Klassieke oudheid:

Aristoteles: vrouwen = "onvolledige mannen" wat zowel hun rechten als positie in de samenleving beperkte.

Klassieke Griekse filosofie:

Hiërarchisch onderscheid gemaakt tussen man en vrouw, waarbij biologisch sekse en sociale rol onlosmakelijk verbonden waren.

Verlichting:

Wetenschappelijke methoden en biologische classificaties, waardoor het onderscheid tussen sekse(biologisch) en gender (sociaal-cultureel) pas veel later duidelijker benoemd werd

1.1 Een duik in de geschiedenis

Middeleeuwen:

Dit idee van de Verlichting bleef sterk aanwezig, waarbij religieuze opvattingen die sociale rol van mannen en vrouwen verder vastlegden.

Wetenschappelijke revolutie in de 17de en 18de E:

Natuurwetenschappen gingen steeds nauwkeurig beschrijven hoe het menselijk lichaam functioneert. Nadruk komt op biologische verschillen en daarmee werd sekse vooral als een biologische onveranderlijk gegeven gezien. Gender als apart concept bestond toen nog niet, ook het idee dat mannen en vrouwen sociale constructies zijn, werd nog niet benoemd.

1.1 Een duik in de geschiedenis

20ste E:

Sociale wetenschappers beginnen het onderscheid te maken tussen sekse en gender.

Jaren 50 en 60 introduceerden psychologen John Money en Ann Oakley het gebruik van gender als term om te verwijzen naar de sociaal-culturele rollen, verwachtingen en gedragingen die samenhangen met man- of vrouw zijn.

Biologische sekse bleef verwijzen naar lichamelijke kenmerken zoals chromosomen, geslachtsorganen en hormonen.

1.1 Een duik in de geschiedenis

Jaren 40:

Simone de Beauvoir stelden reeds in de jaren 40 al voorop dat vrouwen niet door hun biologie bepaald zijn, maar door de manier waarop de samenleving hen vormt = 'Je wordt niet als vrouw geboren, je wordt tot vrouw gemaakt'

Jaren 90:

Judith Butler ging nog verder door te beweren dat gender niet iets is wat je bent, maar iets wat je doet: het is performatief en wordt voortdurend gevormd door herhaling en interactie.

1.1 Een duik in de geschiedenis

Zo zien we dat het westerse onderscheid tussen sekse en gender pas de laatste decennia echt ingeburgerd is, terwijl andere samenlevingen – zoals veel inheemse Noord-Amerikaanse culturen – al veel langer een meervoudige en flexibele kijk op gender hadden.

1.1 Een duik in de geschiedenis

Veel inheemse Noord-Amerikaanse volkeren kenden vóór de komst van Europeanen een veel rijkere en flexibelere kijk op gender dan het strikte binaire man/vrouw-model dat in het Westen gangbaar werd.

Bij verschillende stammen — zoals de Navajo, Lakota, Ojibwe en Zuni — bestond er een indeling in vijf gendercategorieën. Deze indeling varieerde per stam, maar een vaak beschreven voorbeeld (o.a. in antropologisch onderzoek) is:

Indeling 5 gendercategorieën

1. Mannen – mensen die zich identificeren met en leven volgens de mannelijke rol in de gemeenschap.

2. Vrouwen – mensen die zich identificeren met en leven volgens de vrouwelijke rol.

3. Man-woman – mensen die biologisch man waren, maar (gedeeltelijk of volledig) leefden in een vrouwelijke sociale rol.

4. Woman-man – mensen die biologisch vrouw waren, maar leefden in een mannelijke sociale rol.

5. Two-Spirit (niizh manidoowag in Ojibwe, andere termen per stam) – een overkoepelende spirituele en sociale categorie voor mensen die zowel mannelijke als vrouwelijke eigenschappen combineerden, of die een unieke, derde spirituele rol vervulden in de gemeenschap.

Side note bij deze indeling

Belangrijk:

• Deze indeling was niet simpelweg een “vroeg voorbeeld van transgender of non-binair zijn” in westerse zin. Het zat diep verweven in de cultuur, spiritualiteit en taakverdeling van de gemeenschap.

• Two-Spirit was vaak een gerespecteerde rol, verbonden met specifieke rituelen, kennis of zorg voor de gemeenschap.

• Het idee dat gender fluïde kan zijn, stond dus al eeuwenlang centraal in deze culturen, maar werd vaak onderdrukt of vergeten na kolonisatie en de invoering van Europese normen.

Two-spirit

De term Two-Spirit is een moderne verzamelnaam die in de jaren 90 door inheemse gemeenschappen zelf is gekozen, maar verwijst naar veel oudere, tribale begrippen voor mensen die zowel mannelijke als vrouwelijke eigenschappen in zich dragen.

Deze indeling was geen strikte hokjesstructuur zoals we die in het Westen kennen, maar een sociaal-cultureel kader dat ruimte bood voor genderdiversiteit, vaak met een spirituele dimensie. In veel gemeenschappen kregen Two-Spirit-personen een bijzondere, gerespecteerde rol als bemiddelaar, genezer of verhalenverteller.

Westerse kijk

Binnen de feministische filosofie en het thema sekse en gender in de wijsgerige filosofie biedt het voorbeeld van de inheemse Noord-Amerikaanse genderindeling in vijf categorieën een krachtig tegenverhaal tegenover de westerse, binaire kijk op gender.

Waar westerse filosofie eeuwenlang vertrok vanuit een strikt onderscheid tussen man en vrouw — vaak gebaseerd op biologische sekse en versterkt door denkers als Aristoteles en Kant — tonen de inheemse tradities dat gender ook cultureel, relationeel en spiritueel bepaald kan zijn. Dit sluit aan bij feministische kritiek op het idee dat gender een natuurlijke of onveranderlijke gegevenheid is.

Wijsgerige antropologie

biedt dit stof tot nadenken over de relatie tussen natuur en cultuur. Is gender primair biologisch (natuur) of sociaal-cultureel (cultuur)? Feministische filosofen wijzen erop dat deze scheiding zelf vaak vanuit een westers en koloniaal perspectief wordt gemaakt, terwijl inheemse visies zoals die van de Navajo of Zuni juist uitgaan van verwevenheid tussen het lichamelijke, sociale en spirituele.

Zo kan dit voorbeeld dienen om kritisch te kijken naar:

• de vanzelfsprekendheid van de genderbinaire in de westerse filosofie;

• hoe kolonisatie en machtsstructuren bepaalde gendersystemen hebben uitgewist;

• en hoe filosofie, via feministische en interculturele perspectieven, kan bijdragen aan een breder begrip van sekse en gender.

Reflectieopdracht – Gender buiten het binaire denken

Cursus blz. 17-18

START!