Dit is Nederland: Waterland

Dit is Nederland: Waterland

1 / 49
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 49 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Dit is Nederland: Waterland

Deze les combineert de vier modules tot één doorlopende les over water op aarde en in Nederland.

Leerdoel

Ik kan uitleggen hoe water op aarde en in Nederland is verdeeld, gebruikt en beheerd.

Deze slide heeft geen instructies

Welk woord past voor jou bij water in Nederland?

Gebruik deze woordwolk als start: laat leerlingen kort toelichten waarom ze bijvoorbeeld 'dijken', 'regen', 'zee' of 'overstroming' kiezen.

De aarde is een waterplaneet

  • Ongeveer 71% van het aardoppervlak is bedekt met water

  • Toch is maar een klein deel goed bruikbaar voor mensen

  • Daarom is de verdeling van water belangrijk

Leg uit dat veel leerlingen denken: veel water = genoeg drinkwater. De kern is juist dat bijna al dat water zout is.

Hoe is water verdeeld?

  • Het meeste water op aarde is zout water in zeeën en oceanen

  • Een klein deel is zoet water

  • Van dat zoete water is weer maar een deel direct bruikbaar

  • Bruikbaar water moet bereikbaar en schoon genoeg zijn

Deze slide heeft geen instructies

Waarom is weinig water bruikbaar?

Het meeste zoete water zit niet gewoon klaar in een kraan of rivier. Veel water ligt opgeslagen als ijs, zit diep in de bodem of is moeilijk bereikbaar. Daardoor is maar een klein deel van al het water op aarde echt makkelijk te gebruiken.

Benadruk bereikbaar, schoon en bruikbaar als drie voorwaarden.

Drie categorieën zoet water

Opgeslagen water

Vloeibaar water

Grond- en oppervlaktewater

  • grondwater in de bodem

  • water in rivieren en meren

  • deel hiervan is bruikbaar

IJs en sneeuw

  • gletsjers

  • poolkappen

  • moeilijk bruikbaar

Noem bij de uitleg expliciet de drie categorieën: ijs en sneeuw, grondwater, oppervlaktewater. Op de slide zijn grondwater en oppervlaktewater samen gezet in de tweede kolom om ruimte te houden; benoem ze mondeling apart.

De korte kringloop

  • Zeewater verdampt

  • In de lucht vormt zich waterdamp en wolken

  • Neerslag valt terug in zee

  • Het water blijft vooral boven zee en kustgebied

Deze slide heeft geen instructies

De lange kringloop

  • Zeewater verdampt

  • Wolken verplaatsen zich naar land

  • Neerslag valt op land

  • Water stroomt via grondwater en rivieren terug naar zee

Maak het verschil duidelijk: bij de lange kringloop speelt land een rol.

Korte en lange kringloop

Korte kringloop: zee → wolken → zee


Lange kringloop: zee → wolken → land → rivier/grondwater → zee


Bij de lange kringloop komt zoet water op land beschikbaar.

Deze slide heeft geen instructies

Drie soorten waterverbruik

  • Landbouw: water voor gewassen en dieren

  • Industrie: water voor productie en koeling

  • Huishoudens: water om te drinken, wassen en schoonmaken

Gebruik herkenbare voorbeelden zoals douchen, irrigatie en fabrieken.

Grote rivieren en wateren

Introduceer de belangrijkste topografie van Nederland: Rijn, Maas, Waal, IJssel, Lek, Schelde, IJsselmeer, Markermeer, Waddenzee, Noordzee. De namen komen op de volgende slide.

Topografie van water in Nederland

  • Grote rivieren: Rijn, Maas, Waal, IJssel, Lek, Schelde

  • Grote wateren: Noordzee, Waddenzee, IJsselmeer, Markermeer

  • Deze wateren zijn belangrijk voor afvoer, scheepvaart en veiligheid

Laat leerlingen de ligging meedenken: westen = zee, midden/oosten = rivieren, noorden = Waddenzee en IJsselmeergebied.

Waarom is maar weinig water op aarde goed bruikbaar?

A

Veel water is zout

B

Veel water is warm

C

Veel water is nieuw

D

Veel water is stil

Toetst het kernidee van slide 2-4: veel water op aarde betekent niet veel bruikbaar water. 'Warm', 'nieuw' en 'stil' zijn plausible afleiders maar geen hoofdreden.

Water op aarde

De korte kringloop gaat van zee via wolken terug naar zee. Bij de lange kringloop valt neerslag ook op land. Zo komt zoet water beschikbaar voor mensen en natuur.

korte kringloop
lange kringloop
zoet water
zout water
duinen
springtij
droogmakerij

Herhaalt de twee kringlopen en hun verschil. Let erop dat leerlingen zien dat juist bij de lange kringloop zoet water op land beschikbaar komt.

Leven met water zonder dijken

  • Mensen woonden op hoge plekken

  • Ze bouwden terpen om droog te blijven

  • Zo beschermden zij zich vóór er dijken waren

Leg uit dat terpen kunstmatige woonheuvels zijn, vooral in het noorden van Nederland.

De strijd tegen het water begon klein

In het begin pasten mensen zich aan het water aan. Ze kozen veilige woonplaatsen en verhoogden de grond. Later gingen mensen het water steeds meer tegenhouden en sturen.

Deze slide heeft geen instructies

Land winnen: droogmakerijen

  • Meren en plassen werden drooggemalen

  • Het water werd weggepompt

  • Zo ontstond nieuw land: een droogmakerij

Noem eventueel de Beemster als bekend voorbeeld, zonder te veel uit te weiden.

Land winnen: inpoldering

  • Een stuk water werd met dijken afgesloten

  • Daarna werd het water weggepompt

  • Zo ontstond een polder met nieuw bruikbaar land

Leg het verschil uit: bij droogmakerij gaat het vaak om binnenwater; bij inpoldering wordt water eerst afgesloten en daarna drooggelegd.

Hoe dit Nederland vormde

  • Nederland kreeg meer landbouwgrond en woonruimte

  • Het landschap werd door mensen gemaakt

  • Rechte sloten, dijken en polders horen bij dat cultuurlandschap

Deze slide heeft geen instructies

Waarom neemt het overstromingsrisico toe?

  • Er wonen en werken meer mensen in lage gebieden

  • De waarde van huizen, wegen en bedrijven is groter

  • Extreem weer en hoge waterstanden komen vaker voor

  • Er is dus meer kans op grote schade

Koppel risico aan kans én gevolg.

Waarom zijn gevolgen nu groter?

Een overstroming heeft tegenwoordig grote gevolgen, omdat Nederland dichtbevolkt is. Er zijn veel huizen, bedrijven, wegen, stroomvoorzieningen en belangrijke verbindingen. Als water binnenstroomt, raakt dus niet alleen natuur, maar ook de samenleving ontregeld.

Deze slide heeft geen instructies

Maatregelen in het rivierengebied

  • Uiterwaarden verlagen

  • Dijken verleggen of versterken

  • Rivieren meer ruimte geven

  • Nevengeulen aanleggen

Benoem dat Nederland niet alleen hogere dijken bouwt, maar water ook meer ruimte geeft.

Wat is het verschil tussen inpoldering en droogmakerij?

A

Inpoldering is alleen aan zee

B

Droogmakerij is zonder pompen

C

Inpoldering sluit eerst water af

D

Droogmakerij maakt duinen hoger

Gebaseerd op slide 14-15. Correct: bij inpoldering wordt water eerst met dijken afgesloten en daarna weggepompt.

Hoe heeft land winnen Nederland veranderd?

Bespreek deze vraag klassikaal. Goede antwoorden noemen dat Nederland meer landbouwgrond en woonruimte kreeg en dat het landschap door mensen is ingericht met polders, dijken en rechte sloten.

Veiliger leven met water

Vroeger woonden mensen op terpen of andere hoge plekken. Later won Nederland land met een droogmakerij of een polder. Zo ontstond meer bruikbaar land.

terpen
droogmakerij
polder
springtij
duinen
eb
grondwater

De drie kernbegrippen uit deze subtopic komen terug: terp, droogmakerij en polder.

Eb en vloed aan de kust

  • Vloed: het water stijgt

  • Eb: het water daalt

  • Hierdoor verandert de kust steeds

  • Stroming verplaatst zand langs de kust

Deze slide heeft geen instructies

Invloed op het kustgebied

  • Stranden en zandplaten veranderen door de zee

  • Zand kan verdwijnen, maar ook weer worden afgezet

  • De kust is dus nooit helemaal hetzelfde

Koppel dit aan het idee dat de kust een dynamisch systeem is.

Hoe ontstaan duinen?

  • Wind blaast droog zand vanaf het strand landinwaarts

  • Obstakels houden zand tegen

  • Zo hopen zandkorrels zich op

  • Daardoor ontstaan duinen

Noem helmgras eventueel als voorbeeld van een plant die zand vasthoudt.

Duinwaterwinning

  • In duinen wordt drinkwater gewonnen

  • Dat kan de natuur in het duingebied beïnvloeden

  • De grond kan droger worden

  • Planten en dieren kunnen daardoor veranderen

Deze slide heeft geen instructies

Bedreigingen voor de kust

  • Afslag door golven en stroming

  • Hoge waterstanden bij storm

  • Zeespiegelstijging

  • Menselijk gebruik van de kust

Leg afslag uit als het verdwijnen van zand en land aan de kust.

Hoe verdedigt Nederland de kust?

  • Duinen onderhouden en versterken

  • Dijken en dammen bouwen

  • Zand opspuiten langs strand en kust

  • Kustbewaking en waterbeheer

Zandsuppletie is een kernbegrip: extra zand aanbrengen om de kust op zijn plaats te houden.

Welke maatregel geeft een rivier meer ruimte?

A

Nevengeulen aanleggen

B

Duinen versterken

C

Zand opspuiten

D

Terpen bouwen

Toetst of leerlingen maatregelen in het rivierengebied kunnen onderscheiden van kustmaatregelen en oude woonvormen.

De Nederlandse kust

Bij vloed stijgt het water en bij eb daalt het water. Door wind kan droog zand zich ophopen tot duinen langs de kust.

vloed
eb
duinen
polders
rivieren
springtij
stormvloedkering

Controleert de basisbegrippen eb, vloed en duinen uit slide 20-22.

Welke bedreiging voor de kust lijkt jou het grootst?

1

Afslag

2

Storm

3

Zeespiegelstijging

4

Menselijk gebruik

Deze slide heeft geen instructies

De watersnoodramp van 1953

In 1953 overstroomden grote delen van Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Brabant. De ramp liet zien hoe kwetsbaar Nederland was voor hoog zeewater.

Houd de introductie kort; de oorzaken volgen op de volgende slide.

Twee belangrijke oorzaken

  • Er was een zware noordwesterstorm

  • Het water stond extra hoog door springtij

  • Daardoor kwam het zeewater gevaarlijk hoog tegen de dijken

Deze slide heeft geen instructies

Wat is springtij?

Springtij ontstaat wanneer de aantrekkingskracht van de maan en de zon elkaar versterkt. Dan wordt hoogwater hoger en laagwater lager dan normaal.

Benadruk dat springtij niet door een seizoen komt, maar door de stand van zon, maan en aarde.

Windkracht en Beaufort

  • De schaal van Beaufort geeft aan hoe hard de wind waait

  • Hoe hoger het getal, hoe sterker de wind

  • Bij storm duwt de wind extra water richting de kust

Je hoeft niet alle windkrachten te behandelen; het gaat om het idee dat sterke wind de waterstand beïnvloedt.

Nederland werd veiliger

  • Dijken werden versterkt

  • Stormvloedkeringen werden gebouwd

  • Dammen sloten zeearmen af

  • De Deltawerken maakten de kans op overstroming kleiner

Deze slide heeft geen instructies

Nadelen van de Deltawerken

  • Natuur veranderde in afgesloten wateren

  • Visserij en waterkwaliteit konden veranderen

  • Grote projecten kosten veel geld en onderhoud

Noem dat veiligheid belangrijk was, maar dat grote ingrepen ook nadelen hebben.

Welke twee oorzaken hoorden bij de ramp van 1953?

A

Mist en droogte

B

Storm en springtij

C

Sneeuw en vorst

D

Regen en hagel

Sluit aan op slide 27. De kern is de combinatie van zware noordwesterstorm en springtij.

Na de watersnoodramp

Bij springtij wordt hoogwater hoger en laagwater lager. De schaal van Beaufort laat zien hoe hard de wind waait. Daarna maakten de Deltawerken Nederland veiliger.

springtij
Beaufort
Deltawerken
Waddenzee
grondwater
terpen
duinen

Verbindt de drie kernbegrippen van deze subtopic: springtij, Beaufort en Deltawerken.

Noem een nadeel van de Deltawerken.

Bespreek dat nadelen kunnen zijn: natuur verandert, visserij verandert, waterkwaliteit verandert en veel kosten/onderhoud.

Wat heb jij vandaag geleerd over water?

Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen één inzicht uit de les formuleren.

Welk deel van deze les vond jij het lastigst?

Reflectievraag zonder goed of fout. Gebruik antwoorden om te horen waar extra uitleg nodig is.

Begrippenlijst

zout water - water met veel zout, vooral in zeeën en oceanen

zoet water - water met weinig zout, bruikbaar voor mensen en natuur

grondwater - water in de bodem

oppervlaktewater - water in rivieren, meren en sloten

waterkringloop - het rondgaan van water tussen zee, lucht en land

korte kringloop - water gaat van zee via wolken terug naar zee

lange kringloop - water gaat van zee via land terug naar zee

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

waterverbruik - het gebruiken van water door mensen en bedrijven

polder - drooggelegd land met dijken eromheen

droogmakerij - een meer of plas die is drooggemalen

terp - kunstmatige woonheuvel tegen hoog water

eb - dalend water aan zee

vloed - stijgend water aan zee

springtij - extra groot verschil tussen hoogwater en laagwater

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

duinen - zandheuvels langs de kust

afslag - het verdwijnen van land of zand door de zee

duinwaterwinning - het winnen van drinkwater in duingebieden

Beaufortschaal - schaal om windkracht aan te geven

Deltawerken - waterwerken die Nederland beschermen tegen de zee

stormvloedkering - afsluiting die hoog water kan tegenhouden

Deze slide heeft geen instructies