Thema 2 Organen en Cellen Basisstof 4/5 Celkern b/k/m/h/v
De celkern en DNA
Onderdelen in deze les
De celkern en DNA
Open met het idee dat de celkern het regelcentrum is van de cel en dat DNA daarin de erfelijke informatie draagt.
Lesdoel
Ik kan de kenmerken van chromosomen noemen en de bouw en functie van DNA beschrijven.
Deze slide heeft geen instructies
De celkern als informatiecentrum
In de celkern ligt het erfelijk materiaal van de cel.
Dat erfelijk materiaal is georganiseerd in chromosomen.
Chromosomen bevatten de informatie die regelt wat er in de cel gebeurt.
Daardoor heeft de celkern een centrale rol in groei, herstel en celdeling.
Benadruk structuur en functie: de celkern is niet alleen een onderdeel van de cel, maar bevat informatie die processen in de cel aanstuurt.
Chromosomen in lichaamscellen
Lichaamscellen zijn de cellen waaruit je lichaam is opgebouwd.
Organismen hebben in hun lichaamscellen een vast aantal chromosomen.
Bij de mens bevat de celkern van een lichaamscel 46 chromosomen.
Maak duidelijk dat het hier om lichaamscellen gaat, niet om geslachtscellen.
Wat zijn chromosomen?
Chromosomen zijn dunne draden in elke celkern.
Ze bestaan voor een groot deel uit DNA.
In dat DNA ligt de informatie voor erfelijke eigenschappen opgeslagen.
Chromosomen zijn dus de dragers van erfelijke informatie.
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer zie je chromosomen?
Meestal zijn chromosomen niet apart zichtbaar.
Ze worden vooral zichtbaar als een cel deelt.
Dan is het erfelijk materiaal extra compact opgerold.
Veel leerlingen denken dat chromosomen altijd als X-vormpjes zichtbaar zijn. Corrigeer dat beeld: zichtbaar vooral tijdens celdeling.
Chromosomen regelen de cel
Chromosomen bevatten informatie die bepaalt welke processen in een cel plaatsvinden. Daardoor sturen ze mee hoe een cel werkt, groeit en haar taken uitvoert.
Leg de koppeling naar genen alvast kort aan: niet alle informatie is steeds actief, maar de informatie is wel aanwezig in elke lichaamscel.
De bouw van DNA
DNA bestaat uit twee strengen.
Aan die strengen zitten basen.
De bouw van DNA maakt het mogelijk om informatie vast te leggen.
Deze slide heeft geen instructies
De vier basen ( Mavo/Havo/Vwo)
In DNA komen vier basen voor: A, C, G en T.
Deze letters staan voor vier verschillende soorten basen.
Met deze vier basen kan DNA erfelijke informatie coderen.
Je hoeft de volledige chemische namen niet te behandelen als dat niet in deze basisstof past; de letters zijn hier voldoende.
Basen vormen vaste paren ( Mavo/Havo/Vwo)
In DNA horen de basen in vaste combinaties bij elkaar.
A paart met T.
C paart met G.
Door deze vaste baseparing passen de twee DNA-strengen op elkaar.
Benadruk dat A nooit met C of G paart binnen deze basisregel. Die vaste koppeling is belangrijk voor de bouw van DNA.
Waar zit de informatie?
( Mavo/Havo/Vwo)
De erfelijke informatie zit in de volgorde van de basenparen.
Niet één losse base, maar de volgorde samen vormt de code.
Zo kan DNA informatie voor eigenschappen opslaan.
Gebruik eventueel een vergelijking met letters in een woord: dezelfde letters in een andere volgorde geven andere informatie.
DNA en erfelijke eigenschappen
DNA bevat de informatie voor erfelijke eigenschappen.
Deze informatie erf je van je ouders.
Erfelijke eigenschappen worden dus doorgegeven via DNA.
Deze slide heeft geen instructies
Niet alleen erfelijkheid
Je eigenschappen worden niet alleen door DNA bepaald.
Ook omgeving en leefwijze hebben invloed.
Erfelijkheid en omgeving werken dus samen.
Noem als korte voorbeelden voeding, beweging of zonlicht, zonder uit te breiden naar nieuwe leerstof.
Wat is een gen?
Een gen is een deel van het DNA.
Een gen bestaat uit de basenparen die nodig zijn voor een of meer eigenschappen.
Genen zijn dus stukjes erfelijke informatie binnen het DNA.
Houd de definitie eenvoudig en precies zoals in de basisstof: een gen is niet het hele chromosoom, maar een deel ervan.
Alle informatie, niet alles actief
Wat een cel gebruikt
Wat elke lichaamscel heeft
Elke lichaamscel bevat alle erfelijke informatie van een organisme.
Die complete informatie ligt vast in het DNA.
Een cel gebruikt alleen de genen die nodig zijn.
Daardoor kunnen verschillende cellen verschillende taken hebben.
Dit is een belangrijk biologisch idee: dezelfde informatie kan in verschillende cellen anders worden gebruikt.
Van celkern naar eigenschap
Celkern → chromosomen → DNA → genen → erfelijke eigenschappen
Zo hangt de opbouw samen: in de celkern liggen chromosomen, chromosomen bestaan grotendeels uit DNA, en in dat DNA liggen genen met informatie voor eigenschappen.
Gebruik deze dia als samenvattende structuur van de hele les.
Begrippen
celkern - deel van de cel waarin het erfelijk materiaal ligt
chromosomen - dunne draden in de celkern die voor een groot deel uit DNA bestaan
lichaamscellen - cellen waaruit het lichaam is opgebouwd
DNA - stof waaruit een groot deel van chromosomen bestaat en waarin erfelijke informatie ligt
basen - onderdelen van DNA, aangegeven met A, C, G en T
basenpaar - vaste koppeling van twee basen: A met T of C met G
erfelijke eigenschappen - eigenschappen die via DNA van ouders op nakomelingen worden doorgegeven
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen
gen - deel van het DNA met de basenparen voor een of meer eigenschappen
volgorde van basenparen - de code waarin de erfelijke informatie in DNA is opgeslagen
celdeling - proces waarbij een cel zich deelt en chromosomen zichtbaar worden
Deze slide heeft geen instructies
Vraag of onderwerp
Deze slide heeft geen instructies
Wat zijn chrosmosomen en waar liggen deze?
Deze slide heeft geen instructies
Hoeveel chromosomen bevat 1 lichaamscel van een mens?
Deze slide heeft geen instructies
Wat is DNA en wat doet het?
Deze slide heeft geen instructies
Een mens bevat 46 chromosomen. Hoe komen wij eraan?
Deze slide heeft geen instructies
