Exogene processen en gesteenten (Aardrijkskunde havo), les 1: Uitleg

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Exogene processen en gesteenten

Examenstof aardrijkskunde havo

1 / 23
volgende
Slide 1: Slide
newEditorAardrijkskundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 23 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg over mechanische en chemische verwering, erosie, transport en sedimentatie, delta, morene en puinwaaier, massabeweging en de gesteentekringloop, voor het havo-examen aardrijkskunde.

Onderdelen in deze les

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Exogene processen en gesteenten

Examenstof aardrijkskunde havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: C2 7a.2, 7a.3. Image credit: Wilson44691 / Wikimedia Commons, CC0

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe verwering, erosie en sedimentatie het landschap vormen en hoe nieuwe gesteenten ontstaan.

Deze slide heeft geen instructies

Hoe verandert een berg in zand op het strand?

Verwachte woorden: regen, wind, ijs, vorst, rivier, gletsjer, stenen, afbrokkelen, afslijten, zee, tijd. Groepeer op het bord in drie hoeken: afbreken op de plek zelf (verwering, blok 1), wegvoeren en afzetten (erosie, transport, sedimentatie, blok 2) en weer steen worden (gesteentekringloop, blok 3). Noemt iemand 'erosie' voor alles: laat het staan, in blok 1 maak je het verschil tussen verwering en erosie.

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Verwering en erosie

  • Exogene processen werken van buitenaf op het aardoppervlak: door water, ijs, wind, zon en zwaartekracht.

  • Verwering: gesteente valt uiteen of lost op, op de plek waar het ligt.

  • Erosie: het losse materiaal wordt weggevoerd door water, ijs of wind.

  • Samen breken ze gesteente en reliëf af. Vaak gaat het heel langzaam, over duizenden jaren.

Syllabus 7a.2: door verwering en erosie worden gesteenten afgebroken. Veelgemaakte fout: verwering en erosie door elkaar halen. Ezelsbruggetje: verwering = kapotmaken op de plek, erosie = wegbrengen. Een steen die barst is verwering; dezelfde stukjes die door een beek worden meegenomen is erosie.

Een steen die door vorstverwering in stukken is gebarsten, Zuid-IJsland

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Mechanische verwering

  • Bij mechanische of fysische verwering valt gesteente in stukken uiteen. De samenstelling blijft gelijk.

  • Vorstverwering: water in een spleet bevriest, zet uit en drukt de spleet steeds verder open.

  • Grote temperatuurverschillen laten gesteente uitzetten en krimpen. Ook wortels duwen spleten open.

  • Overheerst in koude gebieden met vaak vorst en dooi en in droge woestijnen.

De foto uit IJsland laat een steen zien die door vorst en dooi in blokken uiteen is gevallen. Vorstverwering werkt het best waar de temperatuur vaak rond het vriespunt schommelt, zoals in hooggebergten en poolgebieden. In woestijnen is het overdag heet en 's nachts koud: dat geeft temperatuurverwering. Veelgemaakte fout: denken dat de steen bij mechanische verwering van samenstelling verandert. Image credit: Till Niermann / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Karren: door regenwater opgeloste groeven in kalksteen op het Dürrensteinplateau, Oostenrijk

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Chemische verwering en klimaat

  • Bij chemische verwering verandert de samenstelling: mineralen lossen op of reageren met water en lucht.

  • Regenwater is licht zuur en lost kalksteen op. Zo ontstaan groeven zoals op de foto.

  • Warmte en veel water versnellen de reacties. Chemische verwering overheerst daarom in warme, natte klimaten.

  • Het klimaat bepaalt dus vooral welke verweringsvorm in een gebied overheerst.

Syllabus 7a.2: de verweringsvorm die overheerst wordt hoofdzakelijk bepaald door de klimaatomstandigheden. Warm en vochtig (tropisch regenwoud): vooral chemisch, met een dikke verweerde laag. Koud met vorst-dooiwisselingen of droog met grote temperatuurverschillen: vooral mechanisch. De foto toont karren in kalksteen in de Oostenrijkse Alpen: regenwater met opgeloste koolzuur lost de kalk op. Veelgemaakte fout: denken dat in de woestijn geen verwering plaatsvindt. Image credit: Hermann Hammer / Wikimedia Commons, CC0

TODO: Implement SchoolTV player

Video: Verwering van gesteente: mechanische en chemische verwering (NTR, Schooltv). Korte clip van Schooltv (klas 4/5/6). Kijkvraag vooraf: noem twee oorzaken van mechanische verwering en één van chemische verwering. Na afloop: temperatuurverschillen, bevriezend water en plantenwortels (mechanisch); mineralen die oplossen in water of door zuren van plantenwortels (chemisch). Vraag daarna in welk klimaat elke vorm overheerst.

Welke verweringsvorm overheerst in een warm en nat klimaat?

A

Vorstverwering, door veel neerslag

B

Mechanische verwering, door grote hitte

C

Chemische verwering, door warmte en veel water

D

Temperatuurverwering, door warme nachten

Goed: chemische verwering. Warmte en water versnellen chemische reacties. Wie mechanische verwering kiest, denkt aan hitte maar vergeet dat in de tropen het temperatuurverschil tussen dag en nacht klein is.

Vul in: verwering of erosie

Bij verwering valt gesteente uiteen op de plek zelf. Bij erosie voert water, ijs of wind het losse materiaal af, en bij chemische verwering verandert de samenstelling.

verwering
erosie
chemische
sedimentatie
mechanische

Verwering, erosie, chemische. Verwachte fout: verwering en erosie omdraaien, of mechanisch invullen bij verandering van samenstelling.

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Transport en korrelgrootte

  • Transport: water, ijs of wind voert het materiaal mee. Hoe sneller de stroming, hoe grovere stukken mee kunnen.

  • Grof materiaal rolt over de bodem, zand springt mee, klei en slib zweven in het water.

  • Neemt de stroomsnelheid af, dan zakt eerst het grove materiaal en daarna het fijne: sedimentatie.

  • Water en wind sorteren zo het sediment op korrelgrootte. Een gletsjer sorteert niet: alles ligt door elkaar.

Syllabus 7a.2: stroomsnelheid en transportmechanisme bepalen de korrelgrootteverdeling van het sediment. In de bovenloop van een rivier ligt grind en grof zand, dichter bij de monding fijn zand en klei. IJs is een vast transportmiddel: het draagt grote keien en fijne klei tegelijk mee, dus morenes zijn ongesorteerd. Wind kan alleen fijn materiaal vervoeren en sorteert daarom heel goed. Veelgemaakte fout: denken dat een langzame rivier grove stenen kan meevoeren.

De delta van de Lena in Siberië (Rusland), false-colour satellietbeeld (Landsat, 2000)

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Landschapsvormen door sedimentatie

  • Delta: een rivier mondt uit in zee of een meer, remt af en zet sediment af. De rivier splitst zich in geulen.

  • Puinwaaier: een bergbeek komt uit een smal dal op een vlakte, remt plots af en laat puin waaiervormig achter.

  • Morene: een wal van ongesorteerd puin, afgezet langs of aan het eind van een gletsjer.

  • Aan de vorm en de korrelgrootte zie je welk proces het sediment heeft afgezet.

De foto is een false-colour satellietbeeld van de delta van de Lena in Siberië. Laat leerlingen de vele geulen volgen: bij de monding verliest het water snelheid. Een puinwaaier (zie de omslag, Death Valley) is grof aan de top en fijner aan de rand; je vindt ze vooral in droge gebieden aan de voet van gebergten. Een zijmorene ligt langs de gletsjer, een eindmorene aan de voorkant. Veelgemaakte fout: delta en puinwaaier verwarren. Verschil: een delta ligt in stilstaand water, een puinwaaier op het land. Image credit: NASA/USGS Landsat / Wikimedia Commons, publiek domein

Een puinhelling op Whistler Mountain, British Columbia (Canada)

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Massabeweging

  • Bij massabeweging verplaatst materiaal zich door de zwaartekracht, zonder dat water of ijs het draagt.

  • Puinhelling: stenen die door verwering loslaten, vallen omlaag en hopen zich op aan de voet van een rotswand.

  • Aardverschuiving: een grote massa grond of gesteente glijdt plotseling een helling af.

  • Steile hellingen, veel regen, weinig begroeiing en aardbevingen vergroten de kans.

Een puinhelling ontstaat vaak onder een rotswand waar vorstverwering veel stenen losmaakt: verwering en massabeweging werken samen. Een aardverschuiving treedt vaak op na zware regen: het water maakt de grond zwaar en vermindert de wrijving. Voorbeeld: La Conchita in Californië in januari 2005, na dagen van zware regen. Veelgemaakte fout: een aardverschuiving erosie door water noemen. Het water helpt, maar de zwaartekracht verplaatst de massa. Image credit: Ruth Hartnup / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Een rivier remt af. Wat wordt eerst afgezet? Zet op volgorde, eerst bovenaan

1

grind

2

fijn zand

3

klei

4

grof zand

Van grof naar fijn: grind, grof zand, fijn zand, klei. Klei zweeft het langst en bezinkt pas in bijna stilstaand water, zoals in de delta of op zee. Verwachte fout: klei eerst zetten omdat klei zwaar aanvoelt.

Een wal van keien, zand en klei door elkaar. Welke vorm is dit?

A

Een delta, afgezet door een rivier

B

Een morene, afgezet door een gletsjer

C

Een puinwaaier, afgezet door een beek

D

Een duin, afgezet door de wind

Goed: morene. Ongesorteerd materiaal wijst op ijs, want ijs sorteert niet. Water en wind leggen het sediment gesorteerd neer. Wie puinwaaier kiest, let alleen op grof materiaal en niet op de menging.

De aardverschuiving bij La Conchita, Californië (VS), januari 2005

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Opbouwen en afbreken

  • Endogene processen, zoals plaatbewegingen en vulkanisme, bouwen het reliëf vooral op.

  • Exogene processen breken het reliëf vooral af en zetten het materiaal elders weer neer.

  • De hydrologische kringloop levert het water: verdamping, neerslag, afstroming en weer naar zee.

  • Dat water zorgt voor verwering, erosie en transport. Zo drijft de waterkringloop de afbraak aan.

Syllabus 7a.3: endogene processen bouwen het reliëf voornamelijk op en exogene processen breken het voornamelijk af. Een jong, hoog gebergte heeft scherpe toppen: de opheffing gaat daar sneller dan de afbraak. Een oud gebergte is afgerond en lager. De foto van La Conchita laat zien hoe regen (hydrologische kringloop) samen met de zwaartekracht een helling afbreekt. Veelgemaakte fout: denken dat exogene processen alleen afbreken. Sedimentatie bouwt ook, maar op een andere plek. Image credit: Doc Searls / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

De gesteentekringloop

  • Magma koelt af en stolt tot stollingsgesteente.

  • Verwering, erosie en transport maken er sediment van. Samengeperst en verkit wordt dat sedimentgesteente.

  • Onder hoge druk en temperatuur, diep in de korst, verandert gesteente in metamorf gesteente.

  • Smelt het, dan wordt het weer magma. Plaatbewegingen brengen gesteente weer naar boven.

Syllabus 7a.3: onder invloed van de gesteentekringloop en de hydrologische kringloop ontstaan nieuwe gesteenten en nieuw reliëf. Teken de kringloop op het bord als driehoek met magma in het midden. Laat leerlingen per pijl zeggen of het een endogeen of exogeen proces is: stollen, metamorfose en smelten gebeuren binnen in de aarde; verwering, erosie, transport en sedimentatie aan het oppervlak. Opheffing (endogeen) is nodig om gesteente weer aan het oppervlak te brengen. Veelgemaakte fout: denken dat de kringloop maar in één richting gaat. Elk gesteente kan elk ander gesteente worden.

Basaltzuilen van de Giant's Causeway, Noord-Ierland

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Gesteenten herkennen

  • Stolling: graniet heeft grote, zichtbare kristallen. Basalt is donker en fijnkorrelig, vaak in zuilen.

  • Sediment: zandsteen en kalksteen hebben vaak lagen. In kalksteen zitten vaak fossielen.

  • Metamorf: marmer ontstaat uit kalksteen, leisteen uit klei. Leisteen splijt in dunne platen.

  • Let op kleur, kristallen, gelaagdheid en fossielen.

Syllabus 7a.3: gesteenten zijn te herkennen aan kleur, kristallen, gelaagdheid en fossielen. Graniet stolt langzaam diep in de korst: daardoor groeien grote kristallen. Basalt stolt snel aan het oppervlak uit lava: de kristallen zijn te klein om te zien. De foto toont basaltzuilen van de Giant's Causeway in Noord-Ierland; de zuilen ontstonden doordat de lava bij het afkoelen krimpt en scheurt. Kalksteen bestaat vaak uit resten van schelpen en koralen. Veelgemaakte fout: marmer een stollingsgesteente noemen omdat het kristallen heeft. Image credit: Joseph Mischyshyn / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Een gesteente met lagen en fossielen van schelpen. Welk gesteente is dit?

A

Marmer, een metamorf gesteente

B

Basalt, een stollingsgesteente

C

Graniet, een stollingsgesteente

D

Kalksteen, een sedimentgesteente

Goed: kalksteen. Fossielen en lagen wijzen op afzetting in water, dus sedimentgesteente. Marmer ontstaat wel uit kalksteen, maar door de hoge druk en temperatuur verdwijnen lagen en fossielen meestal.

Leg uit hoe graniet in een gebergte uiteindelijk zandsteen kan worden.

Goed antwoord: het graniet komt door opheffing en afbraak aan het oppervlak; het verweert tot losse korrels; water voert de korrels af (erosie en transport); ze worden afgezet (sedimentatie), bedekt en samengeperst en verkit tot zandsteen. Verwachte fout: de stap van losse korrels naar vast gesteente overslaan.

Wat vond je vandaag het lastigst?

1

Verwering en klimaat

2

Transport en korrelgrootte

3

Delta, morene en puinwaaier

4

De gesteentekringloop

Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin bij het onderdeel met de meeste stemmen.

Waarom zijn morenes niet gesorteerd en delta's wel?

Goed antwoord: ijs is vast en draagt groot en klein materiaal tegelijk mee en laat het bij smelten allemaal tegelijk vallen; in een rivier bezinkt bij afnemende stroomsnelheid eerst het grove en dan het fijne materiaal. Verwachte fout: alleen zeggen dat een gletsjer grote stenen vervoert.

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Begrippen (1/2)

  • verwering: gesteente valt uiteen of lost op, op de plek zelf

  • mechanische verwering: gesteente valt in stukken uiteen, samenstelling blijft gelijk (bijvoorbeeld door vorst)

  • chemische verwering: mineralen lossen op of veranderen door reacties met water en lucht

  • erosie: wegvoeren van los materiaal door water, ijs of wind

  • sedimentatie: afzetten van meegevoerd materiaal als de stroming afneemt

Deze slide heeft geen instructies

AARDE · EXOGENE PROCESSEN

Begrippen (2/2)

  • massabeweging: verplaatsing van materiaal door de zwaartekracht, zoals een aardverschuiving of puinhelling

  • delta, puinwaaier, morene: afzettingen bij een riviermonding, aan de voet van een gebergte en door een gletsjer

  • hydrologische kringloop: de kringloop van water: verdamping, neerslag, afstroming

  • gesteentekringloop: stollings-, sediment- en metamorfe gesteenten gaan steeds in elkaar over

  • stollings-, sediment-, metamorf gesteente: graniet en basalt; zandsteen en kalksteen; marmer en leisteen

Deze slide heeft geen instructies