1
Materialen en stoffen
Paragraaf 1.4
Stoffen verhitten
IJs smelt, water kookt en suiker wordt bruin. Wat gebeurt er met een stof als je hem verhit?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Shixart1985 (CC BY 2.0)
1
Materialen en stoffen
Paragraaf 1.4
Stoffen verhitten
IJs smelt, water kookt en suiker wordt bruin. Wat gebeurt er met een stof als je hem verhit?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Shixart1985 (CC BY 2.0)
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 1 Materialen en stoffen, paragraaf 1.4 Stoffen verhitten. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Shixart1985, Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
1.4 Stoffen verhitten
Leerdoelen
1.4.1
Je kunt de faseovergangen smelten, stollen, verdampen, condenseren en sublimeren benoemen.
1.4.2
Je kunt uitleggen waarom de temperatuur bij smelten en koken gelijk blijft.
1.4.3
Je kunt een faseverandering onderscheiden van een chemische reactie.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Een temperatuur-tijddiagram lezen
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Startvraag
IJs op het fornuis
Een ijsblokje van 0 °C ligt in een pan op een warme kookplaat. Wat doet de temperatuur terwijl het ijs smelt?
Blijft 0 °C tot alles gesmolten is
Stijgt meteen boven 0 °C
Daalt eerst onder 0 °C
Stijgt steeds sneller
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Leerlingen verwachten vaak dat het steeds warmer wordt. Zolang er nog ijs is, gaat alle toegevoerde warmte naar het smelten, en blijft het ijswater op 0 °C. Pas als het ijs op is, stijgt de temperatuur van het water. Terugkomen op dit idee bij de uitleg over smelten en koken.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Fase-overgangen
Een stof is vast, vloeibaar of gas. Verhitten of afkoelen laat de stof van fase veranderen.
smelten: vast naar vloeibaar
stollen: vloeibaar naar vast
verdampen: vloeibaar naar gas
condenseren: gas naar vloeibaar
sublimeren: vast naar gas
Bij een faseverandering blijft het dezelfde stof: ijs, water en waterdamp zijn alle drie H₂O. Laat leerlingen de vijf woorden op de goede pijltjes tussen de drie fasen zetten. Image credit: Ulflund, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Opdrachten Kennis
1
Hoe heet de overgang van gas naar vloeistof?
Verdampen
Stollen
Sublimeren
Condenseren
Condenseren is gas naar vloeistof, bijvoorbeeld een beslagen spiegel in de badkamer. Verdampen is precies andersom. Stollen is vloeistof naar vast en sublimeren is vast naar gas.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Temperatuur bij smelten en koken
Verhit je een zuivere stof, dan stijgt de temperatuur tot het smeltpunt. Tijdens het smelten blijft hij gelijk: de warmte maakt de deeltjes los van elkaar. Daarna stijgt hij weer tot het kookpunt en blijft tijdens het koken opnieuw gelijk.
Teken dit samen op het bord als temperatuur-tijddiagram: een stijgende lijn, een horizontaal stuk bij het smeltpunt, weer stijgend en een horizontaal stuk bij het kookpunt. Bij een mengsel zijn die stukken niet horizontaal, dat past bij de vorige paragraaf. Image credit: Tomwsulcer, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Opdrachten Toepassing
2
Water kookt in een open pan. Je zet het vuur hoger. Wat gebeurt er met de temperatuur van het kokende water?
Stijgt tot 120 °C
Blijft 100 °C
Stijgt tot 150 °C
Daalt tot 90 °C
Kokend water in een open pan blijft op 100 °C. Meer vuur laat het water alleen sneller verdampen. Wie 120 of 150 kiest, denkt dat meer warmte altijd een hogere temperatuur geeft. In een snelkookpan kan het water wel warmer worden, omdat de druk dan hoger is.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Zelfde stof of nieuwe stof?
Bij verhitten kan er twee dingen gebeuren.
Faseverandering
Smelten, verdampen of sublimeren. De stof blijft dezelfde, alleen de fase verandert. Je kunt het terugdraaien door af te koelen.
Chemische reactie
Er ontstaan nieuwe stoffen met andere eigenschappen. Suiker die bruin en bitter wordt, is een voorbeeld.
Dit is de brug naar het volgende hoofdstuk over chemische reacties. Kenmerk: bij een reactie verdwijnen de beginstoffen en ontstaan nieuwe stoffen. Vraag: kun je karamel weer terugveranderen in suiker? Nee. Image credit: LessonUp
Vul de juiste faseovergang in.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Opdrachten Kennis
3
IJs wordt water: dat heet smelten.
Water wordt waterdamp: dat heet verdampen.
Droogijs wordt direct gas: dat heet sublimeren.
Stollen en condenseren zijn de omgekeerde overgangen. Ontleden is een chemische reactie, geen faseverandering. Droogijs is vast koolstofdioxide.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Opdrachten Toepassing
4
Je verhit suiker in een pan. Het smelt, wordt bruin en ruikt anders. Is dat alleen smelten? Leg uit.
Nee: het smelten is een faseverandering, maar het bruin worden en de andere geur laten zien dat er een nieuwe stof ontstaat. Dat is een chemische reactie. Suiker smelt bij ongeveer 186 °C en begint dan te ontleden tot karamel. Terugdraaien kan niet door af te koelen.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Opdrachten Toepassing
★ 5
Een zuivere stof wordt verhit. De temperatuur stijgt, blijft 5 minuten op 80 °C en stijgt dan verder. Wat gebeurt er?
De stof ontleedt
Er gebeurt niets met de stof
De stof smelt of kookt
De stof stolt
Dit is de steropdracht: een diagram in woorden. Een vlak stuk bij een zuivere stof betekent smelten of koken. De warmte gaat dan naar het losmaken van de deeltjes en niet naar een hogere temperatuur. Bij A en B past het vlakke stuk niet. Stollen gebeurt bij afkoelen en niet bij verhitten.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
V E R D I E P I N G
Van ijs tot stoom
Zet de stappen op volgorde bij het verhitten van ijs.
Kijk bij elke stap of de temperatuur stijgt of gelijk blijft: bij opwarmen stijgt hij, bij smelten en koken blijft hij gelijk. Vraag door: waar zit het horizontale stuk in het diagram? Bij 0 °C en bij 100 °C.
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
V E R D I E P I N G
Droogijs wordt niet nat
Foto: Dr. Vikas Agarwal (CC BY 4.0)
Droogijs is vast koolstofdioxide. Bij kamertemperatuur gaat het niet smelten maar direct over in gas: sublimeren. De witte nevel ontstaat doordat waterdamp uit de lucht condenseert. Zo is droogijs handig voor het koud houden van voedsel zonder dat er een plas ontstaat.
Droogijs sublimeert bij ongeveer -78 °C onder normale druk. Veiligheid: nooit met blote handen aanraken, het geeft koudebrandwonden, en nooit in een gesloten fles. Dit is iets voor een demonstratie door de docent. Image credit: Dr. Vikas Agarwal, Wikimedia Commons (CC BY 4.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 1
Paragraaf 1.4
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
1.4.1 Faseovergangen benoemen
1.4.2 Temperatuur bij smelten en koken
1.4.3 Faseverandering of reactie
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
1.4
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp