Regio Burgers en Stoommachines Geschiedenis van Hardenberg en omgeving

Hardenberg in verandering

1 / 87
volgende
Slide 1: Slide
newEditorMens & MaatschappijMiddelbare schoolvwoLeerjaar 3

In deze les zitten 87 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 40 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Hardenberg in verandering

Deze les volgt hoe landschap, bestuur, werk, geloof en vervoer in Hardenberg en omgeving in de loop van de tijd veranderden.

Lesdoel

Ik kan uitleggen hoe mensen en keuzes het landschap, de dorpen en het leven in Hardenberg en omgeving hebben veranderd.

Deze slide heeft geen instructies

Welke verandering in Hardenberg komt als eerste in je op?

Gebruik de woordenwolk om voorkennis op te halen over landschap, vervoer, dorpen, geloof en bestuur. Vraag daarna kort door op 2 of 3 veelgenoemde woorden.

Deze slide heeft geen instructies

Een nat begin

  • Meer dan 200 jaar geleden was dit gebied grotendeels moeras

  • In het moeras lag veel veen

  • Uit veen werd turf gemaakt als brandstof

  • Turf werd daarom ook wel het bruine goud genoemd

Benadruk dat het landschap eerst een probleem én een kans was: nat en moeilijk bewoonbaar, maar rijk aan turf.

Deze slide heeft geen instructies

Het graven van De Dedemsvaart

In 1809 kreeg baron Willem Jan van Dedem toestemming om een lang kanaal te laten graven: de Dedemsvaart. Dat kanaal moest het natte gebied beter bereikbaar maken en helpen bij het ontginnen van het veen.

Leg eventueel uit dat ontginnen betekent: land geschikt maken om te gebruiken, bijvoorbeeld voor vervoer, landbouw of bewoning.

Deze slide heeft geen instructies

Zwaar werk met de hand

  • Honderden mannen werkten aan het kanaal

  • Ze gebruikten vooral een schop en een kruiwagen

  • Het graven duurde lang en was zwaar lichamelijk werk

Maak het concreet: geen graafmachines, maar handwerk. Zo krijgen leerlingen gevoel voor de enorme inspanning.

Waarom was het kanaal belangrijk?

Nat moerasland → droger en bruikbaarder gebied

Turf in het veen → vervoer per schip wordt makkelijker

Kanaal door de streek → meer handel en nieuwe mogelijkheden

Dit is de kern van het subtopic: het kanaal veranderde niet alleen het water, maar ook economie en bewoning.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Van water naar weg

  • Later kwamen er meer vrachtwagens en auto's

  • Het kanaal werd daardoor minder belangrijk voor vervoer

  • Op veel plekken is de Dedemsvaart dichtgegooid

  • Op delen van die route ligt nu de N377

Laat zien dat infrastructuur verandert: eerst was water de hoofdroute, later de weg.

Waarom was de Dedemsvaart belangrijk voor de streek?

A

Sneller turfvervoer

B

Meer kerken bouwen

C

Nieuwe gemeentegrens

D

Meer windmolens

Toetst de kern van subtopic 1: het kanaal hielp bij vervoer van turf en maakte het gebied bruikbaarder.

Maak de samenvatting compleet

Meer dan 200 jaar geleden was dit gebied vooral moeras. In 1809 kreeg baron Willem Jan van Dedem toestemming om de Dedemsvaart te laten graven. Later werd het kanaal op veel plekken vervangen door de weg N377.

moeras
Dedemsvaart
N377
veen
Hardenberg
N34
stoomtram

De drie kernbegrippen uit dit blok zijn landschap, kanaalnaam en huidige weg.

Deze slide heeft geen instructies

Samenwerken in marken

Vroeger beheerden boeren hun grond vaak samen in marken. Dat waren afspraken en vormen van samenwerking over hoe land, heide en andere gemeenschappelijke gronden werden gebruikt.

Marken zijn voor leerlingen vaak onbekend. Houd het eenvoudig: samen regels maken over gemeenschappelijke grond.

Van marken naar gemeenten

  • In de tijd van Napoleon kwamen er echte gemeenten

  • Bestuur werd meer officieel geregeld

  • Gebieden werden dus niet alleen lokaal, maar ook door de overheid bestuurd

Leg uit dat dit een verandering in bestuur is: van vooral plaatselijke samenwerking naar een formele gemeente.

Hardenberg werd anders ingedeeld

  • Hardenberg werd later gesplitst

  • Stad-Hardenberg was het stadje zelf

  • Ambt-Hardenberg bestond uit de dorpen eromheen

  • In 1941 werden ze weer samengevoegd

Benadruk het verschil tussen stad en omringend platteland. Dat maakt de splitsing begrijpelijker.

Nog grotere gemeente

De gemeente veranderde later opnieuw. In 2001 werden ook Avereest en Gramsbergen onderdeel van de gemeente Hardenberg. Zo ontstond een grotere gemeente dan vroeger.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Nieuwe dorpen langs kanalen

  • Door het graven van kanalen ontstonden nieuwe woonplaatsen

  • Voorbeelden zijn Bergentheim, Balkbrug, Slagharen en De Krim

  • Waterwegen trokken werk, vervoer en bewoning aan

Maak de koppeling terug naar het vorige subtopic: infrastructuur zorgt vaak voor nieuwe dorpen.

Wat veranderde in de tijd van Napoleon?

A

De kerk splitste

B

Marken werden gemeenten

C

Molens werden trams

D

Kanalen werden ovens

Foute antwoorden verwijzen naar andere subtopics en checken of leerlingen bestuur niet verwarren met vervoer of geloof.

Vul de juiste woorden in

Vroeger werkten boeren samen in marken. Later werd Hardenberg gesplitst in Stad-Hardenberg en Ambt-Hardenberg. In 2001 kwamen Avereest en Gramsbergen ook bij de gemeente.

marken
Stad-Hardenberg
2001
Dedemsvaart
Slagharen
1941
Veldzicht

Let op dat 1941 wel belangrijk is, maar hier niet past omdat de zin over de latere uitbreiding gaat.

Deze slide heeft geen instructies

Scheepswerven langs het kanaal

  • Over de Dedemsvaart voeren veel schepen met turf

  • Daarom kwamen er scheepswerven

  • Daar werden schepen gebouwd en gerepareerd

Leg uit dat een scheepswerf een plek is waar schepen worden gemaakt of opgeknapt.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Van hout naar ijzer

Eerst bouwden werven vooral houten schepen. Later kwamen er ook ijzeren schepen. Dat laat zien dat niet alleen het vervoer groeide, maar ook de techniek veranderde.

Koppel dit aan ontwikkeling in werkgelegenheid: meer kennis en ander materiaal waren nodig.

Kalkovens

  • In grote, kogelvormige ovens werd kalk gemaakt

  • Daarvoor gebruikte men schelpen uit de zee en turf uit het veen

  • Turf leverde de hitte die nodig was

Als leerlingen vragen hoe schelpen hier kwamen: benoem kort dat materialen werden aangevoerd; het kanaal hielp juist bij vervoer.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Waarvoor werd kalk gebruikt?

  • Als bouwmateriaal voor huizen

  • Om de bodem geschikter te maken voor landbouw

  • Kalk hielp dus bij bouwen én bij boeren

Benadruk dat grondstoffen uit de streek meerdere soorten werk mogelijk maakten.

Waarvoor werd kalk gebruikt?

A

Voor huizen en bodem

B

Voor schepen en bruggen

C

Voor trams en rails

D

Voor kerken en scholen

Toetst of leerlingen de dubbele functie van kalk onthouden: bouwen én landbouw.

Maak de tekst af

Langs de Dedemsvaart kwamen scheepswerven waar schepen werden gebouwd en gerepareerd. Eerst waren dat vooral houten schepen. In kogelvormige ovens maakte men kalk met schelpen en turf.

scheepswerven
houten
kalk
molens
ijzeren
veen
tram

De volgorde van de begrippen is door de betekenis vastgezet: plek, materiaal, product.

Deze slide heeft geen instructies

Onvrede in de kerk

Sommige gelovigen vonden dat de kerk te soepel werd. Zij waren het oneens met de richting van de kerk en besloten zich af te splitsen van de bestaande kerk.

Houd het hier bij de kern: verschil van opvatting over geloof en kerkelijke regels leidde tot verdeeldheid.

Verboden bijeenkomsten

  • De burgemeester stond zulke samenkomsten eerst niet toe

  • Daarom kwamen groepen stiekem bijeen

  • Kerkdiensten werden gehouden in huizen en boerderijen

Benadruk de spanning tussen overheid en geloofsvrijheid in deze periode.

Verhuizen voor geloofsvrijheid

Sommige mensen zochten meer vrijheid door te emigreren. Een voorbeeld is Egbert Dunnewind, een meester uit Rheeze, die met enkele gezinnen naar Amerika vertrok.

Leg uit dat meester hier een onderwijzer betekent.

Holland in Michigan

  • De groep van Egbert Dunnewind hielp in Amerika mee aan de stichting van Holland in Michigan

  • Zo kreeg een lokaal conflict over geloof zelfs gevolgen aan de andere kant van de oceaan

Mooi moment om te laten zien dat plaatselijke geschiedenis verbonden kan zijn met wereldgeschiedenis.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Waarom vertrokken sommige mensen naar Amerika?

A

Voor meer geloofsvrijheid

B

Voor werk op molens

C

Voor nieuwe kanalen

D

Voor bestuur door Napoleon

Verbindt lokale kerkelijke onvrede aan emigratie.

Waarom kwamen gelovigen stiekem bijeen?

Bespreek antwoorden als: omdat de burgemeester samenkomsten niet toestond, omdat ze zich hadden afgesplitst, of omdat ze hun geloof toch wilden blijven uitoefenen.

Deze slide heeft geen instructies

Veel molens in de streek

  • Vroeger stonden er ongeveer 20 molens

  • Ze werden gebruikt om graan te malen

  • Nu zijn er nog 5 over

Noem eventueel dat molens vroeger onmisbaar waren voor de voedselvoorziening.

Molens die zijn gebleven

Voorbeelden van molens die er nog zijn, zijn de Oelemölle en molen De Star. Zulke molens herinneren aan het vroegere werk en het landschap van de streek.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Stoomtram en trein

  • Eerst kwam de stoomtram van de D.S.M.

  • Daarmee werden mensen en spullen vervoerd

  • Later kwamen de echte stoomtreinen

Houd de focus op verandering in vervoer, niet op technische details van locomotieven.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Waarom de tram verdween

Meer bussen en auto's → minder behoefte aan de stoomtram → de tram verdween. Ook hier zie je dat nieuwe vormen van vervoer oudere vervangen.

Verbind dit met de eerdere slide over de N377: wegen werden steeds belangrijker.

Waarom verdween de stoomtram weer?

A

Er kwam te weinig turf

B

Molens namen het over

C

Bussen en auto's kwamen

D

De kerk verbood vervoer

Laat leerlingen de vergelijking maken met de eerdere verandering van kanaal naar weg.

Vervoer en molens

Vroeger stonden er ongeveer 20 molens in de streek. Nu zijn er nog 5 over. Eerst reed de stoomtram van de D.S.M., later kwamen stoomtreinen.

20
5
stoomtram
10
7
Dedemsvaart
kalkoven

Controleert getallen en het onderscheid tussen molens en vervoer.

Ommerschans bij Balkbrug

Bij Balkbrug lag vroeger de Ommerschans. Dat was een opvangplek voor zeer arme mensen en bedelaars. Het laat zien hoe de overheid probeerde armoede en overlast te organiseren en te controleren.

Formuleer zorgvuldig en eigentijds: het gaat om hoe men er toen mee omging, niet om goedkeuring daarvan.

Deze slide heeft geen instructies

Van Ommerschans naar Veldzicht

  • Later werd daar Veldzicht gebouwd

  • Dat was een grote rijksschool

  • Jongens konden er een vak leren

Noem mondeling dat het ging om jongens die als moeilijk of veroordeeld werden gezien; die formulering is historisch, maar vandaag gevoelig.

Leren van een vak

  • In Veldzicht leerden jongens praktisch werk

  • Voorbeelden zijn timmeren, schilderen en boeren

  • Het idee was dat werk en opleiding hun toekomst konden veranderen

Benadruk dat arbeid en opvoeding hier samenkwamen in één instelling.

Veldzicht nu

  • Tegenwoordig is Veldzicht een sterk beveiligde kliniek

  • Het is nu een TBS-centrum

  • De plek kreeg dus in de loop van de tijd een heel andere functie

Rond af met continuïteit en verandering: dezelfde plek, maar een andere taak in de samenleving.

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies

Wat is Veldzicht tegenwoordig?

A

Een scheepswerf

B

Een TBS-centrum

C

Een stoomtramstation

D

Een kalkoven

Checkt de verandering van functie van dezelfde plek door de tijd.

Plaats en functie

Bij Balkbrug lag vroeger de Ommerschans voor arme mensen en bedelaars. Later werd daar Veldzicht gebouwd. Nu is die plek een sterk beveiligde kliniek.

Ommerschans
Veldzicht
kliniek
marke
Dedemsvaart
molen
gemeente

Benadrukt continuïteit en verandering op dezelfde locatie.

Wat ga jij je het best herinneren uit deze les?

Deze slide heeft geen instructies

Welk woord past voor jou het best bij deze les?

Gebruik de uitkomsten als korte klassikale terugblik op de hoofdthema's van verandering.

Welk onderdeel vond jij het lastigst om te begrijpen?

Deze slide heeft geen instructies

Begrippen

veen - natte grond waarin plantenresten langzaam ophopen

turf - gedroogd veen dat als brandstof wordt gebruikt

Dedemsvaart - kanaal dat vanaf 1809 werd gegraven in deze streek

ontginnen - land bruikbaar maken voor mensen

marken - samenwerkende boeren die gezamenlijk land beheerden

gemeente - officieel bestuurd gebied met een lokaal bestuur

scheepswerf - plek waar schepen worden gebouwd of gerepareerd

Deze slide heeft geen instructies

Begrippen

kalkoven - oven waarin kalk werd gemaakt

kalk - materiaal voor bouwen en voor het verbeteren van landbouwgrond

afsplitsen - losgaan van een grotere groep, zoals een kerk

geloofsvrijheid - vrijheid om je geloof te volgen

stoomtram - tram die reed op stoomkracht

Ommerschans - opvangplek voor arme mensen en bedelaars bij Balkbrug

TBS-centrum - sterk beveiligde kliniek voor behandeling

Deze slide heeft geen instructies