5V
Hoofdstuk 4 | Vraagstukken in Nederland
5V
Hoofdstuk 4 | Vraagstukken in Nederland
Paragraaf 1 Dynamische kusten
Natuurlijke kustprocessen
De Nederlandse kust wordt voortdurend opgebouwd en afgebroken door natuurlijke kustprocessen:
- Zeestromen en de wind zorgen via transport voor
erosie en sedimentatie
- getijdenstroming: afwisselend eb- en vloedstroom
- springtij: wanneer het verschil tussen hoog- en laagwater het grootst is (bij volle en/of nieuwe maan)
- doodtij: wanneer het verschil tussen hoog- en laagwater het kleinst is
Drie soorten kusten
De Nederlandse zachte kust is opgebouwd uit zacht los materiaal en bestaat uit:
- Waddenkust
- Noord-Nederland, eilanden met duinen
- gedeelte Waddenzee valt droog bij eb (wadden)
- landkant: harde kust met waterkeringen in de
vorm van zeedijken
- Duinenkust
- duinen van Den Helder tot Hoek van Holland
- Estuariumkust
- estuaria ten zuiden van Hoek van Holland
- zeestroming is krachtiger dan rivierstroming en
sedimentatie
Ingrepen om de kustlijn in stand te houden
Harde kustverdediging (zeedijken): effectief, maar kostbaar
Hoogte van de dijken wordt bepaald door te kijken naar:
- hoogte in geval van hoogwater (springvloed)
- windsterkte en windrichting
- aantal inwoners en economische waarde van het gebied
Veiligheidsnormen aangescherpt
Bolwerkvorming
- harde kusten steken uit
doordat zachte kusten
meer met erosie te maken
hebben
Je hebt hier te maken met een harde of zachte kust?
Hoe noem je deze uitdaging in het kustbeheer?
Welke exogene kracht heeft deze nieuwe landbouwgrond gemaakt?
Hoe noem je deze kust?
Paragraaf 2 De stroomgebieden van Rijn en Maas
De stroomgebieden vergeleken
Rijn
- stroomgebied: 4,5 × Nederland
- bronnen in de Zwitserse Alpen
- gemengde rivier (water van smeltende gletsjers en
regen-/grondwater)
- sterk vertakt stroomstelsel
Maas
- kleiner stroomgebied en afvoer
- bron in Noordoost-Frankrijk
- regenrivier (geen gletsjers in de bovenloop)
Waterscheiding: grens tussen twee stroomgebieden
Waterafvoer
Waterafvoer: de hoeveelheid water die door een rivier stroomt. Afhankelijk van:
- neerslag binnen stroomgebied
- verdamping
- vastgehouden water in bodem (retentie)
- vastgehouden water in stilstaand/langzaam stromend water
- verbruik door mens en natuur
Vertragingstijd
- natuurlijk landschap: lange vertragingstijd
- cultuurlandschap: korte vertragingstijd
Debiet: afvoer per seconde op een bepaald moment
Regiem: verdeling van het debiet over een jaar
Piekafvoer: maximale afvoer
Lengte- en dwarsprofielen
Lengteprofiel, 2 soorten:
- de hoogteligging over de hele
lengte van een rivier
- Verval en Verhang
- de waterhoogte over de hele lengte van een rivier
- Middenloop en Benedenloop
Dwarsprofiel
- ook landschapselementen zoals uiterwaarden, dijken en
oeverwallen
Docent tekent lengtedoorsnede
Teken mee
Docent tekent dwarsdoorsnede
Teken mee
Vóór de bedijking
Bovenrivierengebied (O-Ned) → stroomsnelheid hoog → zandafzettingen
- klei-afzettingen in kommen
Benedenrivierengebied (W-Ned) → stroomsnelheid lager → alleen klei-afzettingen (kleiige oeverwallen)
- lage ligging en slechte doorlatendheid → laagveen
Na de bedijking
Bevolkingsgroei → ontginning van bossen en veengebieden
- gevolg: onregelmatigere afvoer door aanleg van sloten
- dijken werden noodzakelijk
Winterbed: gebied met uiterwaarden tussen de winterdijken
Sedimentatie bij hoogwater maakte aanleg van dijken stroomopwaarts noodzakelijk
Zomerdijken houden de uiterwaarden in de zomer droog
Paragraaf 3 Waterproblemen in Nederland
Ingrepen in de waterstand
Menselijk handelen → waterafvoer Rijn/Maas veranderd
- Kanalisatie:
- afsnijden van rivierbochten
- aanleg van Kribben
- aanleg van Stuwen
Door deze buitendijkse ingrepen veranderde het regiem →
Verhoogde en versnelde piekafvoer
Ingrepen in het landschap
Ook Binnendijkse ingrepen hadden invloed op de waterafvoer:
- ontbossing
- turfwinning/ontwatering
- verstening van het oppervlak
Klimaatverandering
Temperatuurstijging
Onregelmatiger neerslagregiem
Absolute zeespiegelstijging
- Gletsjers en landijs smelten
- Zeewater zet uit als gevolg van hogere
temperaturen
Risicogebieden
Rivierengebied
- hogere piekafvoer
- stuwing door zeespiegelstijging
Kustgebied
- combinatie springtij, noordwesterstorm
- zeespiegelstijging verhoogt risico
- bodemdaling door Inklinking
- Relatieve zeespiegelstijging
- Oxidatie
IJsselmeergebied
- noordwesterstorm
- opstuwing van het IJsselwater
Droogte
Door klimaatverandering ook meer kans op:
- Droogte
- Verdroging door grondwateronttrekking, risico op:
- problemen met drinkwatervoorziening
- funderingen van huizenkunnen verzakken
- daling waterpeil rivieren is probleem voor scheepvaart
Overige problemen
Verzilting in laaggelegen gebieden aan de kust
- ontwatering van de bodem
Moeizame waterafvoer in steden door verstening
Vervuiling door industrie, landbouw en huishoudens
- leidt tot toename algengroei → verstoring ecosystemen
Op welke manier(en) is de ligging van rivieren vastgelegd?
Wat zorgt ervoor dat de relatieve zeespiegelstijging in Nederland groter is dan de absolute zeespiegelstijging?
Noem 2 van de 9 Ruimte voor de rivier maatregelen.
Noem zoveel mogelijk aspecten die worden meegenomen in het integraal waterbeheer.
Paragraaf 4 Het Nederlandse waterbeleid
Een ander rivierbeleid
Overstromingen ‘93 en ‘95 → wijziging (internationaal) rivierbeleid
- tot ‘95 gericht op aanleggen Primaire waterkeringen
Ruimte voor de rivier
Project tussen 2007 en 2019
- Zwakke plekken als eerste aangepakt
- Afvoercapaciteit rivieren vergroot
Integraal waterbeheer
Integraal waterbeheer
- aanpak van verschillende waterproblemen
- uitvoering: Rijkswaterstaat, waterschappen,
- aandachtspunten:
- aanvoeren zoet water
- vasthouden van water in de bodem (retentie)
- bergen of opslaan
- bevorderen van de afvoer
- sparen (beperken van verlies)
- om verdroging te voorkomen is infiltratie noodzakelijk
- watertoets
Dynamisch kustbeheer
Zeespiegelstijging → dynamisch kustbeheer
- kust versterken en natuurlijke dynamiek laten bestaan
- lage basiskustlijn → zandsuppletie,
bv. zandmotor en een slufter
Deltaprogramma
Doelstellingen, maatregelen t.a.v. waterproblemen in Nederland
- Adaptatie aan klimaatverandering:
Klimaatadaptief bouwen en inrichten
- retentiebekkens (bv. waterpleinen)
- wadi’s
- stimuleren van groene daken
- Mitigatie
- Hoogwaterbeschermingsprogramma
- Flexibel beheer waterpeil van het IJsselmeer
- gevolg: spuien op de Waddenzee
- Berging van overtollig rivierwater
Veiligheidsnormen
Veiligheidsnorm per dijkring verschillend, afhankelijk van:
- kans op een overstroming
- economische schade
- het mogelijke aantal slachtoffers
Verwachting: in 2050 voldoen alle waterkeringen aan nieuwe eisen
Overstromingsrisicobewustzijn vergroten van de bevolking
Acceptatie: overstromingen horen er bij in Nederland
Toekomstscenario’s
Belangrijk om beleid op af te stemmen
- Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)
- KNMI
Paragraaf 6 Ruimtelijke vraagstukken in de Randstad
Deltametropool de Randstad
Randstad is stedelijk netwerk in vier provincies
Metropoolvorming door intensieve samenwerking
- Noordvleugel: Amsterdam, Utrecht en mainport Schiphol
- Zuidvleugel: mainport Rotterdam en Den Haag (bestuur)
- Landelijk gebied: Groene Hart
- beperkte groei van wonen, bedrijven, recreatie is toegestaan
Motor van de Economie
Grote en middelgrote steden zijn belangrijk voor economie
- Veel bedrijven zorgen voor productie en werkgelegenheid
- Universiteiten, science parks dragen bij aan kenniseconomie
- Creatieve steden
- Belevingseconomie
Grootstedelijke functies
Hoog voorzieningenniveau
Grootstedelijke functies
- bv. mainports, hoofdkantoren, grote theaters, universiteiten - hoge drempelwaarde en reikwijdte is groot
- verzorgingsgebieden groter dan grenzen Nederland
Perioden van Krimp en groei
75% bevolking woont in stad of ommeland
Ruimtelijk beleid: beperkte ruimte goed inrichten
Jaren ‘60: demografische krimp
- jonge gezinnen op zoek naar rust/ruimte buiten de stad
- ontstaan van groeikernen, gevolgen:
- Hogere inkomens trokken weg, stad in financiële problemen
- Veel woon-werk verkeer: files
Jaren ‘90: Vinex-wijken
- Stimuleren dat mensen weer in de stad gingen wonen
Vergroten van de concurrentiekracht
Structuurvisie: doelen van de overheid om van de Randstad een duurzame en concurrerende topregio in Europa te maken
- Zorgen voor een veilige klimaatbestendige delta
- Economisch sterke sectoren verder ontwikkelen
- Goed leefklimaat om in te kunnen wonen en werken
- Krachtige duurzame steden die goed bereikbaar zijn
Paragraaf 7 Vraagstukken van stad en platteland
Actuele vraagstukken
Overheid regelde lange tijd Ruimtelijke ordening maar provincies
en gemeenten krijgen tegenwoordig meer ruimte
Nationale omgevingsvisie, oplossingen voor vraagstukken zoals:
- Tekort aan woningen
- Krimp van bevolking aan de rand van Nederland
- Economische activiteiten vragen om meer ruimte
- Energietransitie
- Inspelen op gevolgen klimaatverandering
- Overstap naar een circulaire economie
- Milieuvervuiling
Gevolgen voor stad en platteland
Gevolgen van actuele vraagstukken voor stad en platteland:
- Woningtekort → migratie richting platteland
- Gevolg: minder sociale binding met nieuwe woonomgeving
- Groeiend tekort in de steden aan woonruimte voor jongeren
- Distributie- en datacentra hebben veel ruimte nodig
- Energietransitie: windmolens zorgen voor Landschapsvervuiling
- Klimaatverandering: steden moeten vergroenen
- Overgang naar circulaire economie, mogelijk meer ruimte nodig
- Milieuvervuiling (bv. stikstof)
Slimme en duurzame steden
Hoe ziet de stad van de toekomst eruit?
- Smart city’s
- Duurzame stad
Paragraaf 10 Leefbaarheid in Nederlandse steden
Leefbaarheid
Mate waarin woningen voldoen aan woonwensen
Mate waarin de bewoners hun woonomgeving als veilig,
sociaal, schoon en gezond ervaren
- fysieke leefbaarheid
- sociale leefbaarheid
- sociale (on)veiligheid
Fysieke leefbaarheid
Kwaliteit, inrichting openbare ruimte, aantal voorzieningen en onderhoud van de wijk
Woningkenmerken (bv. woningtype, ouderdom en eigendomssituatie
Sociale leefbaarheid
Hangt samen met sociale cohesie
- neemt toe naarmate bewonerskenmerken meer
overeenkomen (bv. inkomen, opleiding, en gezinsfase)
- hoe langer bewoners in een wijk wonen, hoe groter de
betrokkenheid
Sociale veiligheid
In wijken met hoge sociale cohesie vaak veel sociale veiligheid
Objectieve veiligheid (feitelijk onveilige situaties)
Subjectieve veiligheid (beleving van de veiligheid)
Paragraaf 10 Verbeteren van de leefbaarheid
Aandachtswijken
Wijk- en buurtprofiel: overzicht van objectieve buurtkenmerken
en subjectieve beleving ervan
Probleemwijken (of aandachtswijken, prachtwijken, krachtwijken)
- vooral in vooroorlogse wijken (etagebouw) en flatwijken ‘50 en ‘60
- matige fysieke leefbaarheid, sociale achterstand
Stadsvernieuwing
- sloop
- renovatie
- herstructurering
Stadsvernieuwing en Herstructurering
Stadsvernieuwing
- Sloop → nieuwbouw
- Renovatie
Laatste jaren meer aandacht voor herstructurering:
- Renovatie/nieuwbouw i.c.m. verbeteren sociale leefbaarheid
- Meer variatie in woningaanbod
- Transformatie: functieverandering van deel wijk
- Inrichten openbare ruimte
- Onderhoud, toegankelijkheid → overzichtelijkheid, toezicht
Gentrificatie
Gentrificatie heeft leefbaarheid in wijken van voor 1920
verbeterd