Redekundig en taalkundig ontleden
Redekundig en taalkundig ontleden
Open met het verschil tussen zinsdelen en woordsoorten: bij redekundig ontleden kijk je naar de functie in de zin, bij taalkundig ontleden naar het soort woord.
Lesdoel
Ik kan in een zin de persoonsvorm, het onderwerp, het werkwoordelijk gezegde en het lijdend voorwerp vinden, en ik kan de woordsoorten werkwoord, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, lidwoord, voorzetsel, telwoord, persoonlijk voornaamwoord en bezittelijk voornaamwoord herkennen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan ontleden?
Gebruik de uitkomsten om voorkennis op te halen. Let op woorden als onderwerp, werkwoord, woordsoort, persoonsvorm of juist verwarringen tussen zinsdeel en woordsoort.
Twee manieren van ontleden
Bij redekundig ontleden kijk je naar de functie van een woord of woordgroep in de zin.
Bij taalkundig ontleden kijk je naar de woordsoort.
Voorbeeld:
In De snelle hond rent naar huis is de snelle hond een zinsdeel, maar hond is een zelfstandig naamwoord.
Benadruk dat dezelfde zin dus op twee manieren bekeken kan worden. Dat voorkomt dat leerlingen onderwerp en zelfstandig naamwoord door elkaar halen.
Wat is een zinsdeel?
Een zinsdeel is een deel van de zin dat bij elkaar hoort
Je kunt zinsdelen vaak samen verplaatsen
Redekundig ontleden gaat over deze zinsdelen
Voor deze les: persoonsvorm, onderwerp, werkwoordelijk gezegde, lijdend voorwerp
Gebruik een eenvoudig voorbeeld, zoals: 'De jongen leest een boek in de klas.' Laat zien dat 'in de klas' samen kan verplaatsen.
De persoonsvorm
De persoonsvorm is het werkwoord dat verandert als je de zin in een andere tijd of bij een ander onderwerp zet.
Voorbeelden:
Sara loopt naar school. → Sara liep naar school.
Ik loop naar school. → Wij lopen naar school.
De veranderende vorm is de persoonsvorm.
Noem ook de vraagproef: zet de zin in een vraag; de persoonsvorm komt dan vaak vooraan. Bijvoorbeeld: 'Loopt Sara naar school?'
Het onderwerp
Het onderwerp is wie of wat iets doet of wie of wat iets is in de zin.
Je vindt het onderwerp vaak zo:
Zoek de persoonsvorm
Maak er een vraag van: wie/wat + persoonsvorm?
Voorbeeld:
De leerlingen maken de opdracht.
Wie maken? → de leerlingen
Leerlingen verwarren het onderwerp soms met het eerste woord van de zin. Laat ook een zin zien waarin het onderwerp niet vooraan staat.
Het werkwoordelijk gezegde
Het werkwoordelijk gezegde bestaat uit alle werkwoorden in de zin
Het vertelt wat er gebeurt
De persoonsvorm hoort dus bij het werkwoordelijk gezegde
Voorbeeld:
De klas heeft hard gewerkt
Werkwoordelijk gezegde: heeft gewerkt
Houd het in deze les bij alle werkwoorden samen. Vermijd nu nog het naamwoordelijk gezegde; dat hoort niet bij het opgegeven leerdoel.
Het lijdend voorwerp
Het lijdend voorwerp is wat of wie de handeling ondergaat.
Zo vind je het:
Zoek de persoonsvorm
Zoek het onderwerp
Vraag: wie/wat + werkwoordelijk gezegde + onderwerp?
Voorbeeld:
Mila schrijft een brief.
Wat schrijft Mila? → een brief
Benadruk dat niet elke zin een lijdend voorwerp heeft. Bijvoorbeeld: 'Mila slaapt.' Daar ondergaat niets de handeling.
Van zin naar zinsdelen
Voorbeeldzin: Mijn broer koopt morgen drie kaarten voor het concert.
Persoonsvorm: koopt
Onderwerp: mijn broer
Werkwoordelijk gezegde: koopt
Lijdend voorwerp: drie kaarten
voor het concert is wel een zinsdeel, maar geen lijdend voorwerp.
Gebruik deze slide als complete voordoen-stap. Laat hardop zien in welke volgorde je ontleedt.
Wat hoort bij redekundig ontleden?
woordsoort
zinsdeel
lidwoord
klank
Sluit aan op slides 2-8: redekundig ontleden gaat over de functie van woorden of woordgroepen in de zin, dus over zinsdelen.
Zinsdelen herkennen
In de zin ‘Mijn broer koopt morgen drie kaarten voor het concert’ is koopt de persoonsvorm. mijn broer is het onderwerp en drie kaarten is het lijdend voorwerp. Het deel ‘voor het concert’ is geen lijdend voorwerp, maar wel een zinsdeel.
Alle antwoorden komen letterlijk uit het uitgewerkte voorbeeld op slide 8 of uit de kernuitleg ervoor.
Waarom zoek je eerst de persoonsvorm?
Bespreek dat een goed antwoord de vaste volgorde noemt: eerst persoonsvorm, dan onderwerp, daarna werkwoordelijk gezegde en pas dan lijdend voorwerp. Dat helpt om minder snel te gokken.
Wat is een woordsoort?
Een woordsoort zegt wat voor soort woord iets is.
Voorbeelden:
werkwoord: lopen
zelfstandig naamwoord: fiets
bijvoeglijk naamwoord: snelle
Bij taalkundig ontleden kijk je dus naar losse woorden, niet naar de functie van een heel zinsdeel.
Koppel terug aan slide 2: zinsdelen en woordsoorten zijn niet hetzelfde. Een onderwerp kan bijvoorbeeld bestaan uit een lidwoord, bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord.
Werkwoord en zelfstandig naamwoord
Een werkwoord noemt een handeling, toestand of gebeurtenis
Voorbeelden: lopen, denken, gebeuren
Een zelfstandig naamwoord noemt een mens, dier, ding of begrip
Voorbeelden: jongen, kat, tafel, idee
Noem dat een werkwoord vaak in verschillende vormen voorkomt, terwijl een zelfstandig naamwoord vaak een meervoud kan krijgen: tafel/tafels.
Bijvoeglijk naamwoord en lidwoord
Een bijvoeglijk naamwoord zegt iets extra's over een zelfstandig naamwoord.
Voorbeelden:
de grote boom
een spannend boek
Een lidwoord staat voor een zelfstandig naamwoord.
bepaald lidwoord: de, het
onbepaald lidwoord: een
Leg kort uit: bepaald = het gaat om iets bekends of specifieks; onbepaald = iets algemeens of nog niet precies bekend.
Voorzetsel en telwoord
Een voorzetsel geeft vaak een relatie aan in plaats of tijd.
Voorbeelden:
in de tas
onder de tafel
na de les
Een telwoord geeft een aantal of een volgorde aan.
hoofdtelwoord: drie, twaalf
rangtelwoord: eerste, vijfde
Laat leerlingen zien dat telwoorden soms ook cijfers kunnen zijn in een tekst, maar bij ontleden benoem je de woordsoort als telwoord.
Voornaamwoorden
Een persoonlijk voornaamwoord verwijst naar een persoon, dier of ding
Voorbeelden: ik, jij, hij, wij, zij
Een bezittelijk voornaamwoord laat bezit zien
Voorbeelden: mijn, jouw, zijn, onze
Wijs erop dat voornaamwoorden vaak woorden vervangen die al eerder genoemd zijn. Dat maakt zinnen minder herhalend.
Woordsoorten in één zin
Voorbeeldzin: Onze twee nieuwe leerlingen leggen hun boeken op de tafel.
Onze → bezittelijk voornaamwoord
twee → hoofdtelwoord
nieuwe → bijvoeglijk naamwoord
leerlingen → zelfstandig naamwoord
leggen → werkwoord
hun → bezittelijk voornaamwoord
op → voorzetsel
de → bepaald lidwoord
Noem dat niet elk woord uit de zin hier benoemd hoeft te worden als je alleen de gevraagde woordsoorten oefent.
Welke woordsoort is 'de' in 'de tafel'?
lidwoord
voorzetsel
telwoord
werkwoord
Controleert basiskennis uit slides 9-14 over woordsoorten.
Woordsoorten invullen
In de zin ‘Onze twee nieuwe leerlingen leggen hun boeken op de tafel’ is Onze een bezittelijk voornaamwoord. twee is een hoofdtelwoord, nieuwe is een bijvoeglijk naamwoord en op is een voorzetsel.
Gebaseerd op slide 14. De blanco's zijn dragende woorden uit het voorbeeld en hebben elk maar één logische plek.
Welke woordsoort vind jij nu nog het lastigst?
lidwoord
voorzetsel
telwoord
voornaamwoord
Deze slide heeft geen instructies
Redekundig of taalkundig?
Soms lijken begrippen op elkaar, maar ze betekenen iets anders.
onderwerp = functie in de zin
zelfstandig naamwoord = woordsoort
persoonsvorm = speciale vorm van een werkwoord
werkwoordelijk gezegde = alle werkwoorden samen
Eén woord kan dus een woordsoort zijn én deel uitmaken van een zinsdeel.
Belangrijk contrast voor deze les. Voorbeeld: in 'De hond blaft' is 'hond' een zelfstandig naamwoord en tegelijk onderdeel van het onderwerp.
Stappenplan redekundig ontleden
Gebruik steeds dezelfde volgorde:
Zoek de persoonsvorm
Zoek het onderwerp
Zoek alle werkwoorden: het werkwoordelijk gezegde
Vraag of er een lijdend voorwerp is
Deze vaste aanpak helpt bij langere zinnen.
Benadruk dat leerlingen niet willekeurig moeten zoeken. Een vaste volgorde voorkomt fouten, vooral bij zinnen met meerdere woordgroepen.
Stappenplan taalkundig ontleden
Kijk per woord wat voor soort woord het is.
Let vooral op deze signalen:
werkwoord: kan van tijd of vorm veranderen
zelfstandig naamwoord: je kunt er vaak de/het/een voor zetten
bijvoeglijk naamwoord: zegt iets over een zelfstandig naamwoord
voornaamwoord: verwijst of laat bezit zien
Voeg mondeling toe dat niet elk signaal altijd genoeg is, maar dat het leerlingen helpt om systematisch te kijken.
Eerst zinsdelen, dan woorden
Bij een volledige analyse kun je deze volgorde gebruiken:
Eerst redekundig ontleden
Daarna taalkundig ontleden
Zo zie je eerst hoe de zin is opgebouwd en daarna welke woordsoorten erin staan.
Leg uit dat deze volgorde vaak rust geeft: eerst het grote geheel, daarna de losse woorden.
Voorbeeld van beide samen
Taalkundig
Mijn bezittelijk voornaamwoord
vriend zelfstandig naamwoord
een onbepaald lidwoord
nieuw bijvoeglijk naamwoord
schrift zelfstandig naamwoord
in voorzetsel
de onbepaald lidwoord
winkel zelfstandig naamwoord
Zin: Mijn vriend koopt een nieuw schrift in de winkel.
Redekundig
Persoonsvorm: koopt
Onderwerp: mijn vriend
Werkwoordelijk gezegde: koopt
Lijdend voorwerp: een nieuw schrift
Gebruik deze slide als samenvattend model. Je hoeft niet elk woord uit de zin te benoemen als het niet in het leerdoel staat.
Wat doe je meestal eerst bij een volledige analyse?
taalkundig ontleden
woordsoorten tellen
redekundig ontleden
alleen de pv zoeken
Gebaseerd op slides 15-19: eerst de opbouw van de zin, daarna de losse woorden.
Beide vormen van ontleden
Bij een volledige analyse ontleed je eerst redekundig en daarna taalkundig. In de zin ‘Mijn vriend koopt een nieuw schrift in de winkel’ is koopt de persoonsvorm en in een voorzetsel.
Verwerkt de kern van slides 18 en 19 in één korte toepassingsopdracht.
Wat is het verschil tussen onderwerp en zelfstandig naamwoord?
Een sterk antwoord noemt het verschil tussen functie in de zin en soort woord. Bijvoorbeeld: onderwerp hoort bij redekundig, zelfstandig naamwoord bij taalkundig. Leerlingen mogen een eigen voorbeeld geven.
Wat heb je vandaag het best geleerd?
Laat leerlingen kort terugblikken op hun leerwinst. Mogelijke thema’s: persoonsvorm vinden, verschil tussen redekundig en taalkundig, woordsoorten herkennen.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Gebruik de antwoorden om te bepalen wat in een volgende les extra oefening vraagt, bijvoorbeeld lijdend voorwerp of het verschil tussen onderwerp en zelfstandig naamwoord.
Begrippenlijst
persoonsvorm - het werkwoord in de zin dat verandert bij tijd of persoon
onderwerp - wie of wat iets doet of is in de zin
werkwoordelijk gezegde - alle werkwoorden van de zin samen
lijdend voorwerp - wie of wat de handeling ondergaat
woordsoort - de soort waartoe een woord behoort
zinsdeel - een deel van de zin dat als geheel bij elkaar hoort
werkwoord - een woord dat een handeling, toestand of gebeurtenis noemt
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
zelfstandig naamwoord - een woord voor een mens, dier, ding of begrip
bijvoeglijk naamwoord - een woord dat iets zegt over een zelfstandig naamwoord
bepaald lidwoord - de of het
onbepaald lidwoord - een
voorzetsel - een woord zoals in, op, onder of na
hoofdtelwoord - een telwoord dat een aantal aangeeft
rangtelwoord - een telwoord dat een plaats in een rij aangeeft
persoonlijk voornaamwoord - een woord zoals ik, jij, hij, wij of zij
bezittelijk voornaamwoord - een woord dat bezit aangeeft, zoals mijn, jouw of onze
Deze slide heeft geen instructies