Redekundig en taalkundig ontleden

Redekundig en taalkundig ontleden

1 / 34
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsBasisschoolGroep 8

In deze les zitten 34 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Redekundig en taalkundig ontleden

Open met het verschil tussen zinsdelen en woordsoorten: bij redekundig ontleden kijk je naar de functie in de zin, bij taalkundig ontleden naar het soort woord.

Lesdoel

Ik kan in een zin de persoonsvorm, het onderwerp, het werkwoordelijk gezegde en het lijdend voorwerp vinden, en ik kan de woordsoorten werkwoord, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, lidwoord, voorzetsel, telwoord, persoonlijk voornaamwoord en bezittelijk voornaamwoord herkennen.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan ontleden?

Gebruik de uitkomsten om voorkennis op te halen. Let op woorden als onderwerp, werkwoord, woordsoort, persoonsvorm of juist verwarringen tussen zinsdeel en woordsoort.

Twee manieren van ontleden

Bij redekundig ontleden kijk je naar de functie van een woord of woordgroep in de zin.


Bij taalkundig ontleden kijk je naar de woordsoort.


Voorbeeld:

In De snelle hond rent naar huis is de snelle hond een zinsdeel, maar hond is een zelfstandig naamwoord.

Benadruk dat dezelfde zin dus op twee manieren bekeken kan worden. Dat voorkomt dat leerlingen onderwerp en zelfstandig naamwoord door elkaar halen.

Wat is een zinsdeel?

  • Een zinsdeel is een deel van de zin dat bij elkaar hoort

  • Je kunt zinsdelen vaak samen verplaatsen

  • Redekundig ontleden gaat over deze zinsdelen

  • Voor deze les: persoonsvorm, onderwerp, werkwoordelijk gezegde, lijdend voorwerp

Gebruik een eenvoudig voorbeeld, zoals: 'De jongen leest een boek in de klas.' Laat zien dat 'in de klas' samen kan verplaatsen.

De persoonsvorm

De persoonsvorm is het werkwoord dat verandert als je de zin in een andere tijd of bij een ander onderwerp zet.


Voorbeelden:

  • Sara loopt naar school. → Sara liep naar school.

  • Ik loop naar school. → Wij lopen naar school.


De veranderende vorm is de persoonsvorm.

Noem ook de vraagproef: zet de zin in een vraag; de persoonsvorm komt dan vaak vooraan. Bijvoorbeeld: 'Loopt Sara naar school?'

Het onderwerp

Het onderwerp is wie of wat iets doet of wie of wat iets is in de zin.


Je vindt het onderwerp vaak zo:

  1. Zoek de persoonsvorm

  2. Maak er een vraag van: wie/wat + persoonsvorm?


Voorbeeld:

  • De leerlingen maken de opdracht.

  • Wie maken? → de leerlingen

Leerlingen verwarren het onderwerp soms met het eerste woord van de zin. Laat ook een zin zien waarin het onderwerp niet vooraan staat.

Het werkwoordelijk gezegde

  • Het werkwoordelijk gezegde bestaat uit alle werkwoorden in de zin

  • Het vertelt wat er gebeurt

  • De persoonsvorm hoort dus bij het werkwoordelijk gezegde


Voorbeeld:

  • De klas heeft hard gewerkt

  • Werkwoordelijk gezegde: heeft gewerkt

Houd het in deze les bij alle werkwoorden samen. Vermijd nu nog het naamwoordelijk gezegde; dat hoort niet bij het opgegeven leerdoel.

Het lijdend voorwerp

Het lijdend voorwerp is wat of wie de handeling ondergaat.


Zo vind je het:

  1. Zoek de persoonsvorm

  2. Zoek het onderwerp

  3. Vraag: wie/wat + werkwoordelijk gezegde + onderwerp?


Voorbeeld:

  • Mila schrijft een brief.

  • Wat schrijft Mila? → een brief

Benadruk dat niet elke zin een lijdend voorwerp heeft. Bijvoorbeeld: 'Mila slaapt.' Daar ondergaat niets de handeling.

Van zin naar zinsdelen

Voorbeeldzin: Mijn broer koopt morgen drie kaarten voor het concert.


  • Persoonsvorm: koopt

  • Onderwerp: mijn broer

  • Werkwoordelijk gezegde: koopt

  • Lijdend voorwerp: drie kaarten


voor het concert is wel een zinsdeel, maar geen lijdend voorwerp.

Gebruik deze slide als complete voordoen-stap. Laat hardop zien in welke volgorde je ontleedt.

Wat hoort bij redekundig ontleden?

A

woordsoort

B

zinsdeel

C

lidwoord

D

klank

Sluit aan op slides 2-8: redekundig ontleden gaat over de functie van woorden of woordgroepen in de zin, dus over zinsdelen.

Zinsdelen herkennen

In de zin ‘Mijn broer koopt morgen drie kaarten voor het concert’ is koopt de persoonsvorm. mijn broer is het onderwerp en drie kaarten is het lijdend voorwerp. Het deel ‘voor het concert’ is geen lijdend voorwerp, maar wel een zinsdeel.

koopt
mijn broer
drie kaarten
zinsdeel
werkwoord
woordsoort
morgen
concert

Alle antwoorden komen letterlijk uit het uitgewerkte voorbeeld op slide 8 of uit de kernuitleg ervoor.

Waarom zoek je eerst de persoonsvorm?

Bespreek dat een goed antwoord de vaste volgorde noemt: eerst persoonsvorm, dan onderwerp, daarna werkwoordelijk gezegde en pas dan lijdend voorwerp. Dat helpt om minder snel te gokken.

Wat is een woordsoort?

Een woordsoort zegt wat voor soort woord iets is.


Voorbeelden:

  • werkwoord: lopen

  • zelfstandig naamwoord: fiets

  • bijvoeglijk naamwoord: snelle


Bij taalkundig ontleden kijk je dus naar losse woorden, niet naar de functie van een heel zinsdeel.

Koppel terug aan slide 2: zinsdelen en woordsoorten zijn niet hetzelfde. Een onderwerp kan bijvoorbeeld bestaan uit een lidwoord, bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord.

Werkwoord en zelfstandig naamwoord

  • Een werkwoord noemt een handeling, toestand of gebeurtenis

  • Voorbeelden: lopen, denken, gebeuren

  • Een zelfstandig naamwoord noemt een mens, dier, ding of begrip

  • Voorbeelden: jongen, kat, tafel, idee

Noem dat een werkwoord vaak in verschillende vormen voorkomt, terwijl een zelfstandig naamwoord vaak een meervoud kan krijgen: tafel/tafels.

Bijvoeglijk naamwoord en lidwoord

Een bijvoeglijk naamwoord zegt iets extra's over een zelfstandig naamwoord.


Voorbeelden:

  • de grote boom

  • een spannend boek

Een lidwoord staat voor een zelfstandig naamwoord.

  • bepaald lidwoord: de, het

  • onbepaald lidwoord: een

Leg kort uit: bepaald = het gaat om iets bekends of specifieks; onbepaald = iets algemeens of nog niet precies bekend.

Voorzetsel en telwoord

Een voorzetsel geeft vaak een relatie aan in plaats of tijd.


Voorbeelden:

  • in de tas

  • onder de tafel

  • na de les


Een telwoord geeft een aantal of een volgorde aan.

  • hoofdtelwoord: drie, twaalf

  • rangtelwoord: eerste, vijfde

Laat leerlingen zien dat telwoorden soms ook cijfers kunnen zijn in een tekst, maar bij ontleden benoem je de woordsoort als telwoord.

Voornaamwoorden

  • Een persoonlijk voornaamwoord verwijst naar een persoon, dier of ding

  • Voorbeelden: ik, jij, hij, wij, zij

  • Een bezittelijk voornaamwoord laat bezit zien

  • Voorbeelden: mijn, jouw, zijn, onze

Wijs erop dat voornaamwoorden vaak woorden vervangen die al eerder genoemd zijn. Dat maakt zinnen minder herhalend.

Woordsoorten in één zin

Voorbeeldzin: Onze twee nieuwe leerlingen leggen hun boeken op de tafel.


  • Onze → bezittelijk voornaamwoord

  • twee → hoofdtelwoord

  • nieuwe → bijvoeglijk naamwoord

  • leerlingen → zelfstandig naamwoord

  • leggen → werkwoord

  • hun → bezittelijk voornaamwoord

  • op → voorzetsel

  • de → bepaald lidwoord

Noem dat niet elk woord uit de zin hier benoemd hoeft te worden als je alleen de gevraagde woordsoorten oefent.

Welke woordsoort is 'de' in 'de tafel'?

A

lidwoord

B

voorzetsel

C

telwoord

D

werkwoord

Controleert basiskennis uit slides 9-14 over woordsoorten.

Woordsoorten invullen

In de zin ‘Onze twee nieuwe leerlingen leggen hun boeken op de tafel’ is Onze een bezittelijk voornaamwoord. twee is een hoofdtelwoord, nieuwe is een bijvoeglijk naamwoord en op is een voorzetsel.

Onze
twee
nieuwe
op
de
boeken
leggen
eerste

Gebaseerd op slide 14. De blanco's zijn dragende woorden uit het voorbeeld en hebben elk maar één logische plek.

Welke woordsoort vind jij nu nog het lastigst?

1

lidwoord

2

voorzetsel

3

telwoord

4

voornaamwoord

Deze slide heeft geen instructies

Redekundig of taalkundig?

Soms lijken begrippen op elkaar, maar ze betekenen iets anders.


  • onderwerp = functie in de zin

  • zelfstandig naamwoord = woordsoort

  • persoonsvorm = speciale vorm van een werkwoord

  • werkwoordelijk gezegde = alle werkwoorden samen


Eén woord kan dus een woordsoort zijn én deel uitmaken van een zinsdeel.

Belangrijk contrast voor deze les. Voorbeeld: in 'De hond blaft' is 'hond' een zelfstandig naamwoord en tegelijk onderdeel van het onderwerp.

Stappenplan redekundig ontleden

Gebruik steeds dezelfde volgorde:


  1. Zoek de persoonsvorm

  2. Zoek het onderwerp

  3. Zoek alle werkwoorden: het werkwoordelijk gezegde

  4. Vraag of er een lijdend voorwerp is


Deze vaste aanpak helpt bij langere zinnen.

Benadruk dat leerlingen niet willekeurig moeten zoeken. Een vaste volgorde voorkomt fouten, vooral bij zinnen met meerdere woordgroepen.

Stappenplan taalkundig ontleden

Kijk per woord wat voor soort woord het is.


Let vooral op deze signalen:

  • werkwoord: kan van tijd of vorm veranderen

  • zelfstandig naamwoord: je kunt er vaak de/het/een voor zetten

  • bijvoeglijk naamwoord: zegt iets over een zelfstandig naamwoord

  • voornaamwoord: verwijst of laat bezit zien

Voeg mondeling toe dat niet elk signaal altijd genoeg is, maar dat het leerlingen helpt om systematisch te kijken.

Eerst zinsdelen, dan woorden

Bij een volledige analyse kun je deze volgorde gebruiken:


  • Eerst redekundig ontleden

  • Daarna taalkundig ontleden


Zo zie je eerst hoe de zin is opgebouwd en daarna welke woordsoorten erin staan.

Leg uit dat deze volgorde vaak rust geeft: eerst het grote geheel, daarna de losse woorden.

Voorbeeld van beide samen

Taalkundig

  • Mijn bezittelijk voornaamwoord

  • vriend zelfstandig naamwoord

  • een onbepaald lidwoord

  • nieuw bijvoeglijk naamwoord

  • schrift zelfstandig naamwoord

  • in voorzetsel

  • de onbepaald lidwoord

  • winkel zelfstandig naamwoord

Zin: Mijn vriend koopt een nieuw schrift in de winkel.

Redekundig

  • Persoonsvorm: koopt

  • Onderwerp: mijn vriend

  • Werkwoordelijk gezegde: koopt

  • Lijdend voorwerp: een nieuw schrift



Gebruik deze slide als samenvattend model. Je hoeft niet elk woord uit de zin te benoemen als het niet in het leerdoel staat.

Wat doe je meestal eerst bij een volledige analyse?

A

taalkundig ontleden

B

woordsoorten tellen

C

redekundig ontleden

D

alleen de pv zoeken

Gebaseerd op slides 15-19: eerst de opbouw van de zin, daarna de losse woorden.

Beide vormen van ontleden

Bij een volledige analyse ontleed je eerst redekundig en daarna taalkundig. In de zin ‘Mijn vriend koopt een nieuw schrift in de winkel’ is koopt de persoonsvorm en in een voorzetsel.

redekundig
taalkundig
koopt
in
onderwerp
werkwoordelijk
nieuw
vriend

Verwerkt de kern van slides 18 en 19 in één korte toepassingsopdracht.

Wat is het verschil tussen onderwerp en zelfstandig naamwoord?

Een sterk antwoord noemt het verschil tussen functie in de zin en soort woord. Bijvoorbeeld: onderwerp hoort bij redekundig, zelfstandig naamwoord bij taalkundig. Leerlingen mogen een eigen voorbeeld geven.

Wat heb je vandaag het best geleerd?

Laat leerlingen kort terugblikken op hun leerwinst. Mogelijke thema’s: persoonsvorm vinden, verschil tussen redekundig en taalkundig, woordsoorten herkennen.

Wat vond je vandaag het lastigst?

Gebruik de antwoorden om te bepalen wat in een volgende les extra oefening vraagt, bijvoorbeeld lijdend voorwerp of het verschil tussen onderwerp en zelfstandig naamwoord.

Begrippenlijst

persoonsvorm - het werkwoord in de zin dat verandert bij tijd of persoon

onderwerp - wie of wat iets doet of is in de zin

werkwoordelijk gezegde - alle werkwoorden van de zin samen

lijdend voorwerp - wie of wat de handeling ondergaat

woordsoort - de soort waartoe een woord behoort

zinsdeel - een deel van de zin dat als geheel bij elkaar hoort

werkwoord - een woord dat een handeling, toestand of gebeurtenis noemt

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

zelfstandig naamwoord - een woord voor een mens, dier, ding of begrip

bijvoeglijk naamwoord - een woord dat iets zegt over een zelfstandig naamwoord

bepaald lidwoord - de of het

onbepaald lidwoord - een

voorzetsel - een woord zoals in, op, onder of na

hoofdtelwoord - een telwoord dat een aantal aangeeft

rangtelwoord - een telwoord dat een plaats in een rij aangeeft

persoonlijk voornaamwoord - een woord zoals ik, jij, hij, wij of zij

bezittelijk voornaamwoord - een woord dat bezit aangeeft, zoals mijn, jouw of onze

Deze slide heeft geen instructies