Herhaling theorie cursus 1 meer dan lezen
Tekstsoorten en tekstdoelen
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
Tekstsoorten en tekstdoelen
Open met het idee dat leerlingen deze tekstsoorten niet alleen op hun examen tegenkomen, maar ook in het dagelijks leven: nieuws, advertenties, handleidingen en sociale media.
Lesdoel
Ik kan het tekstdoel en het publiek van een tekst herkennen en betogende, activerende en instructieve teksten uitleggen met passende kenmerken.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen bij tekstdoel en tekstsoort?
Gebruik de woordwolk als voorkennisactivatie. Verwachte woorden: mening, reclame, handleiding, publiek, overtuigen, uitleg, informatie, doen.
Welke tekstsoorten zijn er?
Op je examen en in het dagelijks leven kom je verschillende tekstsoorten tegen:
informatieve teksten: nieuwsberichten, overheidssites
betogende teksten: ingezonden brieven, betogen
instructieve teksten: recepten, aanwijzingen
activerende teksten: advertenties, reclameteksten
amuserende teksten: verhalen, strips
Benadruk dat deze les vooral draait om betogende, activerende en instructieve teksten, maar dat de andere soorten helpen bij het herkennen van verschillen.
Elke tekst heeft een doel
De schrijver wil altijd iets bereiken.
Dat noem je het tekstdoel. Soms heeft een tekst één duidelijk doel, maar een tekst kan ook een mix van doelen hebben.
Noem eventueel voorbeelden van combinaties: een advertentie kan informeren én activeren; een vlog kan gevoelens uitdrukken én overtuigen.
Zo vind je het tekstdoel
Bedenk wat het belangrijkste is wat de schrijver wil bereiken.
Kijk met welke tekstsoort je te maken hebt.
Bepaal het tekstdoel.
Mogelijke tekstdoelen zijn:
amuseren, een mening geven, gevoelens oproepen / uitdrukken, informatie verstrekken, instrueren, overtuigen en tot handelen aanzetten.
Leg uit dat leerlingen niet alleen op losse woorden moeten letten, maar vooral op de bedoeling van de hele tekst.
Voor wie is de tekst bedoeld?
De schrijver houdt rekening met het publiek.
Daaraan herken je voor wie de tekst bedoeld is:
onderwerp
bron
lay-out
taalgebruik
Werk kort uit: een overheidssite gebruikt vaak formeel taalgebruik; een reclame voor jongeren heeft vaak beeld, korte zinnen en direct taalgebruik.
Waar let je op om het publiek van een tekst te herkennen?
onderwerp en bron
kleur en lettertype
titel en lengte
plaatje en prijs
De juiste combinatie komt van slide 5: onderwerp, bron, lay-out en taalgebruik. De afleiders zijn kenmerken waar leerlingen soms te snel naar kijken, maar die niet genoeg zijn.
Tekstdoel herkennen
Om het tekstdoel te vinden, kijk je eerst wat de schrijver wil bereiken. Daarna kijk je naar de tekstsoort. Ook let je op het publiek: onderwerp, bron, lay-out en taalgebruik helpen daarbij.
Alle drie de kernwoorden zijn expliciet behandeld in slides 3, 4 en 5.
Betogende teksten
Een betogende tekst is een tekstsoort waarin de schrijver de lezer ergens van wil overtuigen.
De hoofdgedachte is dan vaak een mening of een standpunt. Ook een tekst waarin iemand duidelijk zijn mening geeft of gevoelens uitdrukt, hoort bij deze tekstsoort.
Houd het onderscheid scherp: tekstsoort = betogend; tekstdoel kan zijn overtuigen, een mening geven of gevoelens uitdrukken.
Tekstdoelen bij betogende teksten
Bij betogende teksten passen verschillende tekstdoelen:
een mening geven
gevoelens oproepen / uitdrukken
overtuigen
Voorbeelden:
bespreking van een boek of film
persoonlijke post op sociale media
betoog of ingezonden brief
Leg uit dat niet elke betogende tekst hetzelfde klinkt: een recensie wil vaak een mening geven, een ingezonden brief wil vaker overtuigen.
Mening, standpunt en argument
In betogende teksten kom je vaak deze onderdelen tegen:
mening / standpunt: wat iemand vindt of denkt
argument: waarom iemand dat vindt
Met een mening kun je het eens of oneens zijn.
Een argument verdedigt die mening.
Gebruik desnoods een eenvoudig voorbeeld: 'Schooluniformen zijn handig, want je hoeft niet na te denken over je kleding.'
Hoe herken je een mening?
Een mening herken je soms aan woorden als:
ik vind
volgens mij
naar mijn mening
ik denk
Maar een mening staat niet altijd letterlijk aangekondigd. Kijk dus ook naar de hele zin.
Waarschuw voor impliciete meningen, bijvoorbeeld: 'Mobieltjes horen niet in de klas thuis.' Dat is ook een standpunt, zonder signaalzin.
Hoe herken je een argument?
Een argument herken je vaak aan signaalwoorden als:
want
omdat
namelijk
immers
Feiten maken een betogende tekst sterker, omdat je ze kunt controleren.
Maak duidelijk dat niet elk argument een feit is; een argument kan ook op een ervaring of verwachting gebaseerd zijn. Feiten geven vaak extra kracht.
Tekstverbanden in betogende teksten
In betogende en activerende teksten kom je vaak deze tekstverbanden tegen:
opsomming
tegenstelling
voorbeeld of uitleg
Signaalwoorden helpen je om zo'n tekstverband te herkennen.
Noem mondeling eventueel enkele voorbeelden van signaalwoorden, zoals 'ook', 'maar', 'echter', 'bijvoorbeeld'.
Wat is een argument in een betogende tekst?
een controleerbaar feit
een persoonlijke post
een reden bij een mening
een soort tekstverband
Veel leerlingen verwarren argument en feit. Een feit kan als argument gebruikt worden, maar is niet hetzelfde.
Betogende tekst
In een betogende tekst staat vaak een mening of standpunt centraal. De schrijver gebruikt een argument om uit te leggen waarom hij dat vindt. Signaalwoorden zoals want en omdat helpen je zo'n argument te herkennen.
Dubbel gebruik van 'argument' is hier betekenisvol en positiegebonden: eerst als begrip, daarna als wat je herkent.
Wat is het verschil tussen een mening en een argument?
Bespreek dat leerlingen kunnen noemen: je kunt het eens of oneens zijn met een mening; een argument geeft de reden of uitleg waarom iemand iets vindt; een feit kan een argument sterker maken.
Activerende teksten
Een activerende tekst is een tekstsoort waarin de schrijver de lezer tot handelen wil aanzetten.
De schrijver wil dat je iets wel of niet gaat doen.
Leg de link met reclame en campagnes: het gaat niet alleen om denken, maar vooral om doen.
Doel van activerende teksten
Het tekstdoel is:
tot handelen aanzetten
Voorbeelden van activerende teksten:
advertentie
reclametekst
sommige kijk- en luisterfragmenten
Geef als voorbeeldzinnen: 'Koop nu', 'Meld je aan', 'Doe mee', 'Rook niet'.
Betogend en activerend tegelijk
Een tekst kan meer dan één tekstdoel hebben.
Bijvoorbeeld:
eerst geeft de schrijver argumenten
daarna probeert hij je iets te laten doen
Daarom zijn betogende en activerende teksten soms een combinatie.
Dit is een belangrijk onderscheid voor examens: laat leerlingen niet denken dat elke tekst maar één label mag krijgen.
Mening en argument in activerende teksten
Ook in activerende teksten kom je vaak tegen:
meningen
argumenten
feiten
De schrijver gebruikt die om je in beweging te krijgen.
Benadruk het verschil in einddoel: bij betogend wil de schrijver vooral dat je zijn mening overneemt; bij activerend wil hij dat je handelt.
Wat wil een activerende tekst vooral bereiken?
je vermaken
je iets laten doen
iets uitleggen
feitelijke info geven
Sluit aan op slides 12 en 13: activeren draait om handelen, niet alleen om denken.
Een campagne met argumenten én 'Meld je aan!' is vooral...
betogend
activerend
allebei
instructief
Deze slide heeft geen instructies
Activerende tekst
Een activerende tekst wil je tot handelen aanzetten. De schrijver gebruikt soms argumenten en feiten om je in beweging te krijgen. Zo kan een tekst betogend en activerend tegelijk zijn.
Koppelt slides 12 t/m 15: doel, middelen en combinatie van tekstdoelen.
Instructieve teksten
Een instructieve tekst is een tekstsoort die uitlegt hoe je iets moet doen.
Het tekstdoel is instrueren.
Houd deze tekstsoort bewust apart van betogend en activerend: hier staat uitleg van handelingen centraal.
Voorbeelden van instructieve teksten
Denk aan:
recepten
veiligheidsvoorschriften
gebruiksaanwijzingen
bijsluiters van medicijnen
kijk- en luisterfragmenten met uitleg
Laat zien dat instrueren niet alleen in geschreven teksten voorkomt, maar ook in video of audio.
Wat wil de schrijver bereiken?
Bij een instructieve tekst wil de schrijver dat je leert:
wat je moet doen
in welke volgorde
met welke middelen
De tekst helpt je om een handeling goed uit te voeren.
Leg uit dat duidelijkheid hier belangrijker is dan overtuigen: de lezer moet veilig of correct kunnen handelen.
Tekstverbanden in instructieve teksten
In instructieve teksten zie je vaak deze tekstverbanden:
doel-middel
opsomming
tijdsvolgorde
Ook hier helpen signaalwoorden om de opbouw te herkennen.
Geef mondeling voorbeelden zoals 'om te', 'eerst', 'daarna', 'vervolgens'.
Verschil tussen de drie tekstsoorten
betogend: de schrijver wil dat je iets vindt of zijn mening overneemt
activerend: de schrijver wil dat je iets doet of juist niet doet
instructief: de schrijver legt uit hoe je iets moet doen
Deze samenvatting is het landingspunt van de les. Verbind hier terug naar tekstdoel en publiek.
Welk tekstdoel hoort bij een instructieve tekst?
instrueren
overtuigen
amuseren
activeren
Rechtstreekse check van het kernonderscheid uit slides 16 t/m 19.
Instructieve tekst
Een instructieve tekst legt uit hoe je iets moet doen. Vaak zie je een duidelijke volgorde van stappen. Tekstverbanden zoals doel-middel en tijdsvolgorde helpen je de opbouw te volgen.
Gebaseerd op slides 18 en 19: handeling, volgorde en tekstverbanden.
Welke omschrijving past bij betogend?
uitleggen hoe iets moet
ervoor zorgen dat je lacht
zorgen dat je iets doet
zorgen dat je iets vindt
Deze vraag dwingt leerlingen het verschil tussen de drie hoofdtekstsoorten toe te passen.
Wat is één ding dat je vandaag beter begrijpt?
Reflectie zonder fout antwoord. Laat leerlingen kort benoemen wat ze echt meenemen, bijvoorbeeld verschil tussen betogend en activerend, of hoe je tekstdoel herkent.
Welk onderdeel hielp jou het meest bij deze les?
Reflectie op leerproces. Mogelijke antwoorden: voorbeelden, signaalwoorden, vergelijkingen tussen tekstsoorten, klassikale uitleg.
Welk begrip wil je onthouden voor je examen?
Gebruik de woordwolk als afsluiting. Laat leerlingen woorden kiezen zoals tekstdoel, publiek, argument, activerend, instructief of signaalwoord en kort toelichten.
Begrippenlijst
tekstsoort - soort tekst met herkenbare kenmerken, zoals betogend of instructief
tekstdoel - wat de schrijver met de tekst wil bereiken
publiek - de groep lezers of kijkers voor wie de tekst bedoeld is
betogende tekst - tekst waarin de schrijver een mening geeft of wil overtuigen
activerende tekst - tekst waarin de schrijver je tot handelen wil aanzetten
instructieve tekst - tekst die uitlegt hoe je iets moet doen
hoofdgedachte - de belangrijkste boodschap van een tekst
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
mening - wat iemand vindt van een onderwerp
standpunt - duidelijke mening die iemand inneemt
argument - reden waarom iemand een mening heeft of verdedigt
feit - uitspraak die controleerbaar is en echt zo is
tekstverband - verband tussen zinnen of alinea's
signaalwoord - woord dat een tekstverband zichtbaar maakt
tijdsvolgorde - volgorde waarin stappen of gebeurtenissen plaatsvinden
Deze slide heeft geen instructies
Slide heading
DIT MOET JE KENNEN
Text
ONDERDEEL 5 + 6 op blz. 266 -267
Deze slide heeft geen instructies
